Muzey – talay tarih pen eskirmes estelikterding laulaghan oshaghy. Ol oshaqtyng oty jyldar ótken sayyn qyzara bórtip, qyzuy qaytpaydy.  Uaqyt – adam balasynyng aitqanyna kónip, aidaghanyna jýrmeytin alyp kýsh. Ol  tek muzeyde ghana óz erkimen jýre almaydy. Sebebi búl orta uaqyt torabyna tәueldi emes. Kýnderding sәulesi, týnderding saghymy múrajay әineginen ótpeydi.

Búl orta – ghalamat ertegi mekeni.  Zamana kóshine ilesip kete barghan pendening estelik deytin eskirmes qaruyn qolyna ústap alyp, qasqayyp túra beredi.  Degenmen zaman yrqy adamzat qajettilikterining sany men sapasyn ózgerip otyrady. Qogham qúbylmaly ortadan san aluan sana ósude. Soghan say olardyng qyzyghushylyqtary men qajettilikteri  týrlene beredi. «Syrly ayaqtyng syry ketse de, syny ketpes» degenmen uaqytymen syrlap otyrsang әli talay úrpaqqa múra bolary anyq. Sol sekildi muzey salasyn da tabighaty men aurasyn sol qalpynda saqtap qalu arqyly zamangha say beyimdeu degen ýlken mindet pen paryz moynymyzda túr.

2026 jylghy 1 qantarda Qazaqstan Respublikasynda: 3912 qoghamdyq kitaphana, 3054 mәdeniy-demalys úiymdary, 286 muzey, 254 oiyn-sauyq jәne demalys sayabaghy, 85 teatr, 67 konserttik úiym, 8 hayuanattar baghy jәne 5 sirk júmys istedi. 2025 jyly eng kóp kelushiler kitaphanalar (55225,9 myng kelu), oiyn-sauyq jәne demalys sayabaqtary (28500,8 myng kelu), oiyn-sauyq jәne demalys sayabaghy (16710,9 myng kelu), muzeyler (6783,1 myng kelu) boldy. Búl rette eng kóp is-sharalardy kitaphanalar (234,8 myng birlik), mәdeniy-demalys úiymdary (232,3 myng birlik), muzey (21,5 myng birlik), teatrlar (17,7 myng birlik), konserttik úiymdar (7,8 myng birlik) jәne oiyn-sauyq jәne demalys sayabaqtary (7,6 myng birlik) ótkizdi.

«Zamana tolqyny tarih tenizining jaghalauynda kórkem ónerding bagha jetpes meruert – marjandaryn qaldyrady. Búl – baghzy zamannan qalghan arhiytekturalyq eskertkishter, ótken dәuren adamdarynyng jay-kýiin anyz etip shertetin suret pen muzyka. Biraq sol asyldardyng asyly – adam balasynyng ruhy men aqyl – oiyn barsha úrpaqqa pash etken eskirmes, ólmes óshpes óleng – jyr» dep aityp ketken Múhtar Áuezov atamyz. Shynymen talay ólen-jyrdyng kózin kórgen múralarymyz Qazaqstannyng әr týkpirindegi muzeylerding sórelerinde óz kelushilerin asygha kýtude. Muzey mamandarynyn, jalpy mәdeniyetke jany ashityn kez-kelgen adamnyng basty maqsaty sonday altyngha para-par qúndy zattarymyzdy әlemge kórsetu, kelushilerdi ózine tartu jәne erekshe әri úmytylmastay kýy syilau.

