Pessimistik hat

Jaylauyndy kórgende,
Jadyraymyn jaylanam.
Óksigindi kórgende,
Úiqy berip, qayghy alam.

(Dulat Babatayúly)

Astanagha kóktem keldi. Qystay qar men borannyng astynda óz kórkin sonshalyqty pash ete almay kelgen Astana qúlpyryp sala berdi. Saryarqanyng tósinde boy kótergen jana qala shapshang ósip, zamanauy әsem qalalardyng birine ainaldy. Álem júrtshylyghy bir kóruge yntyzar bolyp aghylatyn Dubaydan esh kem emes. Dubay da songhy qyryq jyldyng jemisi – jana qala. Astana odan da jas. Ásirese, Esilding sol jaghalauy arhiytekturasy san aluan kórikti ghimarattarymen, keng kóshelerimen, tolyp jatqan baq, bulivar, skverlerimen kóz tartady. Neon shamdary jarqyraghan týngi Astana tipti tamasha. Búl qazaq elinin, mening elimning bas qalasy – Astanasy degen maqtanysh sezimi biyleydi. Dulat aqynnyng «Jaylauyndy kórgende, Jadyraymyn, jaylanam» degen óleng joldary osynday bir ruhyng kóterilip, kóniling jaylanatyn shaqqa qaratylyp aitylghanday.

Jeksenbining keshinde Astana halqynyng demalatyn sýiikti oryndarynyng biri – Botanikalyq baqty aralap kelemiz. Baqtyng kólemi auqymdy, әr jerde oryndyqtar qoyylghan jýrginshi joldary ken, sodan bolar qarasy mol halyq erkin seruendeude. Jýgirushi jelayaqtar men velosiypedshilerding óz jol-jolaqtary bar. Tabighat ayasynda seruende, demal, zamandas-joldaspen әngime-dýken qúryp, súhbattas – bәrine jaghday jasalghan. Qazaqtyng әsem Astanasynyng әsem sayabaghy – taghy da kóniling jaylanghanday, osynday elim bar dep marqayghanday bolasyn.

Biraq, «estimeyin deseng qúlaghyn, kórmeyin de,seng kózing bar». Ádeyilep tyndamasang da, ózara sóilesip bara jatqandardyng sózin, keyde qatty, keyde bәseng ainalanda shyghyp jatqan dauystardy eriksiz estuge tura keledi. Shyny kerek, bәri oryssha sóileydi. Týrlerine qarasang halyqtyng toqsan payyzdan astamy aziyalyqtar, yaghny qazaqtar. Jalpy, statistikalyq mәlimet boyynsha Astana eng qazaghy kóp qalanyng biri, túrghyndardyng 82 payyz qazaq. Sayabaqtyng kórkine elitip, alghashqyda baqamaghan ekenmin, endi sóilegenderding sózine eptep qúlaq týre bastadym. Ekeuara sóilesip kele jatqan qyz-kelinshek, jigit-jelen, jasy kelgen әjeler – qúday-au, bәri oryssha shýldirlesip bara jatady. Bes-alty jastaghy ýsh-tórt bala әldenege daulasyp, dauystary qattyraq shyghyp jatty. Olardyng da sózi oryssha.  Bayau basyp eki qartang adam qarsy kele jatty. Qazaq ekendigin aiqynday týsetindey qylyp bireui taqiya kiyip alypty. Keyde toqtay qalyp, qoldaryn sermep sóilegenderine qaraghanda, әldene jóninde qyzu talqygha týsken týrleri bar. Jaqyndaghanda dauystary da estildi, bireuining basy qaltyldap oryssha nygharlap sóilep túr eken. Týnilip kettim. Dulat Babatayúlynyng «Óksigindi kórgende, Úiqy berip, qayghy alam» degeni tura kelip, kókiregindi sharasyzdyq tilip ótedi. Ne bolghan bizge? Astana kimdiki? Qalaysha búlay boldy? San týrli jauaby joq súraq jigerindi jasytady, úiqyndy qashyrady. Janaghy elimning Astanasy degen maqtanysh sezim býrtýrli bualdyrlanyp, kómeskilenip ketkendey bolady. Qazaq «qaghynan jerigen qúlanday» dep jatushy edi, óz tilimizden biz nege sonsha jeridik eken, ә?

Búl aty neshe ret ózgergen, keshe ghana Selinograd bolghan, soltýstiktegi qala ghoy, jiylghan halyqtyng da negizi osy atyraptan bolar dep kónil júbatugha da bolar edi. Esime byltyr jazda elge baryp, tau aralap jýrgendegi bir oqigha týse qaldy. Dulat aqyn «Taudan shyghyp aghasyn, tastyng jaryp arasyn» dep jyrlaghan, súlu Ayagóz bastau alatyn, asqar taudyng baurayyndaghy bir malshynyng jaylaudaghy jazdyq ýiine soqtyq. Taudyng joly da, taram-taram búlaqtardyng ótkelderi de qiyn.  Byltyrghy jýrgen ótkel biyl ótuge kelmey qalady.  Jol súrap, jón súrap otyrmasa bolmaydy.

Biz kelip toqtaghan әlgi ýiden, itterding abalap ýrgeninen oyanghan bolu kerek, әlden uaqytta kózin uqalap, úiqyly-oyau bireu shyqty. Maldy týske әkelip, úiqyny soghyp jatqan bolu kerek. Jón súrastyq. Ózin tanymasam da, әkesin, tegin bilemin. Orta jastaghy әlgi jigit:

– Qabyrghalap jýrmey-aq qoyynyz, múnymen qazir eshkim de jýrmeydi. Tym qiyalau. Myna etektegi jolmen de jýrmeniz, búlaqtan keshe bir djip óte almady. Elder Ayaguzkamen jýrip jýr ghoy. Eng dúrysy, tómendep baryp, Ayaguzkadan biraq búrylynyz. Ayaguzkadan ary ótpeysiz. Sodan Shipalygha tura shyghasyz, – dedi.

Ayaguzka! Al, kerek bolsa! Aydaladaghy alys jaylauda ózimen-ózi jatqan sol auyldyng tumasynyng sózi osy. Bir emes «Ayaguzkany» eki-ýsh ret qaytalady. Maghan ol «Ayaguzkany» rahattanyp túryp aitatyn siyaqty bolyp kórindi. Kim bilsin, «meni japanda jatqan adam deme, órkeniyetke jaqynmyn» degendi kórsetkisi keledi me eken? Qyzyq-aq! Ayagóz dese, «mәmbet» bolyp kórinem be dey me eken? Mýmkin, qazir júrttyng kóbi solay atap ta jýrgen shyghar. Meninshe, «Ayaguzkany» ainalymgha engizip jýrgen «djiyp» mingen «jana qazaqtar» shyghar. Osy jaqtaghy iyen tauda orys-qazaghy bar auqatty qalalyq «anshylar» da kóp jýredi. Olardyng tili belgili ghoy. Múnday qazirgi zaman anshylarynyng astyna mingen kóligi de, qoldaryndaghy anshylyq qaruy men asay-mýseyleri de, balpang jýristeri de, manghaz túrystary da, kergy sóilegeni de túnyp túrghan ýlgi ghoy qazaqqa. (Elita dlya podrajaniya, bolmasang da úqsap baq).

Osynday kezderde oiyma Dulat orala beredi. Erekshe sezimtal, kóripkel әulie bolghan-au deymin. Óitkeni, Dulat «Áueli qazaq degen júrt» degen óleninde:

«Batystan patsha týnegi,

Jerine kelip týnedi.

Jonynnan taspa tiledi,

Ishine әbden kiredi,

Ony Dulat biledi...

...Malyndy salyp talaugha,

Adamyng qatty sanauda,

Orazdyng týsip qalaugha,

Kógendey jasty tiziltip,

Bizden alar soldatty» deydi. Dulat otrashylyq kezenning aqyny bolghanymen, onyng kózi tirisinde qazaqqa orystyng yqpaly bәlendey әserli emes edi. Tili men dәstýri sol qalpynda bolatyn. Resey qazaqtan soldat almaytyn. 1916 jyly patshanyng shartty búzyp qazaqtan soldat alatynyn Dulat jarty ghasyr búryn boljap ketti emes pe? Áuliyelik qoy!

Kenes kezinde «Zar zaman aqyny» atanghan Dulattyn:

«Qalarsyng bir kýn, Sandyqtas,

Qúlan jortpas bel bolyp.

Samalyng salqyn soghatyn,

Sary yzghyryq jel bolyp» – degen joldaryn búryndary qabylday almaytynmyn. Dulattyng tamsana surettegen sol sary jaylauy, Aqjaylau men Sandyqtasy iyen qalghan joq qoy, otyr emespiz be qalyng el bolyp dep oilaushy edim. Olay bolmapty. Aldymen tónkeris, azamat soghysy, odan keyingi alapat ashtyq – qazaq dalasyn «qúlan jortpas belge» ainaldyrghan eken ghoy. Dulat әulie osyny menzegen-au. Sol úly dalany qaptaghan Mihailovka, Ivanovka, Pokrovka t.s.s. tolyp jatqan ógey ataular, ózge júrt toltyrdy. «Ornynda bar onalar» deydi atam qazaq. Óz jerinde ógey bolyp, Qazaq ta ósti talasyp. Dulat aitqanday, «sóli ketip, sirkesi qalghanda», tәuelsizdik te qolyna tiydi-au, әiteuir.

Biraq, osy qazirgi qazaq búrynghy qazaq pa? «Elu jylda el jana» deydi. Mýmkin búl aty qazaq, zaty basqa «jana» payda bolghan halyq shyghar? Iya, sol keshegi er qazaqtyng tikeley genetikalyq úrpaghy. Osy jerde qansha ashshy bolsa da, Múhtar Maghauinmen kelisuge tura keletin siyaqty.  Múhan: «...Sen biletin qazaq – ótken zaman qazaghy. Ras, er boldy, mәrt boldy. El boldy. Biraq ol qazaq Kenesary-Nauryzbaymen birge ólgen. HH ghasyrgha jetken júqanasy, yaghny keudede qalghan kisilik pen namystyng eng aqyrghy júrnaqtary 1932 jylghy ghalamat asharshylyqpen birge tozdy. Odan songhy qazaq – mýlde basqa júrt, basqa últ. Asyp ketkende, ótken qazaqtyng jarmaghy ghana» deydi «Jarmaq» degen shygharmasynda.

Sýiegi jat jerde qalghan qadirli jerlesimiz Múhannyng óz qazaghy turaly: «...qapysyz tanydym. Álemdegi eng sorly, eng qor halyq eken» dep týiindeytin sózderin jazugha da, aitugha da jýreging shydamaydy. Osynday payym-parasaty mol, qabiletti, úghymtal, qaghylez halyqtyng úrpaghy nege sonsha óz tilinen jeridi eken?! Búghan myng týrli syltau aitugha bolar, biraq biylikten de, halyqtan da isting mәnin ózgerter qauqar kóre almay túrmyn. Almaty qalasynda әkim bolyp túrghanda últjandy qayratker Imanghaly Tasmaghambetov: «Almaty qazaqsha sóilese, Qazaqstan qazaqsha sóileydi» degen edi. Az uaqyt әkim bolghanda tilge betbúrys ta jasap jibergendey bolyp edi. Biraq, ony úzaq túrghyzbady, bastamasyn basyp tastady.

«Sonsha týniletin eshteme joq, qazaq tili qanatyn jayyp, órkendep keledi, qoldanu ayasy da qazir auqymdy» deytinderding biri kýni keshe ghana men edim. Ras, qazaqsha ótkizilip jatatyn kóptegen mәdeny sharalardy, sóz marjanyn qúbyltqan zamanauy aqyndardy, serpin alghan aitysty, kez kelgen toydy dumangha ainaldyratyn asabalardy kórmey jýrgemiz joq. Til túghyryna qonyp, qazaq tili zamangha say týlep, bayyp bara jatqanday әser qaldyrady. Sonda kýndelikti kósheden kóretin qaptaghan orys tildi qazaqtar qaydan kelgen? Meninshe, osy eki tildik ortanyng bir birimen baylanysy joq, bar bolsa da jetkiliksiz. Árqaysy óz qazanynda qaynap jatyr. Eng bastysy, orys tili memlekettik mekemelerde, óndiriste, kәsipte, túrmysta basym. Sondyqtan kýndelikti qoldanysta sheshushi kýshke iye. Memlekettik til – qazaq tili de ózining zandy ornyn alugha talpynys jasauda. Tartys, bәsekelestik jýrip jatyr.

Qazaq eli kórkeyip, qazaq tili mәnglik bolsyn degen tilekpen,

Múhametbek Asylbekov,

Tarihshy-ólketanushy, Shәkәrim uniyversiyteti ardageri

Sәuir 2026 jyl.

Abai.kz