مەن، كىم نە دەسەدە، كەڭەس وداعى مەن قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بيلىگىندە كەزىندە جۇمىس جاساعان مىنا ەكى تۇلعانىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگىن ايىرىقشا قۇرمەتتەيمىن. ارينە، ەل ايتقانداي، كەيبىرىنىڭ ايتارلىقتاي كەمشىلىكتەرى دە بولۋى مۇمكىن، دەگەنمەن، قازاق مەملەكەتىن تاۋەلسىزدىككە الىپ شىققان جانە ونى قالىپتاستىرىپ، شارتاراپ ەلدەرىنە اتاعىن جايعان تاريحي تۇلعا رەتىندە قابىلدايمىن. كەمشىلىكسىز ادام بولمايدى عوي.  

تاشەنوۆتىڭ ەرلىگى

قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەل تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن سىن ساعاتتاردا حالىق مۇددەسىن جەكە باسىنىڭ تاعدىرىنان جوعارى قويعان قايراتكەرلەر كەم بولماعان. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ەلدىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋدا ەرەكشە ەرلىك تانىتقان تۇلعا جۇمابەك تاشەنوۆ. ونىڭ ەسىمى قازاق حالقىنىڭ جەرى مەن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىل ازاماتتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. تاشەنوۆتىڭ ەرلىگى – تەك ءبىر تاريحي وقيعا دەمەيىك، ول ۇلت نامىسى مەن ەلدىك رۋحتىڭ كورىنىسى.

جۇمابەك احمەتۇلى تاشەنوۆ حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەدى. ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراپايىم قىزمەتتەن باستاپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە جوعارى لاۋازىمدارعا دەيىن كوتەرىلدى. 1960 جىلداردىڭ باسىندا ول قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ، رەسپۋبليكاداعى كوپتەگەن ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋگە قاتىسقان. بىراق ونىڭ ەسىمىن حالىق جادىندا ماڭگى قالدىرعان وقيعا – قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى باتىل ارەكەتى.

كەڭەس وداعى كەزەڭىندە ورتالىق بيلىك كەيبىر رەسپۋبليكالاردىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى جوسپارلاعانى بەلگىلى. سول ۋاقىتتاردا ماسكەۋدەگى كەيبىر ساياساتكەرلەر قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن رەسەي قۇرامىنا بەرۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتقان. بۇل جاعداي قۇپيا تۇردە قارالىپ، قازاق جەرىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنە قاۋىپ ءتوندى. ەگەر بۇل جوسپار جۇزەگە اسقاندا، قازاقستان ءوز اۋماعىنىڭ ۇلكەن بولىگىنەن ايىرىلىپ، ەلدىڭ بولاشاعىنا زور زيان كەلەر ەدى.

مىنە، ءدال وسىنداي قيىن جاعدايدا جۇمابەك تاشەنوۆ باتىلدىق تانىتىپ، قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ قالۋعا بار كۇشىن سالدى. ول ماسكەۋدەگى جوعارى باسشىلىق الدىندا بۇل ۇسىنىسقا قارسى اشىق پىكىر ءبىلدىردى. سول كەزدەگى ساياسي جۇيەدە ورتالىق بيلىككە قارسى ءسوز ايتۋ وڭاي ءىس ەمەس ەدى. مۇنداي ارەكەت ادامنىڭ قىزمەتىنەن ايىرىلۋىنا عانا ەمەس، ساياسي قۋعىنعا ۇشىراۋىنا دا سەبەپ بولۋى مۇمكىن بولاتىن. بىراق تاشەنوۆ ەل مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويدى.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، ول سولتۇستىك وبلىستاردى باسقا رەسپۋبليكاعا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ، قازاقستاننىڭ شەكاراسى وزگەرمەيتىنىن، بۇل جاعدايدى تەك رەسپۋبليكا حالقىنىڭ كەلىسىمىمەن عانا شەشۋگە بولاتىنىن ايتقان. ونىڭ باتىل ءسوزى مەن تاباندىلىعى بۇل جوسپاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا جول بەرمەدى. ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرى ءوز ورنىندا قالىپ، ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ساقتالدى.

بۇل وقيعا جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ تەك ساياساتكەر عانا ەمەس، شىنايى پاتريوت بولعانىن كورسەتەدى. ول جەكە مانساپتان گورى ۇلتتىڭ مۇددەسىن جوعارى قويدى. ونىڭ ارەكەتى سول كەزدەگى كوپتەگەن ادامدار ءۇشىن ۇلكەن ۇلگى بولدى. ويتكەنى، سول كەزەڭدە جوعارى باسشىلىقتىڭ شەشىمىنە قارسى شىعۋ كەزدەسە بەرمەيتىن قۇبىلىس ەدى.