Qazirgi zamanda kelushilerdi dәstýrli emes muzeyler kóbirek qyzyqtyruda. Ýlken qarqynmen damyp jatqan qoghamda muzey әlemdi týsinuding jana jýiesine beyimdelu ýstinde. Dәstýrli muzey materialdary jana kelushilerdi qyzyqtyra qoymaytyny, muzeyge qayta keluge yqylasynyng bolmaytyny aitugha qiyn bolsa da, ashy shyndyq. Dәstýrli muzeylerde is jýzinde eshnәrse ózgermeydi, ekspozisiyadaghy barlyq zattar óz ornynda túrady. Degenmen, dәstýrli muzeylerding ong jaqtary da bar. Anyq jәne týsinikti kórermendik qúrylym túraqty ornyqqan. Konservativti kózqarasty key ekskursant túraqty, ózgerissiz ekspozisiyany kóruge qayta keledi, óitkeni ol materialdy úzaq әri naqty zertteuge mýmkindik beredi. Dey túrghanmen, jas úrpaqty ýnemi ózgerip, uaqytpen birge qozghalysta jýretin, «ekspozisiya dinamizmi» bar zamanauy muzey qyzyqtyrady. Jastar muzeyding qazirgi zamannyng talaptaryna jauap bere alatynday jәne әrqashan janalyqtargha toly bolghanyn qalaydy. Zamanauy muzeyding ereksheligi – kelushilermen til tabysuynda jәne ekspozisiya jasauda kópqyrly әdis-tәsil qoldanuynda.

Tarih pen mәdeniyet әlemde qansha memleket bolsa sonsha aluan týrli. Mәdeny jәne tarihy oryndar da solay. Tabighattyng jaratuymen erekshelengen qanshama dýniyeler bar. Onyng jarnamasyn jasamay-aq kelushilerin tabady. Muzey salasy da sonday airyqsha qúbylystyng mekeni. Degenmen damyghan HHI ghasyr aqparattyq aiqas alany. Búl alanda kimning aqparaty jaqsy taraydy, solar óz ornyn oiyp túryp alyp manyzyn tipten arttyrady. Búl aldymen elimizding syrtqy jarnamasy. Turistik sferanyng alar orny. Shetelden kelgen turisterding eng birinshi elimizge tartu júmystaryna muzey salasynyng da alar manyzy erekshe boluy kerek. Ne sebepti olay dep otyrmyz? Sebebi, qazirgi damyghan elder menedjment salasyna asa basa nazar audaru ýstinde.  Menedjment degenimizding ózi = ghylym + tәjiriybe + óner, sheberlik formulasyna qúralghan.

Ghylym men mәdeniyetting qiylysqan jeri óner tuyndylarynyng keremet jәdigerlerine toghysady. Tarihtyng dәiekteri әr memlekette әr týrli dengeyde, әrtýrli týrde saqtalghan. Bizding tarihy jәdigerlerimiz әli de óz biyiginde nasihattalmay jatyr. Ony turisterdi qoyyp qarapayym el azamattarynyng ózi jetkilikti dengeyde bilmeydi. Qay qalada qanday muzey bar ekenin tipti key sol eldi meken túrghyndarynyng ózi bilmeui mýmkin. Búnyng ózi menedjment salasynyng tómen dengeyde ekenin kóretedi. Sol ýshin muzeyding bet beynesin jasau, ondaghy jәdigerlerling qúnyn dәripteu salany damytudyng alghysharty boluy tiyis.

Osy mәsele boyynsha QR Mәdeniyet salasynyng ýzdigi, muzeytanushy Núrserik Jolbaryspen súhbattasqan bolatynbyz.

– Sizding oiynyzsha ózge eldermen salystyrghanda elimizde muzey salasy qanshalyqty damyghan? Qazaq muzeyinen Ermitaj nemese Luvr muzeylerining erekshelikteri qanday?

– Siz aityp otyrghan Ermitaj nemese Luvr muzeylerimen elimizdegi muzeylerding barlyghyn salystyrugha kelmeydi. Múnday iri muzeylermen elimizdegi iri muzeylerdi salystyrugha bolatyn shyghar. Bizding eldegi QR Últtyq muzeyi, QR Ortalyq Memlekettik muzeyi, Á.Qasteev atyndaghy Óner muzeyi siyaqty muzeyler sheteldik әriptesterimen jii baylanysyp, ózara tәjiriybe almasyp túrady. Áriyne, muzeydegi qor sany men kelushiler sany jaghynan Europadaghy iri muzeylerge jete qoyghan joqpyz. Biraq eldegi halyq sany men turister sanyna qarap, muzeyge kelushilerdi prosentpen esepteytin bolsaq, belgili bir mólsherde statistikamen ózimizdi «júbatugha» bolatyn shyghar?! Qazir Qazaqstan qoghamynda muzeyge súranys artyp keledi. Ásirese, iri qalalardaghy muzeylerding kórsetkishi óte jaqsy. COVID-19-gha deyingi mejeni qaytarugha tyrysyp keledi. Pandemiyagha deyin Qazaqstan muzeylerine 6 mln-day kelushiler kelgen bolatyn. Al, Europadaghy iri muzeylermen tehnikalyq mýmkindikter jaghynan da bizde resurs bar. Ókinishke qaray ony úqsatatyn mamandargha tapshylyq óte qatty bayqalady. Muzey isine maman dayyndau kórsetkishi jәne onyng sapasy 2000 jyldardyng dengeyinde qalyp otyr. Muzey basshylary oqu oryndaryn ayaqtap kelgen týlekterdi ózderi qayta dayarlaudan ótkizip jýrgenin de bayqaymyn. Kadr dayyndau problemasy sheshilmey, basqa baghyttardaghy problemalardy sheshu de qiyngha týsetini anyq. Sondyqtan biz aldaghy uaqytta Europa elderimen teng bolamyz desek, osy mәselelerge mәn beruimiz qajet.

– Muzey óz ishinde dәstýrli, aralas jәne zamanauy muzey bolyp bólinetini belgili. Statistika boyynsha 286 muzey bar. Osy muzeylerding ishinde ózindik ereksheligimen este qalghan qanday 5 muzeydi aitar ediniz?

– Naqty 5 muzeydi atamay, әr baghyt boyynsha birnesheuin atap shyqsam? Muzeylerdi  ereksheligine qaray birneshe topqa bóluge bolady. Mysaly, qory jaghynan QR Ortalyq Memlekettik muzeyi men Á.Qasteev atyndaghy muzeyi erekshelenedi. Búl eki muzeyde Qazaqstan muzey isi tarihyndaghy eng qúndy zattar jinaqtalghan. Kelushileri kóp muzeylerding qatarynda QR Últtyq muzeyi men Áziret-Súltan muzey-qoryghy bar. Statistikagha sýiensek, Qazaqstan muzeylerine keletin әrbir ýshinshi adam osy eki muzeyding birine barady.  Ólketanu muzeyleri ishinen Semey tarihiy-ólketanu muzeyi men Batys Qazaqstan oblystyq tarihiy-ólketanu muzeyi, Manghystau oblystyq tarihiy-ólketanu muzeyleri etnografiyalyq zattargha óte bay dep sanaymyn. Semeydegi muzeyden sýiekten jasalghan zattardyng kolleksiyasyna tandanghanym әli esimnen ketpeydi. Oraldaghy muzeyden kýmis zergerlik búiymdardy tamashalay berginiz keledi. Sol muzeyge barghan kezde zergerlik kolleksiyany mindetti týrde arnayy kónil bólip tamashalaymyn. Manghystaudaghy kiyiz ýy búiymdarynyng kollesiyasy – etnografiyamyzdyng jauhary.  Al, birneshe nysandy qamtityn Abaydyng muzey-qoryghynyng qúramyndaghy tarihy eskertkishter – memleketimizding mәdeny baylyghy. Kezinde Abay atamyzdyng ózi túraqtaghan ýiler, zanghar jazushy Múhtar Áuezov dýniyege kelgen ýy kelushilerge ruhany kýsh beredi.  Úlytau oblysynyng Jezdi kentindegi Tau-ken tarihy muzeyi, Otyrar muzey-qoryghy, Jetisu oblysyndaghy Shoqan Uәlihanov muzeyi, Soltýstik Qazaqstandaghy Syrymbet keshenin mindetti týrde baryp kóretin muzeylerding qataryna jatqyzatyn edim. Aqmola oblystyq tarihiy-ólketanu muzeyining paleontologiya zaly óte jaqsy jasaqtalghan. Qyzyqqanym sonsha, kezinde tek osy zal turaly baghdarlama da týsiruge sebepshi bolghan edim.

– Siz ýshin zamanauy muzey degenimiz qanday muzey?

– Zamanauy muzey degendi zamanauy tehnikasy bar muzeymen shatastyryp jatady. Muzeyde jana tehnikanyng boluy azdyq etedi. Meninshe, zamanauy muzey retinde tiyimdi menedjment pen ozyq tehnologiya ýilesim tapqan kezde zamanauy muzey dep ataugha bolady. Qazaqstannyng tәjiriybesinde barlyq mýmkindik jasalyp, menedjmentining әlsizdiginen zamanauy muzeylerding qatarynan kórine almaghandary bar.

«Bir halyq ózining tarihyn bilmese, bir el ózining tarihyn joghaltsa, onyng artynsha ózi de joghalugha ynghayly bolyp túrady» degen aqyn Mirjaqyp Dulatúly. Ótken ómirding zattay derekter arqyly osy zamangha dәleldep otyrghan muzey salasynyng әli de talay janashyldyqtar kerek.

Taghy bir әlemdik dengeydegi ýlken mәselelerding biri inkluzivti qoghamgha beyimdelu. INKLUZIVTI QOGhAM QANDAY BOLADY?

Inkluzivti qogham jasyna, jynysyna, mýgedektigine, nәsiline, etnikalyq tegine, shyghu tegine, dinine, ekonomikalyq nemese basqa da mәrtebesine qaramastan, barlyghynyng әleumettik, ekonomikalyq jәne sayasy inkluziyasyn keneytuge jәne yntalandyrugha baghyttalghan. Búl eshkimdi artta qaldyrmaytyn qogham[4].  Álemde san aluan taghdyr men bir-birine mýldem úqsamaytyn erekshe adamdar da ómir sýredi. Olardyng dýniyetanymy men týsinigi, qabyldauy men qyzyghushylyghy da erekshe bolady. Sonday erekshe jandardyng muzeyge kelip tanysuyna nege mýmkindik jasamasqa? Qogham belgili bir toptardan túrady. Sol toptardyng barlyghy meyirimmen jylulyqqa zәru. Solardyng ishinde bala kýnnen erekshe bolghan balalardyng da qyzyghushylyghyna qúrmetpen qarau – adamzat aldyndaghy boryshymyz. Statistika boyynsha elimizde jana oqu jylynda elimizding mektepterinde erekshe bilim beru qajettilikteri bar (EBQ) oqushylardyng sany artty. 2021-2022 oqu jylynda inkluzivti synyptarda 49 mynnan astam erekshe bala oqysa, 2022-2023 oqu jylynda sany 55 myng bolsa, 2024 jyldyng qorytyndysy boyynsha mektepterding 91 payyzy erekshe balalargha qolayly jaghday jasaghan. Qazir 73 990 bala inkluzivti ortada bilim alyp jýr. 2025 jyldyng qorytyndysy boyynsha elimizdegi mektepterding 95,2 payyzy inkluzivti oqytugha tolyq dayyndaldy. Qazirgi uaqytta inkluzivti ortada 94 527 bala bilim alyp jatyr. Elimizde 508 arnayy bilim beru úiymy júmys isteydi. Olardyng qatarynda arnayy balabaqshalar, mektepter, PMPK, týzetu kabiynetteri, autizm jәne onaltu ortalyqtary bar. Inkluzivti kabiynetter sany 1 051-ge jetti. Búl tek balalar arasyndaghy derek bolsa qoghamdy qúraytyn kәmelet jasyna tolghan qanshama erekshe jandar bar? Ony biz joqqa shyghara almaymyz. Olar da qoghamnyng bir bólshegi. Búl mәlimet adamnyng qorqynysh tudyrady. Degenmen ghalamdyq mәselening sheshimi – inkluzivti qoghamgha beyimdelu.

Muzey salasyn inkluzivti qoghamgha beyimdeu boyynsha tómendegi әdisterdi úsynyp otyrmyz:

– Arnayy tyndau apparattaryn alu. Búnday qúraldar estu mýmkindigi bar barlyq adamdargha arnalghan. Kem degende ýsh tildegi ekskursiya mәtinin dayyndap, әr zaldyng ne jәdigerding jalpy sipattamasyn, tarihyn, manyzy men kimge tiyesili әri artyqshylyghyn týsinikti bayandap beru;

– Arnayy kóru mýmkindiginen airylghan jandargha «Brayli» taqtayshasyn dayyndau. Qysqasha әri naqty aqparattardy kórsetu. Aqparattar ýsh tilde jazylsa;

– Estu qabiletinen airylghan jandar ýshin surdo audarma beynelerin әzirleu. Ýsh tilde dayyndau. Ekskursiya jýrgizetin mamandargha da mýmkindiginshe sol әdisterdi ýiretu;

– Muzeyge kiru jәne shyghu esikterin barynsha ynghayly etu;

Elimizde 3917 qoghamdyq kitaphana, 3102 mәdeniy-demalys úiymy, 271 muzey, 208 oiyn-sauyq jәne demalys sayabaghy, 105 kinoteatr, 73 teatr, 44 konsert úiymy, 13 hayuanattar baghy jәne 3 sirk bar dedik. Solardyng barlyghyna derlik osy әdister mindetti týrde kerek. Memleket tarapynan mindettelui tiyisti taqyryp bolyp qaluy tiyisti.

Maqala jazu barysynda Ábish Kekilbaev atyndaghy Manghystau oblystyq tarihiy-ólketanu muzeyine kelushilerden «Zamanauy muzey turaly oiynyz» taqyrybynda saualnama jýrgizgen edik. 2 aptagha sozylghan tәjiriybe nәtiyjesinde, saualnamagha barlyghy 35 adam qatysty. Jas erekshelikterine qarap 10 jastan bastap 35 jastan joghary kelushiler. (suret. 1,2. 1,3. 1,4). Kelushilerimizding 80 prosenti «zamanauy muzey» termiynin biledi, biraq onday muzeyde bolyp kórmegen.

Qorytyndy: Atalghan maqalany jazu barysynda oblystyq kitaphanagha baryp oqu qúraldarynyng kómegine sýienbek boldyq. Alayda, kitaphana qorynda zamanauy muzey salasyna arnalghan kitaptar mýldem bolmay shyqty. Búl múnday enbekterding siyrek ekendiginen de habar berse kerek. Sol ýshin de ghalamtor kenistigindegi әrqily maqalalardy negiz etip ala otyryp, jazyp shyqtyq. Zamanauy muzey tek qana tehnikalyq qúraldar jinaqtalghan qoyma bolmauy tiyis. Eng aldymen syrtqy imidji qalyptasqan, ishindegi altyn qazynasymen qyzyqtyra biletin, kelushilerdi tartatyn, erkindik syilay alatyn ozyq demalys oryndarynyng biregeyi bolsa arman joq. Elimizding týkpir-týkpirindegi әr muzey oshaghy óz alauyn óshirip almay daralanyp jansa, zamanauy qúraldarmen jabdyqtalsa, maqsattyng oryndalghany. Qoghamnyng ózi әrtýrli toptardyng jiyntyghynan túratyn sintezdi orta. Sol ortanyng әr tobyna qyzmet etu, olargha kómek kórsetu, qoldau azamattyq boryshymyz boluy tiyis. Inkluzivti qoghamnyng bir bóligine muzey salasy da aralasuy tiyis. Óitkeni óner men tariyh, mәdeniyet adamdy jasyna, jynysyna, mýgedektigine, nәsiline, etnikalyq tegine, shyghu tegine, dinine, ekonomikalyq nemese basqa da mәrtebesine qaramastan, barlyghynyng әleumettik, ekonomikalyq jәne sayasy inkluziyasyn keneytuge, yntalandyrgha at salysuy kerek.

Núrjan Dumanqyzy

Abai.kz