Qazirgi zamanghy jahandyq tarihy ghylym qoghamnyn, tehnologiyanyng jәne jahandyq prosesterding ózgeruimen baylanysty tereng ózgeristerge úshyrauda. Tarih úzaq uaqyt boyy ótkenning jay ghana sipattamasy boludan qaldy - býginde ol birqatar kýrdeli qiyndyqtargha tap bolatyn kýrdeli, pәnaralyq sala.

Negizgi mәselelerding biri - tarihy bilimning obektivtiligi. Tarihshylar sózsiz kóbinese subektivti, ýzindi nemese búrmalanghan derekkózderge tәueldi. Sonymen qatar, ótkendi týsindiruge qazirgi sayasy jәne mәdeny kontekst әser etedi. Nәtiyjesinde, bir oqighalardyng әrtýrli núsqalary payda bolady, búl elder men halyqtar arasynda daulardy jәne tipti «estelik soghystardy» tudyrady.

Ekinshi manyzdy mәsele - tarihty sayasattandyru. Ártýrli elderde tarih kóbinese iydeologiyanyn, últtyq biregeylikting qalyptasuynyng jәne biylikti zandastyrudyng qúraly retinde qoldanylady. Búl oqighalardy tandamaly týrde qamtugha, qolaysyz faktilerdi basugha jәne mifterdi jasaugha әkeledi. Búl ýrdis әsirese soghystargha, otarshyldyqqa jәne últtyq qaqtyghystargha qatysty mәselelerde bayqalady.

Tarihy ghylymnyng jahandanuy mәselesi de manyzdy. Bir jaghynan, búl bilim almasugha jәne salystyrmaly zertteulerding damuyna yqpal etedi. Ekinshi jaghynan, batystyq tarihnamalyq dәstýrding ýstemdik etu qaupi bar, búl әlemning basqa aimaqtarynyng tarihyn baghalamaugha nemese búrmalaugha әkelui mýmkin. Osyghan baylanysty «birneshe tariyhqa» jәne jergilikti bayandaulargha qyzyghushylyq artyp keledi.

Sifrlyq tehnologiyalardyng damuy da qos әser etedi. Sifrlyq múraghattardyn, derekqorlardyng jәne analitikalyq qúraldardyng payda boluy zertteu ýshin jana mýmkindikter ashady. Degenmen, búl internettegi aqparattyng senimdiligi mәselesin, sonday-aq derekkózdermen júmys isteudegi dәstýrli daghdylardy joghaltu qaupin de tudyrady. Sonymen qatar, elder arasyndaghy sifrlyq alshaqtyq tarihy derekterge teng qoljetimdilikti shekteydi.

Taghy bir ózekti mәsele - tarihy tәsilder men әdisterdi qayta qarastyru. Dәstýrli sayasy tarih әleumettik, mәdeni, genderlik jәne mikrotariyhqa jol berip jatyr. Búl ótkendi týsinuimizdi keneytedi, biraq keyde bilimning shamadan tys bólshektenuine jәne tarihy prosesting tútas beynesining joghaluyna әkeledi.

Osylaysha, qazirgi zamanghy jahandyq tarihy ghylym jana tәsilder men obektivtilik pen týsindiru, jahandyq jәne jergilikti, dәstýr men innovasiya arasyndaghy tepe-tendikti izdeydi. Búl mәselelerdi sheshu syny oilaudy, әrtýrli kózqarastargha ashyqtyqty jәne tarihy shyndyqty saqtau jauapkershiligin talap etedi.

Yaghni, qazirgi zamanghy jahandyq tarihy ghylym birqatar әdisnamalyq, sayasy jәne tehnologiyalyq qiyndyqtargha tap bolyp otyr. Býgingi tanda tarihshylar belsendi týrde talqylap jatqan negizgi mәseleler:

1. Tarihy narrativterdi qayta qarastyru. Tarihtyng dәstýrli (kóbinese eurosentristik) núsqalary qayta qarastyryluda.

Jana tәsilder payda boluda: - postkoloniyalyq tarih (postkoloniyalyq zertteuler shenberinde), - jahandyq tariyh, - «tómennen» tarih (qarapayym adamdardyng kýndelikti ómirin zertteu).

Mәsele: ghylymy dәldikti joghaltpay, ótkenge obektivti jәne inkluzivti kózqarasty qalay qalyptastyrugha bolady.

2. Tarihty sayasattandyru. Tarih kóbinese iydeologiya men memlekettik sayasattyng qúraly retinde qoldanylady: - oqulyqtardy qayta jazu; - eskertkishter men tarihy jad turaly pikirtalastar: - halyqaralyq qaqtyghystarda tarihty paydalanu.

Mәsele: ghylymy týsindiru men nasihat arasyndaghy shekara qayda?

3. Derekkózdermen jәne olardy týsindirumen baylanysty mәseleler. Tarihshylar kelesi mәselelerge tap bolady: - shekteuli nemese joghalghan derekkózder; - qújattamalyq beyimdilik; - týsindiru qajettiligi.

Búl әsirese Ekinshi dýniyejýzilik soghys siyaqty kóptegen bәsekeles týsindirmeler bar oqighalardy zertteude manyzdy.

4. Sifrlandyru jәne «sifrlyq tariyh». Tehnologiyalyq jetistikter jana salany — sifrlyq tarihty qúrdy. Artyqshylyqtary: - múraghattargha onlayn qoljetimdilik; - ýlken derekterdi taldau. Kemshilikteri: - syny taldaudy joghaltu qaupi; - tehnologiya men algoritmderge tәueldilik.

5. Tarihy jad mәselesi. Mynalardyng arasyndaghy aiyrmashylyq: - akademiyalyq tariyh; - qoghamnyng újymdyq jady. Mysal: Holokost nemese Qazaqstan men Ukrainadaghy 1929-933 jj. Asharshylyq jәne basqa da qayghyly oqighalargha qatysty pikirtalastar.

Mәsele: faktilerdi búrmalamay, jaraqattyq ótkenmen qalay júmys isteu kerek.

6. Pәnaralyq baylanys. Tarih basqa ghylymdarmen belsendi týrde ózara әrekettesedi: - әleumettanu; - antropologiya; - genetika (mysaly, migrasiyanyng DNQ zertteuleri).

Mәsele: tarihy erekshelikti búldyratpay, әrtýrli ghylymdardyng әdisterin qalay biriktiru kerek.

7. Jahandanu jәne jergilikti tarihtar. Bir jaghynan, jahandyq jalpylaugha degen úmtylys bar, ekinshi jaghynan, jergilikti, últtyq jәne aimaqtyq tariyhqa qyzyghushylyq artyp keledi.

Mәsele: «ýlken tarihty» jeke mәdeniyetterding biregeyligimen tenestiru.

8. Etikalyq mәseleler. Tarihshylar diylemmalargha tap bolady: - ótkendi qazirgi zamanghy qúndylyqtarmen «baghalaugha» bola ma?; - sezimtal taqyryptarmen (genosidter, otarshyldyq) qalay júmys isteu kerek?

Osylaysha, qazirgi zamanghy tarihy ghylym belsendi qayta oilau kýiinde. Negizgi qiyndyq - jana derekkózderdi, tәsilderdi jәne qoghamdyq talaptardy eskere otyryp, ghylymy obektivtilikti saqtau.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz