Beysenbi, 2 Sәuir 2026
Ádebiyet 152 0 pikir 2 Sәuir, 2026 saghat 14:11

Ýiding ýlkeni

Suret: Ádebiyet portalynan alyndy

Ayymqannyng biyl elu jasqa tolatynyn kishi kelini jana jyl kire salysymen abysyndarynyng qúlaghyna qúiyp, kýzde shaghyn toy jasayyq degen edi. «Jengemizge tosyn syy bolsyn, aitpay-aq ýiine soyatyn malymyzdy jetelep, syi-siyapatymyzdy, kәde-joralghymyzdy alyp, bala-shaghamyzben kirip barayyq», – dep kýieulerine aqyl salghanda ýsh erkek te qoynyna tyghyp úrlap bara jatqan júmyrtqasyn bayqamay syndyryp alghan baladay sýmireyip, búgha týsken. Qyz emes pe qaryndastary Gýlimqan búl iske erekshe quanyp, alysta túrsa da, aghalarynyng ýiine aptasyna bir kelip, әpkesining toyyna ózi ne dayyndap jatqanyn, olardyng ne isteui kerektigin aityp, bir habar bilip ketudi әdetke ainaldyrdy.

Mizam aiy kelip, aryqtaghy su qol maldyrmay, taldardyng aldy japyraghynan aiyrylyp, arty sarghayghan shaqta, Ayymqannyng tughan kýni – jay tughan kýni emes, elu jyldyghy dep ózinen keyingi tete inisi Qabyljan әieli Sapiya jәne ýsh balasymen tang ata eptep aidap jýrgen eski «Moskvichine» qara qoyyn salyp jetip keldi.

– On segiz jasynyz qútty bolsyn! – dep Sapiya qayyn әpkesining basyna on eki órnekti appaq gýldi oramal jauyp, iyeginen baylap, eki betinen qayta-qayta sýiip. – El kelgende basynyz agharyp túrsyn, әpke, – dep toy rәsimin bastap jiberdi.

– Qaydaghy toy? Ne toy? – Kýnde kelip jýretin qonaqtar býgin erekshe iltipatpen kelgende, ýiding ishi de, syrty da shashylyp jatqanyn kórgen Ayymqan qysylyp qaldy.

– Tughan kýninizben!

– Jarty ghasyrynyzben!

– Qúttyqtaymyz! – dep Qabyljannyng ýsh balasy ýsh jaghynan jana ghana óz baqshalarynan ýzip әkelgen gýlderin «ýlken apa» dep atap ketken Ayymqangha úsynyp, әdettegidey sýiisip, iyiskelep mәz boldy.

– Aynalayyndar! Sadaghang keteyinder!– dep Ayymqan abdyrap túryp qaldy da, sәlden song esin jighanday: – Ýige kirinder! Kirinder ýige! Men nege túrmyn! – dep balalardyng kishisin bauyryna qysyp, tabaldyryqtan attady.

***

Uaqyttyng jýirigin-ay. Sodan beri talay jyl zymyrap ótipti. Ákeleri Ayty da, analary Kýmis te kolhozdyng maly men sauyn siyrlarynyng beynetinde. Erkegi siyr baghyp, búzaulardy enesining emshegine jolatpay ústap berip, eptep iydirip, әieli jiyrma shaqty siyrdy sauady. Ayty sauylghan sýtti sabalargha qúiyp, arghy bettegi bir et asym jerdegi «Molokovoz» degen jazuy bar mashina keletin ýsh joldyng aiyryghyna jetkizip beredi. Qúdaydyng kýni san qily ghoy: keyde janbyrdyn, keyde búrshaqtyng astynda qalady, keyde dauyl túrady,– ólse de sýtti uaqytynda aparyp, sýt fermasynyng mengerushisine tapsyruy kerek.

Bir kýni osylay beyqam kele jatqanda aldyndaghy qaraghannyng arasynan kekilikter pyr etip úshyp, aty ýrkip ketti de, ózi torysynyng basynan asyp qúlap týsip, eki sabasy eki jaqqa úshyp, qiya joldan saygha qaray tómen domalap ketti. Ayty da qaraghan-bútagha, úsaq tastargha qaramay, atylghan oqtay sabalarynyng artynan enbektep úmtyldy. Say tabanyna jetkende eki sabasyn qúshaqtap otyra ketti. Birining auzy sheshilip, birining týbi tesilipti, ekeuinde de bir tamshy sýt qalmaghan.

Bos sabalardy kóre sala jazy-qysy may singen shilәpasyn basynan tastamaytyn sýt-tauar fermasynyng mengerushisi bas kiyimin júlyp alghanday bolyp ókirip qoya berdi:

– Mynau ne, kempirding emshegindey salbyraghan ne?

– Sýtimdi aghyzyp aldym... – Aytynyng auzy әreng qimyldaghanday boldy.

Ferma basshysy doly qatynsha bir-eki sýt tapsyrushy men «Molokovozdyn» shopyry estisin dep aiqaylap jiberdi:

– Men aittym ba saghan!? Búl sýt emes – altyn dedim be!? Biz Baltyq tenizining matrostaryn sýtpen qamtamasyz etemiz dedim be?! Olar sen siyaqty jaylauda emes – suda jýr. Otandy qorghap jýr. Kýnde sýt ishui kerek! Endi ne ishedi?! Ákenning basyn ishe me?! Sabadaghy sýtti aghyzghansha, atyng ekeuing ishi boqqa toly milaryndy aghyzbaysyndar ma?! Svolochi!

Onyng әdetin biletin Ayty da, shopyr da, sýt tapsyryp jatqandar da auzyna qúm qúighanday tisin qyshyrlatqanymen, eshqaysysy ýn qatpady.

– Ýiine habar aita sal! Men múny partorgtyng aldyna – kolhoz kensesine aparamyn!– dep túrghandardyng birine búryldy da, Aytyny «Molokovozdyn» ýstine shygharyp, janyna bos sabalaryn laqtyryp tastap, jaylaudan yldigha qaray tartty...

...Sol kezde balalary Ayymqan segizde, Qabyljan altyda, Gýlimqan tórtte, Niyaz ekide edi. Bәri sýp-sýikimdi balapandarday. Kýmis alankónil bolatyn.

Ertenine-aq Ayymqan anasy ekeui attyng erine jiyrma bes litrlik eki aluminiy flyaga artyp, oghan shelektep sauylghan sýtti toltyryp, әkesining ornyna «Molokovozgha» sýt tasyp jýrdi. Sol jerde shopyr Aytyny audangha әketkenin, on bes tәulikke qamaluy mýmkin ekenin qyzyna «sýiinshilep» aita saldy.

***

Bir kýni Kýmisti tuystary kelip, yldy jaqqa alyp ketti. Endi sýt sauu da, balalargha qarau da, maldy jayghastyru da, otyn terip kelip ot jaghu, tamaq isteu de, sauylghan sýtti tasu da – bәri-bәri Ayymqannyng moynyna týsti.

Anasyn eki әiel, bir er adam bir aptadan keyin alyp kelgende, attan týse sala balalaryn bir-birlep qúshaqtap:

– Jylandar! Jylandar! Ákesiz qaldyndar! Endi jetim boldyq! – dep bozdap qoya berdi.

Shashtary jayylyp, kóz jasy tógilip, óksigi tau janghyrtqanday edi. Balalardyng kishileri eshtene týsinbey, Ayymqan men Gýlimqan analaryna qosylyp jylady, al Qabyljan er bala bolghan song týnerip túra berdi.

...Keyin auyldastary Aytyny on bes tәulikke qamap, milisiyalar tepkilep úryp, eki býiregin zaqymdap tastapty, auruhanagha jeter-jetpeste kóz júmypty dep aityp jýrdi.

***

Kelesi jazda kolhoz búlargha sauyn siyr bermey qoydy. «Shamasy kelmeydi» desipti. Onyng ornyna kolhozdyng oqshaudaghy qoylaryn baqsyn degen eken, biraq Kýmis kónbedi. Ketpenin aldy da, temeki alqabyna ketip qaldy. Kýnder óte berdi. Balalar da óse berdi. Iliyas dýniyege keldi. Temekining bar auyrtpalyghyn osy buyny qatpaghan balalar kóterdi: kóktemde atyzdargha su jiberedi, suy tartyla bastaghanda aralaryn bir sýiemdey etip kóshet otyrghyzady, sosyn taghy suarady, alghashqy aram shóbin otaydy – ýsh ret otaydy. Shópteulerding arasyn úzartyp jibersen, aramshóp qaptap ketedi, odan da asyryp alsan, týbin buyp tastaydy. Sosyn alghashqy ýzim, tizu, ramkagha ilu, tanghy ýzim, týngi tizim, ara-arasynda suaru – qysqasy, ayaq suytar uaqyt joq. Qysta da temekini súryptap, buyp-týiip shyghasyn.

Osylaysha on jyl temekining arasynda óte shyqty. Toghyzgha shyqqan Iliyas ta kәdimgidey enbekke aralasty.

Bir kýni qyrmanda bir qúshaq temeki bauyn kóterip, arbagha әkele jatqan Kýmis balalarynyng kóz aldynda aryqtan attay bergende sýrinip qúlap, arqasyndaghy jýgi ózin basyp qaldy. Arttaghy balalary arqalaghan temekilerin laqtyra salyp, analaryna jetkenshe auzy qarakók bolyp, silekeyi shúbyryp qaldy. Iliyas qyrmandy janghyrta aiqay saldy. Onyng dausynan temeki ýzip jýrgen kelin-kyzdar men arbadaghy jýkshiler jýgirip jetti.

Kýmis balalarynyng kóz aldynda bir ret «oh» degendey boldy da, basy ong jaghyna sylq ete týsti. Áyelder balalardy bir-birlep jetelep әketti. Tek Ayymqan ghana anasynyng Qúday bergen amanat janyn qayta Qúday alyp ketkenin kórip, kógere túryp qaldy, әielderding jetegine kónbey qoydy.

Kýmis sol kýii ornynan túrmady...

***

Atasynyng qayghysynan keyin anasynyng auyryp jýrgenin balalarynan qansha jasyrghysy kelse de, Ayymqan bәribir sezip jýrdi. Keyde temeki alqabynda, keyde temeki qorasynda qaltyrap-dirildep jatyp qalatyn. Múndayda әielder jabyla kelip, qol-ayaghyn uqalap, betine su býrkip, әzer degende esin jighyzatyn. Biri «saqinasy ústapty» dep, saqinasyn ýzip jiberse, biri «talmasy ústady» dep dúgha oqyp, әiteuir kóp úzamay tәuir bolyp ketetin. Óz-ózine kelgen song balalaryn bir-birlep kózben ayalay týgendep, del-sal kýii jata beretin. Bir týn ótkizip, tanghy namaz uaghynda eshtene bolmaghanday túryp, aula-ýiin sypyryp qoyyp, temekisine ketedi. Sosyn birde qoldama, birde atala, keyde bylamyq, keyde quyrma shay iship, kóbine býkil denesine qoydyng qúiryq mayyn jaghyp, ózin ózi emdep alyp jýre beretin.

Bir apta búryn bes bala bes qatargha týsip, Kýmis bir qatargha týsip, altauy tanghy ýzimde jýrgen. Brigadir kelip, qatar ishindegi ýiilip qoyylghan temekilerdi shashyp jiberip, aiqaylay bastady:

– Pispegen japyraqtardy nege ýzesinder?! Búlar tórtinshi sort bolyp qalady! Qolgha tiygenin júla beresinder me?! Tómengi jaghynan azdap sarghayghan bir-eki japyraqty ghana alsandar ólesinder me?! Búl – Nauqattyng temekisi! Búl siyrdyng emshegi emes! – dep brigadir ashugha basty. – Bile- bilsender Nauqattyng temekisin Cherchilli shekken. – Angliyanyng ýkimet basshysynyng mýshtegine temekini ózi salyp bergendey maqtanyshpen sóiledi ol. – Qane, shyghyndar! Eki kýnnen keyin kelip ýzinder!

Kýmis aitysyp otyrsyn ba, shyghyp ketti. Qoragha baryp búryn ýzgen temekilerin tizip qoydy da, balalaryn ertip, ýshinshi kýni týsten keyingi ýzimge kelse, bir atyzdaghy temekisin bireuler týk qaldyrmay júlyp alyp ketipti. Eki-ýsh kebis izinen basqa esh belgi joq. Sonda anasy balalaryna jýzin kórsetpey, aryqty bólip túrghan shymnyng ýstine otyryp alyp jylady. Jylap otyrghanda Ayymqan janyna barsa, ony qúshaqtap alyp: «Ýiding ýlkeni sensin, qyzym, kishilerge bas-kóz bol», – dep kóz jasyn sýrtip túryp ketti.

***

– Sәlemetsiz be, әpke!

– Mereytoyynyz qútty bolsyn!

– Toyynyz toygha úlassyn!

Ayymqannyng qaqpasyn qaqqylamay-aq jarqyldap kirgen sinlisi Gýlimqan, basyn jerden kótermeytin kýieu balasy Túrsynalymen, inileri Niyaz júbayy Zebiymen, kenjesi Iliyas Baqtyqanymen jәne balalaryn bir qauym etip ertip kirip keldi de, qara shanyraqty bir sәtte bazargha ainaldyryp jiberdi.

Baqshagha úzyn ýstel qoyylyp, samauryndar qaynap, dastarqan ýsti jaynap, saghynysyp kórisken bauyrlardyng ýlkendeu balalary bir-birine maqtanyp, kishileri baq ishinde oinap, tauyqtar men qoylardy tamashalap, jalghyzbasty әielding ýii bir ózgeshe kýige endi.

***

– Men asaba bolamyn!– dep Gýlimqan kýzding salqynyna qaramay, әpkesining elu jyldyghyna arnayy tiktirgen appaq kóilegin kiyip shyqty. Bala-shaghany, kelin-kepshikting bәrin ýstelge tizip otyrghyzyp qoyyp: “Salut atylsyn! Ápkemizdi qol shapalaqpen qarsy alayyq!” – dep búiyrdy.

Petardalar atylyp, bengal ottary janyp, ýiinen úzatylyp jatqanday sinlisi jana ghana syigha tartqan aq kapron kóilegin kiyip Ayymqan kele jatty. Qol shapalaqtan, ózine ghana qadalghan kózderden, jaltyraq-júltyraghan jaryqtardan sasqalaqtaghan ol alabúrtyp ketken betin qayta-qayta sipalap, kóilegine ózi shalynyp kete jazdap, Iliyas «búl – preziydentter otyratyn oryndyq» dep, jana ghana syilap, tórge qoyyp bergen kreslogha qol shapalaqtyng sýiemeldeuimen әreng jetip otyrdy.

Júrt taghy bir dýrkin qol soqty. Shampannyng tyghyny kókke atyldy.

***

Osy balalar! Osy bauyrlar! Apasynyng qyrqy berilgen kýni el taray salysymen, balalardy tizip otyrghyzyp, eki naghashy aghasy, jalghyz aghasy, bir naghashy әpkesi dastarqandy jinastyryp qoyyp, manyzdy әngimege kóshken edi.

– Allanyng jazghany eken! Jiyenderimiz osylay jet... jalghyz qaldy. Búlardyng endi derbes kýn kórui qiyn. Bir-birden bólip alyp keteyik! – dep әngimeni aldymen ýlken naghashy aghasy bastady.– Men Ayymqan men Qabyljandy alayyn!

– Men Gýlimqandy alyp keteyin! – dedi kishi naghashy aghasy tomsaryp túrghan Gýlimqangha qarap.

– Bauyrlarymnan bólinbeymin! – dep Gýlimqan shart ketti.

– Bólinbegende ne istemeksin?! Búl – Qúdaydyng isi! Keyin tabysarsyndar! Qatynasyp túrarsyndar! – dep, Kýmiske qúiyp qoyghanday úqsaytyn әpkesi jay ghana aita bastaghanda, Iliyas ornynan atyp túryp, onyng moynynan qúshaqtap jylap jiberdi. – Meni siz alyp ketinizshi?!

– Eshkim eshqayda ketpeydi! – dep Ayymqan ornynan atyp túrdy, tanauy deldiyip ketipti.– Osy ýide túramyz! Anam maghan «bauyrlaryndy sen qara, ýiding ýlkenisin» dep amanattap ketken! Naghashy agha, naghashy әpke, agha, sizder kete berinizder! Óz balalarynyzdy baghynyzdar! Ýiding ýlkeni retinde kishilerdi adam qataryna qosu, ýilendirip, túrmysqa beru – mening moynymda! Boldy, endi qaytynyzdar!

Tuystar bir-birlep shygha bastady...

***

– Al endi alghashqy sóz Qabyljan agha men Sapiya jengemizde! Ekeui әpkemizding toyyna dep tang atpay kelip, jay kelmey, qoylaryn soyyp әkelip, ishek-qarnyn juyp, isheginen byjy jasap, etin asyp qoydy. Endeshe sóz sizderde, agha-jenge, әpkeme aitar iygi tilekterinizdi býgin aitpaghanda qashan aitasyzdar... – dep Gýlimqan asaba jadyray sóilep, sóz beruge kóshti.

***

Qabyljan men Sapiya – Ayymqan ýshin erekshe jandar. Ýsheui birge ósti. Onynshy synypty bitirer-bitirmeste, kәmelettik attestatyn ala salysymen, Ayymqannan eki jas kishi inisi Qabyljan osy Sapiyany ertip kirip keldi.

– Ápke, kelining keldi, oramal sal!– degen Qabyljannyng sózin alghashynda Ayymqan әzil shyghar dep oilady. Biraq qasynda jýzi bal-búl janyp, búrynghyday emes, iymenip túrghan Sapiyany kórdi.

– Shyn ba, Sapysh?

– Ras, әpke! Meni arghy auyldaghy bir jigit alyp qashpaqshy bolypty. Qabyshqa aitsam, «odan búryn men alyp qashamyn» dep, osylay kelip qaldyq.

– Senderding estering dúrys pa? Ýiding jaghdayy mynau. Qyzdyng ýiine jetelep aparar tyshqaq laq ne qalynmalgha bir tiyn da joq!

– Ápke, sizdi úzatpay jatyp, ózim ýilenip jatqanym ýshin keshiriniz!– Qabyljan osylay degende Ayymqannyng ishi eljirep ketti.

– Meni úzatatyn sen be edin?! Sender osylay otyra túryndarshy,– dep Ayymqan ekeuin otyrghyzyp qoyyp, kelesi kóshedegi Sapiyanyng ýiine bardy.

– Kel, Ayymqan, kel! Kelmeytin edin, jayshylyq pa? – dedi aldynan shygha kelgen Búrma әpke.

– Mening jyndy inim Sapiyany alyp qashyp barypty!

– Qashan, qaraghym?!

– Qazir. Ekeui ýide otyr.

– Oramal saldyndar ma?

– Joq, әpke!

– Men qazir... – dep Búrma әpke tórgi ýige, kýieuine aqyldasugha kirip ketti de, biraz kýbirlesip otyryp, qayta shyqty. – Ýiding bosaghasynan attatpay túryp ústap qalsaq bolar edi. Biraq bolghan is bolypty. Qabylyng jaman bala emes. Tek bir ghana «biraghy» bar ghoy.

– Qanday «biraghy»?.. IYә... iyә, әpke, bizding qolymyzda mal da, aqsha da joq! Ákemiz de, sheshemiz de joq!

– Ayymqan! – dedi arghy ýiden asygha shyqqan qyzdyng әkesi Samat. – Sening bir tiynyng da, bir malyng da kerek emes! Qara sugha neke qiya berinder! Balalar baqytty bolsyn!

Ayymqan ýiine kóp bala tuyp-ósirgen kórshi kempirdi ertip kelip, dýkennen qaryzgha bir oramal súrap alyp, Sapiyanyng basyna japty. Jaman bolghan joq. Qabyljannyng bauyrlarymen birge enbek etip, Ayymqan ekeui balshyq iylep, kesek iylep, auyl shetine qúrqyltaydyng úyasynday shaghyn ýy salyp aldy. «Ininiz iship jýr, әiteuir bir kólik әperseniz, taksiyde júmys ister edi» degen son, Ayymqan qaryzgha batyp jýrip, osy qazir minip jýrgen eski kóligin satyp әpergen. Sóitip túrmystary týzelip ketti.

***

– Ápke, biz sizdi jaqsy kóremiz. Siz bizge ata da, ana da boldynyz. Sizdi kýtpey, әiel alyp ketkenge úyaldym. Mine, búl balalarym týgel sizding balalarynyz! – dedi Qabyljan lebizin qysqa qayyryp. Onyng sózin Sapiya da qoldady.

– Al endi ekinshi sóz bizde, solay emes pe, shef? – dep Gýlimqan kýieui Túrsynalygha qarady.

***

Eki qyz ghana bolghandyqtan ba, әlde qyzdar ózara tatu bola ma, әiteuir Ayymqan men Gýlimqan ózge aghayyndardan góri bir-birine jaqyn bolyp ósti. Analary kóz júmghannan keyin ekeui onashada jylap alatyn da, bir-birine syr bildirmeytin.

Birde basqa auyldaghy anasyna úqsaytyn naghashy әpkesi Ayymqangha kisi jiberip: «Syrgha salugha jaqsy adamdar keledi, qynq etpey, jaqsylap qarsy alsyn»,– depti. Kýmis qaytys bolghan song Iliyas anasyn saghyna bergende, Ayymqan ony sol naghashy әpkesining ýiine jii aparatyn. Iliyas ony anasynday kórip, keyde týnde de qalyp qoyatyn. Sonda Ayymqandy kórip qalghan ba, әlde búrynnan sóz bolyp jýrgen be, әiteuir, kelin qylyp alghysy keletin bireuler bar eken.

Ayymqan ýsti-basyn retke keltirip, shashyn tarap, ýiding ishi-syrtyn jinastyryp dayyn túrdy.

Keldi. Kelgende de sary qaryn ýsh әiel men basyna oramaly jarasqan, jarqyraghan jas kelin – tórteui birge kirip keldi. Ayymqan da naghashy әpkesi aitqanday qabaghyn shytpay, dastarqanyn jayyp, jaqsylap qarsy aldy. Gýlimqan tamaq jasap berdi.

Áyelder bir-birine sybyrlasyp otyryp, asqa bata jasaghan son, qúlaghy synghyrlap otyrghan Ayymqangha emes, әpkesining aitqanyn eki etpey jýgirip jýrgen, ayaghy-ayaghyna tiymey qyzmet qylghan Gýlimqannyng qúlaghyna altyn syrghalaryn taghyp, dúgha jasap, bet sipap kete bardy.

Taghdyrdyng búiryghyna moyynsúnyp, biren-saran jasauyma dep saqtap jýrgen zattaryn da sandyghymen qosa Gýlimqangha ústatyp, endi Ayymqan ýnsiz otyryp qaldy.

***

– Qayynbiyke, – dedi bireu jer jaqtan ózine «maghan qarap sóile» dep úrsyp túrghanday sezgen Túrsynaly. – Osylaysha uaqyt óte beredi eken. Siz de jer ortasyna kelipsiz. Taghy bir osynday jyl jasanyz! – Túrsynaly osy sózderdi әreng aitty.

Onyng aita almaghan sózining esesin Gýlimqan toltyrdy. Ol ekeuining bala kýninde qalay oinaghandaryn, sinlisine bolysyp kimdermen tóbeleskenin, túrmysqa úzatylyp bara jatqanda әpkesining óksip-óksip jylaghanyn, túnghysh balaly bolghanda «osy balandy maghan bershi» dep jylap jibergenin, sol kezde qayynenesining Ayymqannyng meselin qatty qaytarghanyn, al әpkesining sodan keyin olardyng ýiine barmay qoyghanyn, Túrsynaly qayynbiykesin kórse boldy úyalyp, jerge qaray beretinin – bәrin-bәrin úsaq-týiegine deyin tizip aityp shyqty.

Sosyn:

– Ápke, sizge mynau norka ishik!– dep ýstine appaq, qymbat kýzen ishik japty.

Baghanadan beri Gýlimqan sóilep jatqanda jenil kiyinip otyrghan Ayymqan dirildey bastaghan edi. Ishikti alghysy da, kiygisi de kelmese de, ony ýstine jelbegey jamylyp aldy.

***

– Qúttyqtau sózining kezegi Niyaz ben Zebiyde!– Gýlimqan otyrghandardyng qol shapalaghyna bólengen bauyrlaryna quana qarady.

– Ápkemning elu jyldyghy men ýshin erekshe mereke!– dep, bayaghy kolhozdyng bordaqy ógizindey domalanghan Niyaz shybyqtay tartylghan aryq әielin jana kórgendey qúshaqtap túryp, tolqyp, kóterinki dauyspen sóz bastady.– Odaq ydyraghanda bәrimizding esimiz shyghyp ketti. Kolhoz tarady, temeki egilmey qaldy, isherge as, kiyerge kiyim taba almay qinaldyq. «Jolaqymdy tauyp beriniz, men bir jaqqa keteyin», – dedim bir kýni әpkeme. Ápkemning sol kezde býkil auyldy aralap, aqsha tappay qaytqany әli kýnge esimde. Audan ortalyghyna kýnde baryp-kelip, eki-ýsh jerde eden juyp, ydys juyp, kir juyp júmys istedi. Týndi týn demey, kýndi kýn demey eki aidan keyin maghan jolaqy tauyp berip, Qazaqstangha jiberdi. Ol jaqta da isim onalmady. Qaryzgha batyp, alty aidan song qaytyp kelsem, әpkem qabaghyn shytpay qarsy aldy. Sosyn taghy da jolaqy tauyp berip, bir balalargha qosyp Mәskeuge jóneltti. Ol jaqta jaghdayym týzeldi, ýilendim, pәter aldym. Bes jyldan keyin әpkeme kelsem, «seni jibergende alghan bayaghy qaryzdardy súrap jatyr» demey me. Men ony úmytyp ta ketippin. Sonda әpkemning shashy agharyp, týse bastaghanyn kórip, Mәskeuge alyp keteyin desem, «Mәskeuing ózine búiyrsyn» dep kónbedi. Amalsyz kettim. Bir uys aqsha ústatsam, almay qashyp әureledi. Tastap kettim, keyin onyng bәrin bank arqyly qayta ózime salyp jiberipti. Ápke, sol aqshalarynyzdy ósirip-ósirip, mine, elu jyldyq mereytoyynyzgha jol talghamaytyn kólik әkeldik!– dep Niyaz ben Zeby әpkelerin qúshaqtap, qolyna Lexus-ting kiltin ústatty. Ayymqannyng qoldary dirildedi me, әlde alghysy kelmedi me – kilt qolyna túrmady. Niyaz kiltti ýstel ýstine sart etkizip tastap, bokalyn kóterip, bauyrlarymen qaghystyra bastady.

***

Ýiding erkesi, eng kenjesi Iliyas anasy qaytys bolghan song Ayymqandy «apa» dep ketti. Qynyr, kekshil, aitqanynan qaytpaytyn bala boldy. Eki kýnning birinde kóshedegi balalarmen tóbelesip keledi. Ay sayyn polisiyagha týsedi de, Ayymqan qyzyl jaghalylargha da, jәbir kórgenderge de «aghalap-jaghalap» jýrip әreng qútqarady. Iliyas әpkesine tynym bermeydi, taghy bir bәlening ýstinen shyghady. Birde ata-analar jinalysynan Iliyastyng qylyqtaryn estip, qatty ashulanyp kelse, inisi aldyn ala bәrin bilip qoyghanday: «Siz mening anam ba ediniz, jinalysqa nege bardynyz?» – deydi. Ayymqannyng qatty ashuy kelip, bulyghyp, betinen tartyp jibermek bolghanda, «ýiding ýlkeni sensin, qyzym, kishilerge bas-kóz bol» degen anasynyng beynesi kóz aldyna kelip, ong qolyn sol qolymen ústap, әreng toqtady.

Endi sóz sol Iliyastyng ózine tiydi:

– Ápkemiz ózi ýshin emes – biz ýshin ómir sýrdi. Ápkemiz ózi ýshin emes – biz ýshin tughan eken. Qazir sol kýnder qayta kelse, men bәrin basqasha ister edim. Eng aldymen: «Ápke, siz túrmysqa shyghynyz, men sodan keyin ýilenemin», – der edim. Ras, ýilenuge rúqsat súrardyng aldynda: «Ápke, óziniz túrmysqa shyqpaysyz ba?» – desem, ol: «Mening poyyzym ótip ketken. Men bauyrlarym ýshin tughanmyn. Senderding balalaryng – mening balalarym, senderding baqytyng – mening baqytym», – degen. Búl – mening әpkemning býkil taghdyry. «Ápke, myna gauhar syrgha men gauhar saqina sizge!» – dep Baqtyqan qayynbiykesining qúlaghyna syrgha taghyp, qolyna saqina salghanda, anau bauyrlary bokaldaryn shart soghystyryp, ishuge ynghaylandy.

Sosyn әn bastaldy. By biylendi. Birtindep balalardyng aldy úiyqtap, bótelkeler bosap, qyzyp alghan qonaqtar da taray bastady.

Qonaqtardy shygharyp salghan son, Ayymqan eski jelenin kiyip, aljapqyshyn taghyp, quanaryn da, qynjylaryn da bilmey, otyrystan jinalghan ydys-ayaqty juugha kiristi…

Ábdikerim Múratov (Qyrghyzstan)

Audarghan: Ábdildabek Salyqbay

Abai.kz

0 pikir