ارينە، مۇنداي باتىل قادامنىڭ سالدارى دا بولدى. كەيىننەن تاشەنوۆ جوعارى قىزمەتىنەن الىنىپ، باسقا ايماققا جۇمىسقا جىبەرىلدى. بۇل ونىڭ ساياسي مانسابىنىڭ اياقتالۋىنا سەبەپ بولدى. الايدا، ول ەشقاشان ءوز ۇستانىمىنان باس تارتقان جوق. ونىڭ ءومىر جولى ادالدىق پەن پرينتسيپشىلدىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە تاريحتا قالدى.

تاشەنوۆتىڭ ەرلىگى – تەك وتكەننىڭ تاريحى ەمەس. ول بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن دە ۇلكەن ماڭىزعا يە. ويتكەنى ەلدىڭ جەرى مەن تاۋەلسىزدىگى – كەز كەلگەن حالىقتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى. ەگەر سول كەزەڭدە قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىك بولىگى ءوتىپ كەتكەندە، بۇگىنگى قازاقستاننىڭ كارتاسى مۇلدە وزگەشە بولۋى مۇمكىن ەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەسىمى ەل ىشىندە ۇلكەن قۇرمەتپەن اتالادى. ونىڭ اتىنا كوشەلەر مەن وقۋ ورىندارى بەرىلگەن، كوپتەگەن زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار جازىلعان. بۇل – حالىقتىڭ ءوز باتىرىن ۇمىتپاعانىنىڭ بەلگىسى. ويتكەنى ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردى ەستە ساقتاۋ – ۇلتتىڭ رۋحاني كۇشىن ارتتىراتىن ماڭىزدى قۇندىلىق.

جاستار ءۇشىن تاشەنوۆتىڭ ءومىر جولى ۇلكەن ونەگە بولا الادى. ونىڭ باتىلدىعى، ادىلدىگى جانە ەلگە دەگەن ادالدىعى قازىرگى قوعامدا دا اسا قاجەت قاسيەتتەر. قانداي قىزمەتتە جۇرسە دە، ادام ەڭ الدىمەن ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىن ويلاۋى ءتيىس. تاشەنوۆتىڭ ەرلىگى وسىنى ايقىن دالەلدەيدى.

تاريحتا كەيبىر تۇلعالاردىڭ ەرلىگى ۋاقىت وتكەن سايىن ودان ءارى ايقىندالا تۇسەدى. جۇمابەك تاشەنوۆ تا سونداي قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ جاساعان ءىسى ءبىر عانا كەزەڭنىڭ ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتتى. سوندىقتان ونىڭ ەسىمى قازاق تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى.

قورىتا ايتقاندا، تاشەنوۆتىڭ ەرلىگى – ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى. ول قيىن كەزەڭدە باتىل شەشىم قابىلداپ، قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ قالدى. ونىڭ ءومىر جولى ءاربىر قازاقستاندىققا وتانسۇيگىشتىك پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماڭىزىن ەسكە سالادى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ارقاسىندا حالىق ءوزىنىڭ جەرىن، ءتىلىن جانە بولاشاعىن ساقتاپ قالا الادى. سوندىقتان جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەسىمى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ماڭگى ساقتالىپ، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولىپ قالا بەرمەك.

نازارباەۆتىڭ تاريحي ەڭبەگى نەدە؟

قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ەڭ الدىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى ەسكە تۇسەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن جاس مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى مىندەت – جاڭا ساياسي جۇيە قۇرۋ، ەكونوميكانى نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەۋ جانە حالىقارالىق ارەنادا وزىندىك ورنىن ايقىنداۋ بولدى. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ەلدى باسقارعان تۇلعا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ونىڭ قىزمەتى مەن تاريحي ءرولى تۋرالى پىكىرلەر ءارتۇرلى بولعانىمەن، قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى ەڭبەگى تۋرالى ءسوز قوزعاماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس.

1991 جىلى كەڭەس وداعى تاراعان كەزدە قازاقستان ساياسي ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان وتە كۇردەلى جاعدايدا ەدى. ەكونوميكا تولىعىمەن وداقتىق جۇيەگە تاۋەلدى، ءوندىرىس بايلانىستارى ۇزىلگەن، ينفلياتسيا شارىقتاپ تۇرعان كەزەڭ بولاتىن. وسىنداي جاعدايدا جاڭا مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ، ەڭ الدىمەن، ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدى تالاپ ەتتى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – ءدال وسى وتپەلى كەزەڭدە مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى. ول قازاقستاندى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن ساياسي جۇيەگە كوشىردى. بۇل مودەل جاس مەملەكەتكە باسقارۋدىڭ ورتالىقتان ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سول كەزەڭدەگى كوپتەگەن پوستكەڭەستىك ەلدەردە ورىن العان ساياسي قاقتىعىستار مەن ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەر قازاقستاندا سالىستىرمالى تۇردە باسەڭ ءوتتى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان الدىندا تۇرعان ەڭ ۇلكەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى – جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ بولدى. ول، وڭاي ۇدەرىس ەمەس ەدى. كاسىپورىنداردىڭ توقتاۋى، جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى، حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى سەكىلدى قيىندىقتار قوعامدى قاتتى الاڭداتتى.

وسى كەزەڭدە جۇرگىزىلگەن ەكونوميكالىق رەفورمالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا باعىتقا كوشۋىنە ىقپال ەتتى. جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ، جەكە مەنشىك ينستيتۋتتارى قالىپتاسا باستادى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ساياساتى دا سول كەزەڭدە قولعا الىندى. مۇناي-گاز سالاسىنداعى ءىرى حالىقارالىق كەلىسىمدەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا نەگىز بولدى.

مىسالى، كاسپي تەڭىزىندەگى ءىرى كەن ورىندارىن يگەرۋ، حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارىمەن جاسالعان كەلىسىمدەر ەل بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى كىرىسىنىڭ بىرىنە اينالدى. ناتيجەسىندە، قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكالاردىڭ ورتالىعىنا يە بولدى.

نازارباەۆتىڭ تاريحي شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – ەل استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى باستاما بولدى. 1997 جىلى قازاقستان استاناسى الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلدى. كەيىن بۇل قالا استانا دەپ اتالدى.

استانانى كوشىرۋ تۋرالى شەشىم العاشىندا قوعامدا ءتۇرلى پىكىر تۋعىزعانىمەن، ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ايقىندالا ءتۇستى. جاڭا استانا ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسىپ، قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا سيمۆولىنا اينالدى.

بۇگىنگى كۇنى استانا – حالىقارالىق فورۋمدار مەن ساياسي كەزدەسۋلەر وتەتىن ماڭىزدى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى. قالانىڭ زاماناۋي ارحيتەكتۋراسى، جاڭا ينفراقۇرىلىمى مەن قارقىندى دامۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭارۋىن كورسەتەتىن سيمۆول رەتىندە قابىلدانادى.

تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن جاڭا مەملەكەت بولدى. ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – الەمدىك قاۋىمداستىقپەن تۇراقتى ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋ ەدى.

قازاقستان قىسقا ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسىنە اينالدى.

قازاقستاننىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداۋ ماقساتىندا بىرنەشە ستراتەگيالىق قۇجاتتار قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە «قازاقستان–2030» ستراتەگياسى ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارىن انىقتادى. بۇل قۇجاتتا ەكونوميكالىق ءوسىم، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ سەكىلدى نەگىزگى باعىتتار ايقىندالدى.

كەيىنىرەك «قازاقستان–2050» ستراتەگياسى جاريالانىپ، ەلدىڭ الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتى قويىلدى. مۇنداي ستراتەگيالىق جوسپارلار مەملەكەتتىڭ دامۋ باعىتىن ۇزاق مەرزىمگە جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

نازارباەۆتىڭ تاريحي ەڭبەگى تۋرالى پىكىرلەر قوعامدا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ونىڭ اتقارعان ءرولى ماڭىزدى تاريحي كەزەڭمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى انىق.

جاڭا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋ، نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ، استانانى كوشىرۋ، حالىقارالىق بەدەلدى نىعايتۋ جانە ۇلتتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ – وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەستەر ەدى.

تاريح – ءاردايىم ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭا پىكىر تۇعىزادى. دەگەنمەن، ءبىر نارسە انىق: قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ كەزەڭىن ايتقاندا، نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمى ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالا بەرەتىنى ءسوزسىز.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك، 

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz