Birinshi dәris: Ejelgi Grek filosofiyasy jәne Ál-Faraby ilimi

FILOSOFIYaLYQ SABAQTAR: EJELGI GREK FILOSOFIYaSY JÁNE KÓNE TÝRKILIK DÝNIYETANYM

Aldynghy sabaghymyzda biz Ejelgi Grek filosofiyasyna jalpy sipattama berip, ol onyng eng songhy ókili, grek filosofiyasyn týiindegen, bizding dalamyzdan shyqqan filosof – Ál‑Farabiyding filosofiyalyq oilaryna qalay, ne sebepten yqpal etkenin bayandaghan edik.

Áriyne, Ál‑Faraby adamzat tarihyndaghy úly túlgha. Alayda, Ál‑Farabiydi dýniyetanymdyq dengeyde ózinen myng jylgha juyq ómir sýrgen alyptar: Aristotelige, Platongha, Sokratqa «alyp kelgen» kónetýrkilik dýniyetanyym turaly әngimeni kelesi kezekke qaldyrghan edik... Mine, býgingi sabaqta osy taqyrypty kótergeli otyrymyz.

Taqyryptyng ózektiligi nede? 

Jalpy, filosofiyany o bastan dúrys mengeru ýshin  onyng geneziysin, yaghni, bastapqy stiyhiyalyq damu kezenin oqyp‑biluden  bastau kerektigi aiqyn. Onda: әuelgi filosofiyalyq kategoriyalar qalay payda boldy, olar neni týsindirdi, ol qanday zertteulerge jol ashty, filosofiyada qarapayym oidan kýrdelige qaray qadam basu qalay jýzege asady degen súraqtar kóteriledi, әri, oghan jauap beriledi.

Filosofiyany ómirlik maqsat etken kez kelgen shәkirt, bolashaq oishyl ózining bilimin osy dýniyetanymdyq bilimdi iygeruden bastasa ‑  bastapqy kezden‑aq sanasynda kategoriyalyq oilau negizderin qalyptastyryp, әrbir kategoriyanyng belgili bir ómir sýru, ne bolmasa, sheksiz tabighattyng damu zandarymen tyghyz baylanysty ekenine nazar audaryp, ózi de nebir kýrdeli qúbylystardyng filosofiyalyq mәnin ashugha qabiletti bola bastaydy.

Búl – bolashaqta filosofqa ózindik filosofiyalyq konstruksiyalar, filosofiyalyq mektepter, aghymdar men baghyttar qúrugha qaqpany ashatyn kýshti qúral bolyp qalyptasady.

Sol sebepti, biz «Filosofiyalyq sabaqtar» ayasynda  filosofiya tarihyna erekshe mәn beru kerek, ony shәkirtterge terendete oqytu kerek dep sanap, osy taqyrypty kóterdik.

Ejelgi Grek filosofiyasyndaghy filosofiyalyq prinsipterding kónetýrkilik interpretasiyasy (bayandamasy)

«Filosofiyalyq iydeyalar tabighat, adam jәne qúdaylardy birtútas kosmostyq jýiede biriktiruge baghyttalghan erekshe birlik pen mindetti baghyttylyqty kórsetedi. Búl grek filosofiyasynyng kópqúdaylyq (poliyteistik) bastaularymen de baylanysty».

Dәl osynday tújyrymdy kónetýrkilik dýniyetanymgha da qatysty aitugha bolady. Mәselen, bizding týrkilik sanamyzda, tipten, qazirgi «qazaqy  sanamyzda» Tabighat pen Adam, Júldyzdar әlemi men Kók Aspan, Jer men Su birtútas sheksizdikti qúraydy. Múnda, Adam Tabighattyng bir bóligi, onyng fizikasy tabighattyng damu zandarymen jәne tabighattyng qozghalysymen tyghyz baylanysty. Qazaq sanasy tabighatty baqylaydy jәne onyng ózgeristeri turaly – mysaly, aua‑rayy, jyl mezgilderining erekshelikteri, aidyng tuuy, kýnning shyghuy men batuy, júldyzdardyng ornalasuy jәne t.t. – boljamdar jasay otyryp, óz tirshiligin sonymen oraylastyrady. Yaghni, sanamyzda «Tabighat pen Adam birligi» turaly týsinik osy arqyly qalyptasady. Búl jerde tabighattyng qúdyrettiligining bastapqy ekendigi tolyq moyyndalady.

Dәl osylay oilay otyryp, qazaq sanasy әlemge әigili «Ne birinshi: materiya ma, әlde, sana ma?» degen dualistik súraqqa jol bermeydi. Sebebi, «adam» týsinigin «materiya» kategoriyasynyng auqymynda týsinuge esh kedergi joq. Oghan ózimizge belgili Tәn men Jan kategoriyalary arqyly naqty jauap tabylyp túr: Tәn – topyraq, Jan – aruaq.

Mine,  osy sipattaghy bayan kóptegen sana qayshylyqtaryn jenip, adam ýshin eng qúndy dýnie ‑ «Tәn men Jan birligi bolghan dýniye» degen qorytyndygha keledi.  Yaghni, ejelgi Grek filosofiyasy múny qalay dәriptese, qazirgi qazaq sanasy da ÓMIR kategoriyasyn bastapqy oryngha qoyady:

Adamnyng myna dýniyeni bilmegi, ol turaly oilamaghy – onyng Tәni men Janynyng birliginde ghana mýmkin.

Al, Tәn ‑  topyraq, Jan – aruaq bolghan sәtten búl «birlik» týgesilip, әrqaysysy óz әlemine jol tartady: tәn – topyraqqa, jan – aruaqqa.

Ol jaqta «Jan men Tәn birikkendegidey» ómir joq, boluy da mýmkin emes. Sebebi, «Ómir kategoriyasyn» ol kezde «Ólim kategoriyasy» almastyrghan bolatyn...

Mine, sondyqtan, qazaq sanasy «Ólimde «ómirdin» boluy,  yaghni, ómirge ghana tәn júmaq ne tozaq boluy mýmkin» degen boljamnyng ózin qabylday almay keledi... (IYә, ony qabyldau ýshin de qazaq sanasy óz tabighatyn ózgertip, ózge dýniyetanym, ózge mәdeniyet aumaghyna ótui tiyis edi: mysaly, islam dini)

Shynynda da, tәn men jan ajyraghan song búrynghy ómir mәnin joydy, adam ólimge kirdi. Tәn – jangha tәueldi emes, jan – tәnge tәueldi emes. Tәn – topyraq boldy, Jan – aruaqqa ainaldy...

Tәn ‑ eger jan bolmasa – «júmaq‑tozaqtaghy» ystyq‑suyqty jәne neshetýrli «tәn lәzzatyn» (qor qyzy, sharap ózeni, mәngilik subtropik jәne t.t.) sezinbeydi.

Al, Jan – tirilerding sanasyndaghy «energetikalyq óris» kýiine kóshedi...  Onyng ómir sýru arealy – tirilerding tarihy jady bolyp qalady: tiriler «aruaqty eske alu» arqyly oghan quat beredi, ózi de quattanady.

Mineki, biz «tabighat tútastyghy» ayasynda Tәn men Jan turaly Ejelgi Grek mifologiyasy men Kóne týrkilik dýniyetanymy arasyndaghy sinkretti damudyng (qatar damu) qanshalyqty úqsas ekendigin osydan bayqaymyz.

Múnday sinkrettilik Qúdaylar turaly týsinikte de jalghasady...

Kóne týrkiler adamzat tarihyndaghy eng alghashqy bop monoteistik nanym‑senimning negizin qalap bergen, ol grekterde – Zevs qúday, al, kónetýrkilerde – Kók Tәniri!

Degenmen, ejelgi bizding arghy tegimiz tirshilik ataulynyng eki bastaudan týratynyn joqqa shygharmaghan: biri – Atalyq bastau, ekinshisi – Analyq bastau. Múnday dualizm qarapayym sanadan bastalyp, Qúdaylar turaly týsinikke tranformasiyalanghan. Yaghni, Kók Tәniri – jogharyda túrady, ol – tirshilikke quat (ot) beretin Atalyq bastau bolsa,  jerdegi tirshilikke nәr men qúnar beretin – Analyq bastau Úmay Ana!

Al, Ejelgi Grekte búl Zevs pen Gera obraz arqyly kórinis tapqan...

(Eskertu: Tәnirlik týsinik jerdegi eng kóne Qúday iydeyasy. Ol – filosofiya tilimen aitqanda Substansiya formasynda bayandalady. Múnday filosofiya Qytay filosofiyasynda Ini‑Yani qalybynda әli de saqtalyp túr. Odan keyingi payda bolghan dinder ony qaytalaydy. Biraq, songhy dinderde Qúday obrazy meylinshe subektilenip, «adam keypine» engendey qalypqa kirgen).

Atalyq pen Analyq «qosyndysy» tirshilikting neshe týrin (úrpaq) tuyndatady. Olar, óz kezeginde «ózine tiyesilinin» IYesine (ne Kiyesine) ainalady. Olar: mal Kiyeleri (Shopan ata, Oisyl Qara, Qambar ata, Zengi baba, Sesek ata jәne t.b.), Dәl osynday Qúdaylar turaly týsinikti Ejelgi Grekter de qaytalaydy. Ejelgi Grekterde tabighat pen adam janynyng Kiyeleri (Eros, Niyke, Tanatos, Gipnos, Dioniys, Germes jәne t.t.) jalghasady.

Býgingi sabaqtyng qorytyndy týiini:

Biz, oqyrmangha arnalghan filosofiyalyq oidy «laq etkizip tóge salu» tiyisti nәtiyje bermeydi, ony «tam‑túmdap beru», sanany «tamshylap suaru»  әldeqayda paydaly dep sanaghandyqtan, osy «filosofiyalyq sabaqtarymdy» sol әdispen jýrgizudi jón kórdim.

Ázirge, ózimizding týrkilik, әsirese «qazaqy sanamyzgha» tәn oilardyng «adamzat órkeniyetining beldi buyny» sanalatyn Ejelgi Grek mifologiyasymen jәne filosofiyasymen qalay ýilesetini turaly oidy kóterdik. Sebebi, búl eki baghyttaghy sәikestik pen úqsastyq arqyly men ózining payda boluy jaghynan әldeqayda erte bolyp sanalatyn (Attylar mәdeniyeti, Kóshpendiler mәdeniyeti jәne t.t.) Kónetýrkilik dýniyetanymnyn býkil adamzattyng aqyl‑oyy men sanasyna qanday әseri men yqpaly bolghanyn kórsetudi maqsat ettim.

Ázirge, biz osy «әlipbiydin» «A‑Á» atty bastapqy bólimin bastadyq. Keleside ózge de tereng filosofiyany jalghastyra beru oida túr...

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz