Túlghanyng ósu joly

Jankeldi Erdenúly Shymshyqtan – tughan halqynyng taghdyry men tarihy bostandyqqa úmtylghan kezende kýrese bilgen, óz zamanynyng talabyna jauap bergen túlgha.

Ol 1951 jyldyng 7 sәuirinde Aqmola ónirining qasiyetti topyraghynda, búrynghy Balkashin (Sandyqtau) audanyna qarasty Jylandy auylynda dýniyege keldi. Balalyq shaghy Atbasar audanynyng Alghabas auylynda ótti. Sol auyldyng topyraghy, sol kezenning dengeyine say bilimdi әke men sheshening tәlim-tәrbiyesi onyng boyyna enbekqorlyqty, qarapayymdylyqty sinirdi. Onyng әkesi Erden Shymshyqúly soghys ardageri bolatyn, qazaq tili men әdebiyetining joghary bilimdi múghalimi retinde úzaq jyldar boyy qaytys bolghansha Atbasar audanyndaghy jalghyz qazaq mektebining diyrektory boldy. Anasy Kýlmash Núrpeyisqyzy da joghary bilimdi matematika ústazy, Qazaq SSR-ining enbek sinirgen múghalimi atanghan jan edi. Ákesi men anasy da ústazdyghymen kóringen jandar retinde balalaryn úyatqa qaldyrmaudy, ýlgili boludy, enbekke bauludy ýiretetin. Balalary әke-sheshening aitqanyn oryndady, bәri de ainalasyna ýlgi-ónege kórsete bildi.

Alayda Jankeldi Erdenúlynyng ómir jolyna sol zaman óz izin salmay qoymady. Kenestik kezende últtyq bolmystyng týrli ózgeristerge úshyraghanyn onyng óz esimining qújatqa búrmalanyp jazyluynan kóruge bolady. «Shymshyqtan» taraghan әuletting úrpaghy bola túra, resmy qújattarda «Shimshikov Jangelidy Erdenovich» bolyp tirkelui – sol dәuirding shyndyghy edi. Degenmen, búl syrtqy ózgerister onyng ishki bolmysyn ózgerte alghan joq.

«Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» demekshi bilimge degen úmtylys ony ýlken jolgha bastady. 1968 jyly Atbasar qalasyndaghy Á.Maykutov atyndaghy qazaq mektep-internatyn tәmamdaghan ol, bilimin odan әri jalghastyryp, 1978 jyly S.M. Kirov atyndaghy Qazaq memlekettik uniyversiytetining filosofiya jәne ekonomika fakulitetin qyzyl diplommen ayaqtady. Búl – onyng tek talapty student emes, bolashaghynan ýmit kýttirgen jas maman bolghanyn aighaqtaydy. Ol ózining kәsiby jolyn Y.Altynsarin atyndaghy Arqalyq pedagogikalyq institutynda agha oqytushy retinde bastady.

Uaqyt óte kele ol tek oqytushy ghana emes, ghylym men qoghamdy baylanystyra bilgen súnghyla ghalymgha ainaldy. Peterburgte mikroekonomika, Almatyda makroekonomika baghyttary boyynsha bilimin jetildirui – onyng ýnemi izdeniste bolghanyn kórsetedi.

Ghylymiy-zertteu men pedagogikalyq qyzmetti qatar alyp jýrip, ol joghary oqu oryndarynda dosent, professor retinde talay shәkirt tәrbiyeledi. Sonymen qatar ghylymiy-zertteu instituttarynda, búqaralyq aqparat qúraldarynda ekonomikalyq sarapshy retinde de qogham ómirin shynayy kórsete bildi.

Ekonomika ghylymdarynyng kandidaty, dosent, professor, Mәskeu agrarlyq bilim akademiyasynyng akademiygi atanuy – úzaq jyldyq enbekting zandy nәtiyjesi. Jýzden astam ghylymy jәne publisistikalyq maqalalary, monografiyalary – onyng oishyl, sarapshy retindegi kelbetin aiqynday týsti. Kafedra mengerushisi, fakulitet dekany, prorektor, ghylymiy-zertteu institutynyng Astana filialynyng diyrektory siyaqty jauapty qyzmetterdi abyroymen atqaruy da – onyng úiymdastyrushylyq qabileti men kәsiby biliktiligining dәleli.

Ol jeke shygharmashylyqpen de ainalysty. Onyng sózi men әnin ózi jazghan «Alaqan», «Aynaldym» әnderi bar. Sonday-aq sózi M. Júmabaevtiki әni Jangeldi Erdenúliniki «Sýiemin» әni jýlde de alghan enbek. Onyng oryssha, qazaqsha birge shyqqan «Ýles, Vklad» әngimeler men maqalalar jinaghy, «Agha buyngha taghyzym» atty ómirbayandyq enbegi jaryq kórgen. Belgili aqyn, qogham qayratkeri M.Shahanovtyng roman-essesin «Ispovedi ohotnika nad propastiu» dep orysshagha audaruy Jangeldining búl salalarda da tabyssyz emes ekenin bildiredi.

Jankeldi Erdenúlynyng enbek joly – bir adamnyng qyzmettik ósui ghana emes, tútas bir dәuirding intellektualdyq kelbetin aiqyndaytyn jol boldy.

Ol ýshin enbek – kýnkóris kózi emes, ardyng isi boldy

Jankeldi Erdenúlynyng ómir joly – qarapayym auyl balasynyng tabandylyq pen bilim arqyly biyikke kóterilgenining aiqyn kórinisi. Búl – tek jeke taghdyr emes, búl – úrpaqqa ýlgi bolarlyq ómir mektebi. Osynday túlghalardyng ómir tәjiriybesi uaqyt ótken sayyn qúnyn joghaltpaq emes. Kerisinshe, býgingi jәne keler úrpaq ýshin baghyt-baghdar beretin shamshyraqqa ainalmaq.

Enbekti bireuler mindet dep qabyldaydy, bireuler taghdyrdyng talaby retinde kóredi. Al Jankeldi ýshin enbek – adamdyqtyng basty belgisi edi. Onyng enbek joly resmy qyzmetten emes, auyldyng qarapayym tirshiliginen bastaldy. Mektepting 5-synybynda jýrgennen-aq shóp shabu, egin oraghy siyaqty mausymdyq júmystargha aralasyp, ómirding naghyz mektebinen ótti. Búl – jay ghana enbek emes, búl – balalyq shaqtan bastap qalyptasqan jauapkershilik pen tózimnin, adaldyqtyng alghashqy sabaqtary edi.

Jasóspirim shaghynda qolyna kýrek pen aiyr ústaghan bala, eseye kele ómirding әr salasynda da sol enbekqorlyghynan nәtiyje shyghara biletini aqiqat. Jangeldining әskery boryshyn ótep kelgennen keyin, Almatydaghy qúrylys kombinatynda betonshy bolyp júmys isteui – onyng enbekten qashpaytyn, kez kelgen isti adal atqarugha dayyn azamat ekenin aiqyn kórsetti. Búl kezeng onyng shydamyn, fizikalyq jәne ruhany tózimdiligin odan әri shyndady.

Studenttik jyldary da onyng ómiri tek bilimmen shektelmedi. Jaz ailaryn kombayn tizgindep, studenttik qúrylys otryadtarynda ótkizui – onyng enbekti ómirining ajyramas bóligine ainaldyrghanynyng dәleli. Ol ýshin enbek – qosymsha is emes, adamdyq tәjiriybening maydany boldy. Sodan da bolar enbek jolyn Torghay oblysy Jaqsy audanyndaghy Qúmay sovhozynda bastap, ómirding shynayy tәjiriybe mektebinen ótti. Ol eshqashan aramtamaq bolmaudy, manday termen ómir sýrudi ýirendi.

Osy jyldardyng barlyghynda onyng enbekshi qazaqqa degen ómirlik qúrmeti qalyptasty. Osydan bolar, ózi de tughan halqy ýshin qanday qiyn is bolmasyn atqarugha әr uaqytta dayyn boldy. Sonyng bir mysaly, 1990-1991 jyldary Shyghys Qazaqstan oblysynyng Zaysan audanynda bolghan zilzalanyng saldaryn jonggha belsene atsalysuy. Sol kezde Aqmola qúrylys-injenerlik institutynyng prorektory bola túra, jýzge juyq studentti ózi bastap baryp, Aynabúlaq sovhozynda jana ýiler salu isin úiymdastyruy – onyng el aldyndaghy azamattyq jauapkershiligining aiqyn kórinisi. Búl – jay ghana qúrylys salu emes edi. Búl – qiyndyqqa tap bolghan halyqqa naqty kómek kórsetu, ýmit syilau, elmen birge bolu degen sóz edi. Ol sonymen qatar studentterdi de enbekke, adamdyqqa, janashyrlyqqa tәrbiyeleu edi.

Osynday ómir jolyna qarap otyryp, Jankeldi Erdenúlynyng beynesi – enbekten biyikke kóterilgen, manday terin halyqqa arnaghan azamattyng beynesi retinde aiqyn kórinedi.

Osydan onyng ghúmyry bir ghana adamnyng ómiri emes, ol – enbek arqyly qalyptasqan túlghanyng shynayy shejiresi dep bilemiz.

Ol – aghysqa qarsy jýzdi

Tarihtyng әr kezeninde uaqyttyng aghysymen birge jýretinder bolady, al sol aghysqa qarsy jýruge jýregi daualaytyndar – sausaqpen sanarlyq. Jankeldi Erdenúly sol siyrek jandardyng biri.

Qazaqstannyng Tәuelsizdikke deyingi kezeni – syrttay tynysh kóringenimen, ishtey qayshylyqqa toly uaqyt bolatyn. Sol kezende kópshilik intelliygensiyanyng bir bóligi ýnsizdikti tandady. Biri qoryqty, biri beyimdeldi, endi biri shyndyqty kórse de, aitugha batyly jetpedi. Al Jankeldi olardyng qatarynda bolmady.

1986 jyldyng Jeltoqsany – qazaq jastarynyng namysy oyanghan tarihy sәt. Sol kezde Arqalyqtaghy sanauly azamattardyng biri bolyp, ol búl qozghalysqa ishtey ghana emes, ashyq týrde dem berdi. Búl – jay ghana kózqaras emes, búl – sol zaman ýshin ýlken tәuekel edi.

18 jeltoqsan kýni Qazaq radiosy arqyly KOKP-nyng sol kezdegi sayasatyna qarsy pikir bildiru – әrkimning qolynan kelmeytin batyl qadam bolatyn. Osy jerde eskerte ketetin nәrse Torghaylyqtar Jeltoqsan kóterilisin 19 jeltoqsanda qoldap shyqqan edi. Jangeldining múnysy – kenestik jýiege qarsy sóz aitu ghana emes, óz taghdyryndy tarazygha salu edi. Ol shyndyqty tandady.

Onyng batyldyghy múnymen shektelmedi. Jas oqytushy sol kýni institut qabyrghasynda jaryq kórgen qabyrgha gazetinde Leninning orys shovinizmin әshkereleytin, kópshilik bile bermeytin maqalasyn jariyalady. Búl – resmy iydeologiyanyng óz ishindegi qayshylyqty kórsetu, «qasiyetti» dep tanylghan úghymdargha kýmәn keltiru bolatyn. Jas oqytushynyng – sol kezdegi kommunistik jýiening masqarasyn shygharghan bilimdiligi men kózsiz batyrlyghy studentterdi kóshege sýiredi, әriptesterin ishtey qoldaugha mәjbýr etti.

Jankeldi Erdenúly jeltoqsanda sayasy pikir bildirushi ghana emes, búghan deyin tarihy shyndyqty aitugha úmtylghan shynayy aghartushy da boldy. 1931–33 jyldardaghy ashtyq turaly studentter arasynda aityp, halyq jadyndaghy qasiretti qayta tiriltuge әreket etip jýrgen bolatyn. Búl – sol uaqyt ýshin asa qauipti taqyryp edi. Óitkeni ol úmytugha tiyis tarihtyng betin ashu edi.

Osynday әreketterding bәri onyng taghdyryna әser etpey qalghan joq. Aqyry ol Arqalyqtan quyldy. Biraq búl qughyn – onyng jenilisi emes edi.        Jankeldi sol dәuirdegi «soqyr» intelliygensiyanyng biri boludan bas tartty. Ol ózgelerding kózin ashugha tyrysty. Onyng boyyndaghy azamattyq batyldyq, sayasy sergektik pen tarihy әdilettilikke degen úmtylys – sayasi-ekonomika mamanyn óz uaqytynyng aldynghy qatarly oishyldarynyng dengeyine kóterdi.

Jankeldi Erdenúlynyng sol kezendegi әreketi – jay ghana jeke kózqaras bolyp qalmady. Búl – Tәuelsizdikke bastar joldaghy ruhany kýresting nәtiyjesina ainaldy.

Ol – sol kezde aghysqa qarsy jýzip, últ ýshin sóilegenderding biri boldy. Al tarihta dәl osynday adamdar ghana úmytylmaydy. Múnday aghysqa qarsy jýzetin túlghalar kóp bolmaydy. Olar kóbine jalghyz jortady, biraq olardyng dausy uaqyt óte kele últtyng ýnine ainalady.

Ol ashyq sayasy kýres jolyn tandady

1987 jyldan bastap Jankeldi Erdenúlynyng ómiri jana bir kezenge qadam basty. Búl – endi tek ghalymnyn, ústazdyng nemese úiymdastyrushynyng joly emes, búl – ashyq sayasy kýres joly edi.

Ol Selinogradqa quylyp kelgennen keyin uaqyttyng tynysyn dóp basa bildi. El ishinde әli de ýreyding salqyny seyilmegen, al shyndyq aitu әli de qauip tóndiretin kezeng bolatyn. Biraq ol búl joly da ýnsiz qaludy tandamady. Kerisinshe, qoghamdaghy qozghalystyng aldynghy shebinen tabyldy. «Nevada–Semey», «Til jәne mәdeniyet», «Azat», «Qazaqstan halyq kongresi», keyin «Órleu» siyaqty sol kezendegi últ taghdyryna bey-jay qaramaghan úiymdardyng bel ortasynda jýrdi. Búl úiymdar – jay ghana qoghamdyq birlestikter emes, olar tәuelsizdikke úmtylghan halyqtyng alghashqy sayasy ýnining kórinisi edi. Al sol ýndi kýsheytuge atsalysu – naghyz azamattyq erlik bolatyn.

Jankeldi sol kýresting tek qatysushysy ghana emes, úiymdastyrushysy da boldy. Aqmola qalasyndaghy tórt qoghamdyq institutty biriktirgen «Parasat» qoghamynyng sayasy jetekshisi retinde ol ózining sýiikti isi elding tarihy jadyn oyatugha baghyttalghan isterding basynda túrdy. Aqmolada 1990 jyldan 1993 jylgha deyin Jeltoqsan kóterilisine arnalghan mitingilerdi úiymdastyrugha belsene qatysuy – onyng sol tarihy oqighagha degen qúrmeti ghana emes, ony últ sanasynda mәngi qaldyrugha degen eresen әreketi edi.

Ol totalitarlyq jýiening shyndyghyn ashyq aityp, onyng zardaptaryn halyqqa týsindirdi. Ashtyq pen qughyn-sýrgin qúrbandaryn eske alu ýshin mitingiler ótkizu, qala ziratynda senbilikter úiymdastyru, as beru – búl tek rәsim emes, búl últtyng joghalghan jadyn qayta tiriltu, әdilettilikti qalpyna keltiru jolyndaghy naqty әreketter bolatyn.

Búl isterding әrqaysysy sol kezeng ýshin ýlken batyldyqty talap etti. Óitkeni ótkendi ashu – kenes jýiesin odan әri әshkereleu degen sóz edi. Al jýiege qarsy túru – әrkimning qolynan kele bermeytin is ekenin qaytalap aitqymyz keledi.

Jankeldi Erdenúlynyng búl qaysarlyghy onyng ruhany tamyrymen de baylanysty edi. Ol – qazaqtyng kórnekti jazushysy Iliyas Esenberlinmen tuystyq jaqyndyghy bar adam. Esenberlinning azattyq ruhyn oyatqan shygharmalary, tarihy әdilettilikti kórkem tilmen jetkizgen enbekteri onyng dýniyetanymyna tereng әser etti. Sol shygharmalardaghy erkindikke úmtylghan ruh, tәuelsizdikke degen saghynysh Jankeldining óz ómirlik ústanymymen ýndesip jatty. Sondyqtan da onyng kýresi kezdeysoq emes edi. Búl – sanaly tandau, ishki senimning kórinisi bolatyn. Ol ýshin tәuelsizdik – jay úghym emes, ol – kýrespen keletin qasiyetti qúndylyq edi. Sol jolda ol әli kýnge deyin sózben de, ispen de qyzmet etude.

Jankeldi Erdenúlynyng sol jyldardaghy qyzmeti – jay ghana qoghamdyq belsendilik emes. Búl – últtyng oyanu kezenindegi naghyz azamattyq erlik, ruhany batyrlyqtyng kórinisi.

Tarihta erlik tek maydanda jasalmaydy. Beybit kezendegi eng ýlken erlik – shyndyqty aitu, tәuelsizdik ýshin ashyq kýresu.

Ol myqty úiymdastyrushy da boldy

Úiymdastyrushy bolu – minberden sheshen sóileu ghana emes. Ol – әrtýrli oy men kózqarasty, әrtýrli mýdde men baghytty bir arnagha toghystyryp, olardy ortaq maqsatqa júmyldyra alu. Eng qiyny – osy maqsatta týzelmeytindi de týzey bilu, ony aitylghan pikirge ilandyra bilu, aqyrynda sonynnan erte bilu. Jankeldi Erdenúly osynyng bәrin sózben emes, naqty isterimen dәleldegen túlgha boldy.

Onyng tәuelsizdikke bet búrghan jyldary oblystyq telearnadaghy «Úlaghat», «Hronika velikogo djuta» siyaqty avtorlyq habarlary – jay ghana telejoba emes, halyq sanasyn oyatugha baghyttalghan ruhany alang edi. Ol efir arqyly aqparat taratyp qana qoymay, ótkenning aqiqatyn býginmen jalghap, kórermenning kókiregine oy saldy. Búl – úiymdastyrushylyqtyng bir qyry: sanany biriktiru, oidy baghyttau edi. Osylaysha onyng shynayy bolmysy kýrdeli kezenderde aiqyn ashyldy.

Aqmoladaghy týrli kýshterding qaqtyghysy túsynda ol tek baqylaushy bolyp qalmady. Slavyandyq «Lad» qoghamy men ataman Bogaevskiy bastaghan kazak qozghalystarynyng qysymyna qarsy túruy – onyng batyldyghyn ghana emes, úiymdastyra otyryp qorghay biletin qabiletin kórsetti. Búl – jay pikirtalas emes, últ mýddesin saqtaugha baghyttalghan tabandy әreket edi.

Sonymen birge, ol tek qarsylasumen de shektelmedi. Naghyz úiymdastyrushy qaqtyghysty terendetpeydi, kerisinshe, ony sheshuding jolyn tabady. Jankeldi Erdenúly da osy joldy tandady. Qaladaghy әrtýrli etnostardyng – polyak, ukraiyn, belarus, nemis, sheshen-ingush, kәris ortalyqtaryn biriktirip, ortaq kelisim kenistigin qalyptastyruy – onyng úiystyra biludegi qabiletining dәleli edi.

Ol adamdardy mәjbýrlemedi, ol ilandyra bildi. Osy ústanymnyng naqty kórinisi – «Azamat Times» gazetining jaryqqa shyghuy boldy. Búl basylym әrtýrli últ ókilderining ýnin toghystyrghan, qoghamdaghy dialog mәdeniyetin qalyptastyrghan ortagha ainaldy. Búl – qaghaz jýzindegi bastama emes, shynayy úiymdastyrushylyq enbekting jemisi edi.

Jankeldi Erdenúly jastargha da erekshe ýmit artty. «Aqmola jastar qauymdastyghyn» qúryp, oghan baghyt-baghdar berui – onyng tek býgindi emes, ertendi oilaghanynyng belgisi. Ol jastardy sonynan ertti, biraq soqyr senimmen emes, sanaly jauapkershilikpen jeteledi. Osynyng bәrin saralasaq, onyng úiymdastyrushylyq bolmysy aiqyn kórinedi: ol – adamdardy jinay bildi, ol – sendire bildi, ol – qorghap ta, biriktire de bildi. Naghyz úiymdastyrushy – aiqaymen emes, senimmen jeteleydi. Jankeldi dәl sonday túlgha boldy. Ol ýshin úiymdastyrushylyq – qyzmet emes, búl – últqa qyzmet etuding bir joly edi. Sondyqtan da onyng әrbir isi – sózding emes, naqty әreketting salmaghymen ólshenetin ómirlik ónege bolyp qaldy.

Ol jeke basynyng mansabynan últ mýddesin joghary qoydy

Jankeldi Erdenúlynyng azamattyq bolmysy men sayasy ústanymy onyng Aqmola oblystyq Kenesining halyq deputaty bolghan jyldarynda aiqyn kórindi. Búl – el taghdyry tarazygha týsken, әr sóz ben әr әreketting salmaghy auyr kezeng edi.

Sol uaqyttaghy eng bir manyzdy, әri tarihy әdilettilikti talap etken mәselelerding biri – Aqmola atauynyng taghdyry bolatyn. Jerding aty – jay ghana belgi emes, ol – halyqtyng tarihy, jadyn saqtaytyn ruhany tanba. Al sol ataudyng ózgertilui – tútas bir kezennin, tútas bir dәuirding búrmalanuy edi. Deputat Jankeldi osyny tereng týsindi. Sondyqtan da ol búl mәselede ýnsiz qaludy ar sanady.

«Aqmola aty qaytarylmay, elge qaytpaymyz!» – degen úranmen Almatygha baryp, ashtyq jariyalaghan toptyng basynda túruy – onyng jay ghana deputat emes, shyndyq ýshin kýrese biletin azamat ekenin kórsetti. Búl – sol kezeng ýshin asa batyl, tәuekelge toly qadam edi. Óitkeni shovenizmning «jalynan ústatpay» túrghan zamany bolatyn.

Tarihy әdilettilik ýshin ashtyq jariyalau – óz ómirindi, densaulyghyndy qauipke tigu degen sóz. Al onday qadamgha tek ishki senimi berik, ústanymy myqty adamdar ghana bara alady. Jangeldi ýshin búl – tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru, ótkenge jasalghan qiyanatqa qarsy túru bolatyn. Jankeldi dәl osy tústa ózining shynshyldyghyn, turashyldyghyn, jәne últ mýddesin deputattyq mýddeden joghary qoya biletin azamat ekenin aiqyn dәleldedi. Keyin Aqmolanyng bas qalagha ainaluy – tarihtyng ýlken betbúrysy boldy. Biraq sol ýlken ózgeristing aldynda onyng tarihy atauynyng qaytaryluy – ruhany túrghydan asa manyzdy qadam edi. Al sol isting basy-qasynda bolyp, kýresti úiymdastyruda deputat Jankeldining boluy – onyng deputattyqty el iygiligine júmsay bilgendigining bir aiqyn kórinisi.

Ol qay qyzmette (prorektor, dekan, kafedra mengerushisi, úiym jetekshisi) bolmasyn әruaqytta shyndyqty tandady. Ol әdilettilikti qúp kórdi. Ol eng aldymen tarihtyng dúrys aityluy men jazyluyn qalady. Sondyqtan da onyng búl әreketi – eng aldymen últtyng ruhyn qorghaghan azamattyng isi. Osynday sәtterde adam túlghasy tolyq ashylady. Jankeldi Erdenúly dәl sonday sәtterde jeke basynyng mansabynan últ mýddesin joghary qoyyp jýrdi.

Ol әrqashan strategiyalyq túrghydan oilady

Tәuelsizdikting alghashqy jyldary – el taghdyry tarazygha týsken, bolashaqtyng baghyty aiqyndalatyn kýrdeli kezeng edi. Sol uaqytta alysty boljay biletin, últtyng ertenine alandaytyn sanauly azamattar ghana shyn mәnindegi strategiyalyq túrghydan oilay aldy. Jankeldi Erdenúly – sonday kóregen sayasatkerlerding biri boldy.

Ol bir nәrseni erte týsindi: qazaq óz jerinde az bolsa, tәuelsizdik te tolyqqandy bolmaydy. Búl – jay statistika emes, búl – últtyng taghdyryna tikeley әser etetin shyndyq edi. Sondyqtan da ol demografiyalyq mәseleni jay ghana kóshi-qon emes, memlekettilikting tiregi retinde qabyldady.

Osy ústanym ony 1-Dýniyejýzilik qazaq qúryltayyna alyp keldi. Búl qúryltay – әlemge taryday shashylghan qazaqtyng basyn qosyp, tarihy Otanyna bet búrghyzghan úly bastamalardyng biri edi. Jankeldi Erdenúly búl mýmkindikti tek qatysushy retinde emes, naqty iske ainaldyra bilgen azamat retinde paydalandy.

Qúryltaydan keyin ol birtop qandastarymyzdy arnayy Aqmolagha alyp kelip, eki kýn boyy týrli mekemelerdi aralatty. Búl – jay ghana tanystyru emes edi. Búl – olargha jana ómirge jol ashu, senim beru, «sender búl elge kerekcinder» degendi is jýzinde dәleldeu bolatyn.

Sol kezende syrttay qarsy pikir bildirmese de, ishtey tosqauyl qoyghysy keletin, «jat» kózqarastaghy adamdar da az bolmady. Osynday jaghdayda Jankeldining búl әreketi – tek týpki oidy jýzege asyrudyng dayyndyghy ghana emes, ruhany batyldyqtyng da kórinisi boldy. Onyng basty maqsaty dúshpan pighyldylargha ashyq týrde ses kórsetip, qazaqtyng óz jerine oraluyna kedergi keltirmeu kerektigin bildiru edi.

Onyng búl enbegi nәtiyjesiz qalghan joq. Sol qandastarymyzdyng birqatary oblysqa kóship kelip, jana ómir bastap, elding bir bólshegine ainaldy. Búl –shyn mәninde, últ tәuelsizdikting irgesin bekituge qosylghan naqty ýles edi.

Jankeldi Erdenúly ýshin sayasat – minberden sóz aityp kózge kórinu emes, sol sózdi – últtyng bolashaghy ýshin naqty әreketke ainaldyru bolatyn. Ol tәuelsizdikting tek jariyalaumen shektelmeytinin, ony saqtau ýshin demografiya, birlik, últtyq tútastyq qajet ekenin tereng týsindi. Sondyqtan da onyng búl qadamy – jay ghana kóshi-qon mәselesine aralasu emes. Búl – últtyng sanyn emes, salmaghyn arttyru jolyndaghy sanaly әreket edi. Osynday alystan boljau – naghyz sayasatkerge tәn qasiyet edi. Al Jankeldi Erdenúly dәl sol qasiyetti óz isimen dәleldey bildi.

Sonday-aq, 2009 jyl – Qazaqstan tarihynda últ bolmysy men mәdeniyeti ýshin sheshushi manyzy bar kezenderding biri boldy. Sol kezde Nazarbaev biyligi «Qazaqstandyq últ» atty doktrinany engizuge әreket jasap, qazaq últynyng últtyq ereksheligin birtindep jonggha bet alghanday qauipti qadam jasady. Keybir ziyaly qauymgha jatatyn azamattar saqtyq jasap, ýnsiz qaldy. Olardyng qatarynan Jankeldi Erdenúly jirkene qashty.

Ol sol kezde tek sayasy belsendi emes, taghyda últ taghdyryn strategiyalyq túrghyda oilaytyn azamat retinde әreket etti. Qazaq últynyng bolashaghyn oilaghan sana-sezimmen M. Shahanov bastaghan últshyl topqa qosylyp, birge әreketke kiristi. Búl – sózben ghana emes, naqty kýreske baru, últtyng mәdeny jәne tarihy ereksheligin saqtap qalu jolyndaghy strategiyalyq qadam bolyp esepteldi.

Nәtiyjesinde, Nazarbaev biyligi qazaq últyn «jaylap joy» iydeyasynan bas tartugha mәjbýr boldy. Búl jenis – strategiyalyq masshtabta oilay biletin azamattar tobynyng batyrlyghy men batyldyghynyng jemisi boldy.

Ruhany kenistikting janashyry

Tәuelsizdikting alghashqy jyldary – tek sayasy nemese ekonomikalyq baghytty aiqyndau kezeni ghana emes, sonymen birge ruhany kenistikting de qayta qalyptasu uaqyty edi. Sol tústa kópshilik din mәselesine sayasy túrghydan mýlde nemqúrayly qarady. Al Jankeldi Erdenúly búl salanyng bolashaq ýshin qanshalyqty manyzdy ekenin erte týsingen sanauly sayasatkerlerding biri boldy.

Ol dindi tek senim mәselesi retinde emes, qoghamdyq túraqtylyq pen últtyq bolmystyng manyzdy tiregi retinde qabyldady. Sondyqtan da 1995 jyldyng 25–26 shildesinde Qazaqstan tarihynda túnghysh ret «Qazaqstannyng qoghamdyq damuyndaghy islam ilimining róli» atty halyqaralyq mәdeniyettanu konferensiyasyn úiymdastyruy – jay ghana ghylymy shara emes, strategiyalyq manyzy bar qadam edi.

Búl jiyngha Týrkiyadan kelgen Halifa Altay, sol kezdegi astana Almatydan kelgen Ratbek qajy, aqmolalyq Fayzulla imam siyaqty elge belgili din qayratkerlerining qatysuy onyng dengeyin aiqyndap qana qoymay, kóterilgen mәselelerding ózektiligin kórsetti. Jankeldi Erdenúly búl konferensiya arqyly qoghamda dinge qatysty sauatty kózqaras qalyptastyrudy, onyng shynayy mәnin týsindirudi maqsat etti. Bayandamalardy kitap etip shygharu arqyly ol búl oilardyng tek bir sәttik emes, úzaq merzimdi ruhany múragha ainaluyna jol ashty.

Onyng kóregendigi әsirese bir mәselede aiqyn bayqaldy. Tәuelsizdikting alghashqy jyldarynda jastardyng sheteldik diny oqu oryndaryna jappay aghyluy bastalghan kezde, búl ýrdisting bolashaqta qanday saldargha әkelui mýmkin ekenin ol aldyn ala sezdi. Sondyqtan Qazaqstan músylmandary diny basqarmasyna qazaq jastaryn kez kelgen músylman eline emes, tek sunnittik, hanafittik baghyttaghy elderde bilim alugha jiberu qajettigin talap etui – ýlken sayasy әri ruhany jauapkershilikting belgisi edi.

Búl – jay úsynys emes, búl – elding diny tútastyghyn, ishki túraqtylyghyn saqtaugha baghyttalghan naqty ústanym bolatyn. Óitkeni din mәselesindegi beybereket baghyt – qogham ishinde alauyzdyq tughyzuy mýmkin ekenin ol erte týsindi.

Jankeldi Erdenúly dinge nemqúrayly qaraugha bolmaytynyn, onyng qogham ómirindegi ornyn dúrys aiqyndau qajet ekenin sol kezenning ózinde batyl aitty. Ol ýshin din – tek jeke senim emes, ol – últtyng ruhany qauipsizdigining bir bóligi edi.

Últ qayratkeri dengeyine kóterilu

Jankeldi Erdenúlynyng sayasy joly – jay ghana qyzmet satylarynan túratyn ómirbayan emes, ol – últ mýddesine adaldyqtyng birtindep kemeldenip, qayratkerlik dengeyge kóteriluining aiqyn kórinisi.

Onyng әrbir qadamy, әrbir tandauy – jeke basynyng emes, halyqtyng taghdyrymen ólshendi. Sayasatty ol mansaptyng baspaldaghy emes, últ aldyndaghy amanatqa adal qyzmet etuding joly dep týsindi. Sondyqtan da onyng kýresi – kózge kórinetin jenisterden góri, ishki beriktik pen ústanymnyng tazalyghymen baghalanady.

«Halyq ruhy» partiyasyn qúrugha qatysuy – osy ústanymnyng naqty kórinisi edi. Búl – biylikke jetuding amaly emes, últtyng ruhyn tiriltuge, qazaqtyng mýddesin aldynghy qatargha shygharugha jasalghan shynayy talpynys bolatyn. Partiya tirkelmey qaldy. Biraq búl jenilis emes edi. Óitkeni ol kýres arqyly qoghamda oy qozghaldy, jastardyng sanasynda últtyq jauapkershilikting úshqyny tútandy. Keyde eng ýlken jenis – nәtiyje emes, oyatylghan sana bolady.

Mәjilis Parlamentine tórt mәrte ýmitker bolyp, ótpeui de – onyng jolyn toqtata almady. Kerisinshe, búl әreketter onyng qaysarlyghyn aiqynday týsti. Ol ýshin deputattyq mandat – maqsat emes, qúral ghana edi. Negizgi múrat – halyqqa ýn jetkizu, últtyq oidy tiriltu, әdildikke shaqyru boldy. Ol minberge shyqpasa da, halyqtyng sózin halyqtyng ózine jetkizgen azamat boldy.

Jankeldi Erdenúlynyng túlghasyn biyiktetetin basty qasiyet – onyng shynshyldyghy. Ol eshqashan ózin algha shygharghan joq, enbegin saudalamady, ótkenin dabyra qylghan joq. «Ózin ózi maqtaghan, ólimning az-aq aldy» degendi ómirlik ústanymyna ainaldyryp, әrdayym ýnsiz enbek etip, tik jýruden qaytqan joq. Onyng joly – aiqaysyz erlik, jariyasyz adaldyq joly.

Onyng sayasi, qoghamdyq, ghylymy jәne ruhany qyzmeti bir arnagha toghysyp, ony birtindep últ qayratkeri dengeyine kóterdi. Búl ataq oghan berilgen elding ataghy – ol ony óz enbegimen, óz ústanymymen, óz ómirimen dәleldedi. Sondyqtan onyng ghúmyry – tek bir adamnyng ómiri emes, búl – últqa qyzmet etuding shynayy mektebi. Mine, osylaysha ol uaqyttyng aghymymen emes, últtyng sanasymen birge biyiktegen qayratkerge ainaldy.

Ústazdyq pen aqsaqaldyq kezen

Jankeldi Erdenúlynyng ghúmyry – bir dәuirding shejiresi ghana emes, úrpaqtan úrpaqqa jalghasatyn ruhany sabaq. Onyng ómir jolyna kóz salghanda, biz tek ótkendi emes, býgindi de, ertendi de kóremiz.

Býginde ol Turan-Astana uniyversiytetinde dәris berip, jas buyngha bilim men ómir tәjiriybesin ýiretip jýr. Sonymen qatar, «Aq Orda» astanalyq aqsaqaldar qoghamdyq birlestigining tóraghasy retinde qoghamdyq ómirding bel ortasynda jýrui – onyng ómirlik missiyasynyng әli de jalghasyp jatqanyn anghartady. Búl – qyzmet emes, úrpaq aldyndaghy jauapkershilikting jalghasy.

Ybyray Altynsarin atamyzdyng sózi eshqashan úmytylmaytyn әr dәuirding keleshegine arnalghan danalyq siyaqty: «Biz nadan bop ósirdik, iyektegi saqaldy. Biz bolmasaq siz barsyz, sizderge berdim batamdy!». Búl sóz Jangeldi Erdenúlynyng auzynan qaytalanghanda – ótkenge ókinish emes, bolashaqqa senim bolyp shyghady. Sol senim onyng býkil ghúmyrymen ýndesip jatyr. Ol da keyingi buyngha ózi ýlgermegen, qoly jetpegen isti  amanat etedi. Onyng batasy – jastargha baghyttalghan ýnsiz ýndeu: bilim al, oilan, elge qyzmet et, biraq óz bolmysyndy joghaltpa, jaghympazdyq pen ekijýzdilikten aulaq bol, deydi.

Marapattary – onyng bolmysynyng qarapayymdylyghy men adaldyghynyng  kórinisi ghana. Jeltoqsan oqighasynyng 30 jyldyghyna arnalghan medali men F. Teylordyng altyn medali – Jangeldining qogham men ghylymdaghy enbegine berilgen baghalar. Biraq onyng shynayy biyigi – búlardan da joghary edi.

Degenmen, adamnyng eng ýlken baylyghy – onyng artynda qaldyrghan izi bolsa kerek. Jankeldi Erdenúly ýshin sol iz – eng aldymen últ ýshin enbek etui men tәrbiyelegen úrpaghy, studentterge bergen bilimi, osynyng bәri jaqqan shyraghy. Eki úl, tórt qyz ósirip, nemere men jiyenning ortasynda otyrghan abyz túlgha ýshin búl – ómirding eng әdil tarazysy. Búl – enbekting qaytarymy, taghdyrdyng syiy.

Onyng ghúmyry – kýrespen bastalyp, kemeldikpen jalghasqan, al býginde – parasatqa ainalghan jol. Sondyqtan Jankeldi Erdenúlynyng ómiri – jazylghan tarih qana emes, tiri ýlgi, tiri ónege. Mine, osynday ghúmyr ghana últ jadynda óshpey, úrpaq sanasynda janghyryp otyrmaq. Jankeldi Erdenúlynyng ghúmyry – tek tarih sahnasyndaghy belsendilik emes, býgingi kýnge deyin jalghasyp kele jatqan ruhany jәne әleumettik missiyanyng kórinisi.

Bolat Tólepbergen,

Erlan Kýzekbay, 

Astana qalasy

Abai.kz