Men, kim ne desede, Kenes Odaghy men qazirgi tәuelsiz Qazaqstannyng biyliginde kezinde júmys jasaghan myna eki túlghanyng erligi men enbegin aiyryqsha qúrmetteymin. Áriyne, el aitqanday, keybirining aitarlyqtay kemshilikteri de boluy mýmkin, Degenmen, Qazaq memleketin tәuelsizdikke alyp shyqqan jәne ony qalyptastyryp, shartarap elderine ataghyn jayghan tarihy túlgha retinde qabyldaymyn. Kemshiliksiz adam bolmaydy ghoy.  

Tashenovtyng erligi

Qazaq halqynyng tarihynda el taghdyry tarazygha týsken syn saghattarda halyq mýddesin jeke basynyng taghdyrynan joghary qoyghan qayratkerler kem bolmaghan. Solardyng biri – memleket jәne qogham qayratkeri, elding tútastyghyn qorghauda erekshe erlik tanytqan túlgha Júmabek Tәshenov. Onyng esimi qazaq halqynyng jeri men bolashaghy ýshin kýresken batyl azamattyng simvolyna ainaldy. Tәshenovtyng erligi – tek bir tarihy oqigha demeyik, ol últ namysy men eldik ruhtyng kórinisi.

Júmabek Ahmetúly Tәshenov HH ghasyrdyng orta sheninde Qazaqstannyng sayasy ómirinde manyzdy ról atqarghan túlghalardyng biri edi. Ol ózining enbek jolyn qarapayym qyzmetten bastap, memlekettik basqaru jýiesinde joghary lauazymdargha deyin kóterildi. 1960 jyldardyng basynda ol Qazaq KSR Ministrler Kenesining tóraghasy qyzmetin atqaryp, respublikadaghy kóptegen manyzdy problemalardy sheshuge qatysqan. Biraq onyng esimin halyq jadynda mәngi qaldyrghan oqigha – Qazaqstannyng soltýstik oblystaryn saqtap qalu jolyndaghy batyl әreketi.

Kenes Odaghy kezeninde ortalyq biylik keybir respublikalardyng aumaqtyq qúrylymyna ózgerister engizudi josparlaghany belgili. Sol uaqyttarda Mәskeudegi keybir sayasatkerler Qazaqstannyng soltýstik oblystaryn Resey qúramyna beru jóninde úsynystar aitqan. Búl jaghday qúpiya týrde qaralyp, qazaq jerining aitarlyqtay bóligine qauip tóndi. Eger búl jospar jýzege asqanda, Qazaqstan óz aumaghynyng ýlken bóliginen aiyrylyp, elding bolashaghyna zor ziyan keler edi.

Mine, dәl osynday qiyn jaghdayda Júmabek Tәshenov batyldyq tanytyp, qazaq jerining tútastyghyn qorghap qalugha bar kýshin saldy. Ol Mәskeudegi joghary basshylyq aldynda búl úsynysqa qarsy ashyq pikir bildirdi. Sol kezdegi sayasy jýiede ortalyq biylikke qarsy sóz aitu onay is emes edi. Múnday әreket adamnyng qyzmetinen aiyryluyna ghana emes, sayasy qughyngha úshyrauyna da sebep boluy mýmkin bolatyn. Biraq Tәshenov el mýddesin bәrinen joghary qoydy.

Tarihy derekterge qaraghanda, ol soltýstik oblystardy basqa respublikagha beru turaly úsynysqa ýzildi-kesildi qarsy shyghyp, Qazaqstannyng shekarasy ózgermeytinin, búl jaghdaydy tek respublika halqynyng kelisimimen ghana sheshuge bolatynyn aitqan. Onyng batyl sózi men tabandylyghy búl jospardyng jýzege asuyna jol bermedi. Nәtiyjesinde Qazaqstannyng soltýstik ónirleri óz ornynda qalyp, elding aumaqtyq tútastyghy saqtaldy.

Búl oqigha Júmabek Tәshenovtyng tek sayasatker ghana emes, shynayy patriot bolghanyn kórsetedi. Ol jeke mansaptan góri últtyng mýddesin joghary qoydy. Onyng әreketi sol kezdegi kóptegen adamdar ýshin ýlken ýlgi boldy. Óitkeni, sol kezende joghary basshylyqtyng sheshimine qarsy shyghu kezdese bermeytin qúbylys edi.

Áriyne, múnday batyl qadamnyng saldary da boldy. Keyinnen Tәshenov joghary qyzmetinen alynyp, basqa aimaqqa júmysqa jiberildi. Búl onyng sayasy mansabynyng ayaqtaluyna sebep boldy. Alayda, ol eshqashan óz ústanymynan bas tartqan joq. Onyng ómir joly adaldyq pen prinsipshildikting jarqyn ýlgisi retinde tarihta qaldy.

Tәshenovtyng erligi – tek ótkenning tarihy emes. Ol býgingi tәuelsiz Qazaqstan ýshin de ýlken manyzgha iye. Óitkeni elding jeri men tәuelsizdigi – kez kelgen halyqtyng eng basty qúndylyghy. Eger sol kezende qazaq jerining soltýstik bóligi ótip ketkende, býgingi Qazaqstannyng kartasy mýlde ózgeshe boluy mýmkin edi.

Qazirgi uaqytta Júmabek Tәshenovtyng esimi el ishinde ýlken qúrmetpen atalady. Onyng atyna kósheler men oqu oryndary berilgen, kóptegen zertteuler men maqalalar jazylghan. Búl – halyqtyng óz batyryn úmytpaghanynyng belgisi. Óitkeni el ýshin enbek etken túlghalardy este saqtau – últtyng ruhany kýshin arttyratyn manyzdy qúndylyq.

Jastar ýshin Tәshenovtyng ómir joly ýlken ónege bola alady. Onyng batyldyghy, әdildigi jәne elge degen adaldyghy qazirgi qoghamda da asa qajet qasiyetter. Qanday qyzmette jýrse de, adam eng aldymen óz halqynyng mýddesin oilauy tiyis. Tәshenovtyng erligi osyny aiqyn dәleldeydi.

Tarihta keybir túlghalardyng erligi uaqyt ótken sayyn odan әri aiqyndala týsedi. Júmabek Tәshenov ta sonday qayratkerlerding biri. Onyng jasaghan isi bir ghana kezenning emes, tútas últtyng taghdyryna әser etti. Sondyqtan onyng esimi qazaq tarihynda erekshe oryn alady.

Qoryta aitqanda, Tәshenovtyng erligi – eldik pen erlikting jarqyn ýlgisi. Ol qiyn kezende batyl sheshim qabyldap, qazaq jerining tútastyghyn qorghap qaldy. Onyng ómir joly әrbir qazaqstandyqqa otansýigishtik pen azamattyq jauapkershilikting manyzyn eske salady. Osynday túlghalardyng arqasynda halyq ózining jerin, tilin jәne bolashaghyn saqtap qala alady. Sondyqtan Júmabek Tәshenovtyng esimi qazaq halqynyng tarihynda mәngi saqtalyp, keyingi úrpaqqa ýlgi bolyp qala bermek.

Nazarbaevtyng tarihy enbegi nede?

Qazaqstannyng jana tarihy turaly sóz qozghaghanda eng aldymen el tәuelsizdigining qalyptasu kezeni eske týsedi. Kenes Odaghy ydyraghannan keyin jas memleket ýshin eng basty mindet – jana sayasy jýie qúru, ekonomikany naryqtyq qatynastargha beyimdeu jәne halyqaralyq arenada ózindik ornyn aiqyndau boldy. Osynday kýrdeli kezende eldi basqarghan túlgha – Núrsúltan Nazarbaev. Onyng qyzmeti men tarihy róli turaly pikirler әrtýrli bolghanymen, Qazaqstan memleketining qalyptasu kezenindegi enbegi turaly sóz qozghamay ótu mýmkin emes.

1991 jyly Kenes Odaghy taraghan kezde Qazaqstan sayasy әri ekonomikalyq túrghydan óte kýrdeli jaghdayda edi. Ekonomika tolyghymen odaqtyq jýiege tәueldi, óndiris baylanystary ýzilgen, inflyasiya sharyqtap túrghan kezeng bolatyn. Osynday jaghdayda jana memleketting irgesin bekitu, eng aldymen, sayasy túraqtylyqty saqtaudy talap etti.

Núrsúltan Nazarbaevtyng tarihy enbegining biri – dәl osy ótpeli kezende memleket basqaru jýiesin qalyptastyruy. Ol Qazaqstandy preziydenttik basqaru ýlgisine negizdelgen sayasy jýiege kóshirdi. Búl modeli jas memleketke basqarudyng ortalyqtan ýilestirilgen jýiesin qalyptastyrugha mýmkindik berdi. Sol kezendegi kóptegen postkenestik elderde oryn alghan sayasy qaqtyghystar men ekonomikalyq kýizelister Qazaqstanda salystyrmaly týrde bәseng ótti.

Tәuelsizdikting alghashqy jyldarynda Qazaqstan aldynda túrghan eng ýlken mindetterding biri – josparly ekonomikadan naryqtyq ekonomikagha kóshu boldy. Ol, onay ýderis emes edi. Kәsiporyndardyng toqtauy, júmyssyzdyqtyng ósui, halyqtyng túrmys dengeyining tómendeui sekildi qiyndyqtar qoghamdy qatty alandatty.

Osy kezende jýrgizilgen ekonomikalyq reformalar el ekonomikasynyng jana baghytqa kóshuine yqpal etti. Jekeshelendiru baghdarlamasy iske qosylyp, jeke menshik instituttary qalyptasa bastady. Sheteldik investisiyalardy tartu sayasaty da sol kezende qolgha alyndy. Múnay-gaz salasyndaghy iri halyqaralyq kelisimder Qazaqstan ekonomikasynyng úzaq merzimdi damuyna negiz boldy.

Mysaly, Kaspiy tenizindegi iri ken oryndaryn iygeru, halyqaralyq múnay kompaniyalarymen jasalghan kelisimder el budjetining negizgi kirisining birine ainaldy. Nәtiyjesinde, Qazaqstan Ortalyq Aziyadaghy eng iri ekonomikalardyng ortalyghyna ie boldy.

Nazarbaevtyng tarihy sheshimderining biri – el astanasyn kóshiru turaly bastama boldy. 1997 jyly Qazaqstan astanasy Almatydan Aqmolagha kóshirildi. Keyin búl qala Astana dep ataldy.

Astanany kóshiru turaly sheshim alghashynda qoghamda týrli pikir tughyzghanymen, uaqyt óte kele onyng strategiyalyq manyzy aiqyndala týsti. Jana astana elding geografiyalyq ortalyghyna jaqyn ornalasyp, Qazaqstannyng sayasy jәne ekonomikalyq damuynyng jana simvolyna ainaldy.

Býgingi kýni Astana – halyqaralyq forumdar men sayasy kezdesuler ótetin manyzdy ortalyqtardyng biri. Qalanyng zamanauy arhiytekturasy, jana infraqúrylymy men qarqyndy damuy tәuelsiz Qazaqstannyng janaruyn kórsetetin simvol retinde qabyldanady.

Tәuelsizdik alghan alghashqy jyldary Qazaqstan halyqaralyq qauymdastyq ýshin jana memleket boldy. Elding syrtqy sayasatynyng negizgi mindeti – әlemdik qauymdastyqpen túraqty diplomatiyalyq baylanys ornatu edi.

Qazaqstan qysqa uaqyt ishinde kóptegen halyqaralyq úiymdardyng mýshesine ainaldy.

Qazaqstannyng damu baghytyn aiqyndau maqsatynda birneshe strategiyalyq qújattar qabyldandy. Sonyng ishinde «Qazaqstan–2030» strategiyasy elding úzaq merzimdi damu baghdaryn anyqtady. Búl qújatta ekonomikalyq ósim, últtyq qauipsizdik, halyqtyng әl-auqatyn arttyru sekildi negizgi baghyttar aiqyndaldy.

Keyinirek «Qazaqstan–2050» strategiyasy jariyalanyp, elding әlemdegi damyghan memleketterding qataryna qosylu maqsaty qoyyldy. Múnday strategiyalyq josparlar memleketting damu baghytyn úzaq merzimge josparlaugha mýmkindik berdi.

Nazarbaevtyng tarihy enbegi turaly pikirler qoghamda әrtýrli boluy mýmkin. Degenmen, tәuelsiz Qazaqstan memleketining qalyptasu kezeninde onyng atqarghan róli manyzdy tarihy kezenmen tyghyz baylanysty ekeni anyq.

Jana memleketting negizin qalau, naryqtyq ekonomikany qalyptastyru, astanany kóshiru, halyqaralyq bedeldi nyghaytu jәne últtyq túraqtylyqty saqtau – osynyng bәri Qazaqstannyng tәuelsizdik tarihyndaghy manyzdy belester edi.

Tarih – әrdayym uaqyt ótken sayyn jana pikir túghyzady. Degenmen, bir nәrse anyq: Qazaqstannyng tәuelsiz memleket retinde qalyptasu kezenin aitqanda, Núrsúltan Nazarbaev esimi el tarihyndaghy manyzdy túlghalardyng biri retinde atala beretini sózsiz.

Beysenghazy Úlyqbek, 

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz