Jankeshty jazushy Qajyghúmar Shabdanúlynyng elge әigili «Qylmys» romanynyng (2-kitap, Dýniyejýzi qazaqtarynyng qauymdastyghy, Almaty - 2009) 99-betinen 106-betine deyin auyryp jatqan Aqay degen jigit turaly sóz bolady:

«Sýiding audanynan kelgen Aqay qytay tili synybynda oqyp jýrgenderding eng alghyry da, eng aryndysy da edi. Qanday qiyn dep aitylatyn leksiyalardy da týtikpey-mýdirmey, túp-túnyq qazaq tilimen jattyq audaratyn. Ol bar jerde tilmәshtardyng kóbi jaltang edi. Orta boyly, juan bas búl sary jigit bauyrmaldyghymen de bar sabaqtasyn baurap jýretin. Býgin múnday bolyp jatqanda Momynbaydan basqa eshbir qimasy túmshalanbay jaqyndamaydy... Aqaydy klass boyynsha kezektesip ýsh-aq tәulik baqtyq. Ekinshi kýni keshte dәrmennen mýlde airyldy, qúsarda basyn kóteruden qaldy da, esinen tandy. Ýshinshi týni tang biline ýzildi. Jas ómiri, jarqyn ýmiti bir-aq kesilip, kýndiz-týni bas almay oqityn kitabynan mәngige qol ýzdi. Aryz-armany da, ata-anasyna arnalghan ayanyshty sәlemi de aitylmay, qara jerge ózimen birge kómildi. Bizding qolymyzdan bar kelgeni jylap-syqtap tabyt kóterisu, basyna aty-jónin jazyp, sayghaq qadau ghana boldy... Aqay óler kezinde týtin men túmannan kóre almay ketken Ýrimji aspanyn biz kórip, sol bir ayanyshty ólimdi kýrsine eske alyp tórt-bes kýn ótkizdik».

Romanda qytay tili synybynyng ýshinshi jyldyghynda oqityn Aqay «meningiyt»ten auyryp qaytys bolady. Búl kórkem әdebiyet, al shyn ómirde sol «Aqay» kim bolghan?

«Aqaydyn» shyn ómirdegi aty – Abaq Jarmúqamet (Jarmay) úly Qasymov. Ol 1920-jyly nauryzdyng 13-júldyzynda Ile qazaq avtonomiyalyq oblysy, Qorghas audanynyng Lastay auylynda, Qasym qajynyng besinshi úly Jarmúqamet (Jarmay)dyng shanyraghynda dýniyege kelgen.

Jastayynan jalyndap ósken jas týlek auyldaghy atalary ashqan mektepte ýlken әkesi Abdyqadyr apendi qolynan oqyghannan keyin, Sýiding Kýredegi «Myn-qa» shótanda (múnghol-qazaq mektebi) jalghasty bilym alghan, odan Ýrimjidegi múnghol-qazaq mektebine oqugha týsken. Odan Ýrimji sifan mektebinde (pedagogikalyq kolledjinde) oqyghan.

Búl turaly Qabimolla aghamyz: «Abdyqadyr apendi ýsh balasyn birdey Ýrimjidegi mektepke oqugha attandyrady. Onyng Abaq, Aysa, Ualit degen úldary Ýrimji sifan mektebining qytay synybynda oqyghan» – deydi («Qazaq oqu-aghartu tarihynan qysqasha derekter», Qabimolla Manjybayúly, Shynjang halyq baspasy, 1995-jyl, 334-bet).

Sol jolghy oqyghan balalar ishinde qytay tilin óte sheber iygerip, aghalap algha shyghyp kózge kóringen oqushylardyng biri sanalghan ol Ýrimjide Gominidangha qarsy jasyryn úiymgha qatysqandyqtan sezilip qalyp, týrmede óltiriledi. Búl jerasty úiymy (kýpiya úiym) sol kezdegi ziyaly jastar jaghynan qúrylghan «Gominidangha qarsy jastar úiymy» boluy mýmkin. Óitkeni, Abaqpen týidey qúrdas, tarbaghataydyng týlegi Dýbek Shalghynbaev Núrtazaúly osy úiymnyng basshylarynyng biri bolatyn. Qazaq sovet ensiklopediyasynyng 12-tomynyng «Sh» bóliminde: «Dýbek 1941-jyly Shynjanda Gominidangha qarsy jasyryn jastar úiymyna basshylyq jasaghan, marksizm iydeyalaryn taratuda ýles qosqan» delinedi. Materialdardaghy Dýbektyng 1942, 1943-jyldary Ýrimjide qolgha alynyp týrmede otyruy onyng osy әreketine baylanysty bolsa kerek.

Osy joly birtalay oqushy jastar qolgha alynyp, ayanyshty týrde óltiriledi. Solardyng qatarynda Búrhan Shahidynyng qaryndasynyng úly Rýstem de bar. Búl turaly Búrhan: «Týrmeden shyqqannan keyin men mynalardy ashynyshty týrde estidim: qaryndasymnyng kýieui Qaydar (tatar) Shynshysay jaghynan týrmege týsip, 1943-jyly týrmede auyryp ólipti. Qaydardyng 17 jastaghy úly Rýstem 1943-jyly pedagogikalyq mektepte oqyp jýrgen kezinde iydeyalyq jaqtan jalyndy bolyp, sol kezdegi ýkimetke narazylyq bildirip, óleng jәne ýgit qaghazdaryn jazady. Múny Ákpar  (yaghny Ashuryn, keyin kele saqshylar basqarmasy audarushy bólimining orynbasar bastyghy bolghan) әshkerelep qoyghandyqtan, birqansha sabaqtastarymen birge qolgha alynady. Mening osy jiyenim týrmede bambuk shege qaghu, tanba basu qatarly aluan týrli qinau kórip, aqyry ayanyshty týrde týrmede óledi. Keybir kóne dostarymnyn, aitalyq, Tayyrbek, Sharypqan, Iúy Uynbin (Júnysbek) qatarlylardyng da týrmede qúrban bolghandyghyn qayghyly týrde estidim. Sharypqan zor deneli bolatyn, tergeu kezinde qarsylyq kórsetipti. Jyrtqyshtan beter raqymsyz jendetter qoldaryna qylysh alyp, ony tiridey keskilep óltiripti» deydi. («Shynjanda ótken elu jyl», Búrhan Shahidy, 580-bet)

Al jetpisting jelkesine minip otyrghan Abaqtyng tughan qaryndasy Namazqan apa: «Esimde qaluynsha, sol Ýrimjide qolgha alynyp óltiriletin jyly jazdyq demalysta auylgha kelgen edi. Mektep bastalar uaqyt tayaghanda: «Ýrimji qalaymaqan bolyp jatyr, barmaymyn» dep aitqan bolatyn. Biraq Abdyqadyr qatarly әkeleri: «Eng songhy bir jylyng qaldy, nege barmaysyn? Bar!» dep jibergen edi. Bәlkim sonda Abaq shyn syryn aitsa, ýlkender ony jibermes te shyghar. Sodan ketkende aghashtan salghan ýlken ýiding syrt qabyrghasyna mynanday óleng jazyp ketipti. Múny biz siyaqty kishkentaylar oqyp jattap alghan edik. Desede biraz jerin úmytyp otyrmyn» – deydi.

Shynyn aitqanda, Abaq Ýrimjide jerasty tónkeristik úiymgha qatynasqan, әri jasyryn tónkeristik júmystarmen shúghyldanghan. Sondyqtan onyng Ýrimjige oqugha barmay qoyy mýmkin emes edi.

Búl ólenning tolyq emes núsqasyn 2004-jyly 2-ayda Namazqan apanyng aituy boyynsha ózim bir bólegin jazyp alghan edim. Keyin osy Abaqtyng taghy bir qaryndasy Sәuletqan degen kisiden súrap, kem-ketigin tolyqtaghanday boldym. Dese de qartayyp otyrghan kisiler biraz jerin esterine týsire almady. Sondaghy Abaqtyng ýy qabyrghasyna jazyp ketken óleni:

«Oqydym jas uaqytymnan talaptanyp,
Jolyna oqu, óner baryn salyp.
Áyteuyr tyrysudyng arqasynda,
Jetilip adam boldym, bilim alyp.

Qytaysha dәl bes jylday oqyghanym,
Oyyma bilim, óner toqyghanym.
Talap qylyp Ýrimjige ketip baram,
Áyteuyr aman bolsyn shybyn janym.

Men kettim Ýrimjige, qosh, aman bol!
Oqugha bir-aq jyldyq sozamyn qol.
Dәm tatyp esen-aman kele qalsam,
Oylaytyn kýnniz-týni armanym sol.

…………………………………..

Men jazdym osy hatty, atym Abaq,
Bes jylday jana ýkimet bergen sabaq.
Ózimning zatym Kerey, ejelden-aq,
Tuyldym atam Qasym Kereyden-aq».

Jogharydaghy eki kisining aituy boyynsha, Abaq búl ólendi dәl sol qabyrghagha qatarynan qytay, qazaq eki últtyng tilinde jazghan eken. Eki jazuda keremet kórkem. Sol dәuirde qytaysha biletinder tym az bolghandyqtan, qytayshasyn eshkim de jattay almapty. Keyingi kezderi tómenge týsirilgen talaylaghan qyzmet tobyndaghy joldastardyn, meyli qazaghy bolsyn, meyli qytayy bolsyn, bәri de búl eki ólendi salystyryp oqyp, bastaryn shayqap: «Búl adam qayda?» dep talay mәrte súraghan kezderi de bolghan eken (Ashamayly Kerey Shymoyyn shejiresi, 2013-jyl, Ýrimji, 170-171-bet).

Abaq Ýrimjide oqyp jýrgende alghabasar tónkeristik iydeyany qabyldaghan. Sol sebepti Júngo kommunistik partiyasynyng Shynjangha kelgen mýshelerimen jasyryn qon barys-kelis jasaghan. Ol óte-móte solardyng ishindegi tónkerisshil qúrban MauZyminge tәnti bolghan siyaqty. Sol sebepti ol ózining qytaysha esimin «A Zymini» dep qoyyp, óz atynyng bas әrpi «A»ny saqtap qalyp, sonyna Mau Zymini degen esimdegi «Zymini» degen bóligin tirkep, «A Zymini» (阿泽民) degen esimmen atalghan.

Búnday qytaysha at qoy turaly Qabimolla Manjybayúly: «Shynshysay dәuirinde Ýrimjide oqyghan oqushylarda attaryn qytayshalastyryp qoyatyn әdet bolghan. Mysaly: Túsypbek – Dýbek (杜别克) dep, Anuar Mamyrqanov – An Jianjun (安建忠), Qausylqan Qozybaev – Hy Lichyng (何立成) dep atalghan. Búl әdet 1941-jyly qalghan» – deydy («Qazaq oqu-aghartu tarihynan qysqasha derekter», Qabimolla Manjybayúly, Shynjang halyq baspasy, 1995-jyl, 269-bet).

Abaqtyng (A Zymininin) jasyryn tónkeristik úiymgha qatysqandyghy satqyndar jaghynan әshkerelenip qalghan son, Shynshysay kertartpa ýkimeti jaghynan qolgha alynyp, týrmede óltirilgen.

Búl turaly Abaqtyng tughan qaryndasy Sәuletqan Jarmúqametqyzy da: «Aghamnyng qytaysha aty A Zymini eken. Ol oqyp jýrgen kezderinde qytaydyng myqty adamdarymen baylanysta bolypty. Artynan qúpiya júmystary sezilip qalyp, ayausyz jadygha turalyp óltirilipti. Keyin 70-te me, 80-jyldar ma eken, Ýrimjiden birneshe qytay joldastar Abaqtyng osy jaqtaghy tuystaryn izdep kelgen eken. Biraq Abaq dep emes, A Zymini dep qytaysha aty boyynsha izdeu salypty. Búl jaqtaghylar «A Zymininin» Abaq ekenin qaydan bilsin? «Búnday adam bolghan emes» dep jolgha salypty. Búny men keyin estidim, qatty ókindim. Búl obaldy ketken agham turaly oqighanyng jay-japsaryn qanyq biluge kelgen bir jaqsy oray edi, atten! Endi onyng artyna sham jaghyp izdeytin bizde kim bar edi?» – dep aghyl-tegin jylap aldy.

Abaqtyng ólim habaryn aqyn Tanjaryq Joldyúly Ýrimjiden auylgha qaytarda Sayram boyynda otyrghan elge kelip, ólenmen estirtken degen bir әngime bar auyl arasynda. «Sonda ólgenine bir jyl bolypty desip jatatyn ýlkender» – deydi Sәuletqan apa. Aqyn Tanjaryq Joldy úly 1945-jyly jazda qaytqan eken. Sonda Abaq Jarmúqamet úly 1944-jyly Shynshysaydyng qara laghy bolghan bolady. Abaqpen birge Lastaylyq Aysa degen jigit te óltirilgen eken.

Sol kezdegi Tanjaryqtyng ólenin osy auyldyng qaghylez jetkinshekteri jattap alghan eken. Ókinishke oray ony biletin  kóne  kózderding deni ketip, búl óleng saqtalmaghan. Tek Abaqtyng qaryndasy Sәuletqan apamyzdyng auyzynan tyndaghanyn jazyp aldyq, qolymyzgha jetkeni:

«Úlgi etken oqu jolyn jaghalady,
Aman ba Qasym qajy balalary.
Áyteuyr, aman keldim degenimmen,
Kónilim jazylmastay jaralandy.

Jeti jyl búryn talqy kezeninen,
Aydalyp asqam úzap óz elimnen.
Ayyrylyp ne bir esil bauyrlardan,
Jalghyz keldim, jauyzdyq sebebinen.

Súm dýniye-ay! isi aqqa jala qylghan,
Jazyqsyzdy zarlatyp, qan aghyzghan.
Solardyng biri bolyp oralmasqa,
Attanyp Abaq ketti aramyzdan.

…………………………………..

Beybit kýnde el tynysh, qazan otta,
Er aman, jalasyz da, qaza joqta.
Perishte qús beyiske úshyp ketti,
Jaratqan iman bersin azamatqa».

Al Ýrimjide Abaqpen birge oqyghan Amit Abayúlynyng aityp qaldyruynsha: «Bir joly mektepte kólemdi jiyn boldy. Sonda mynbege Abaq shyghyp sóz sóiledi. Qolyndaghy qaghazgha qaraghanda joq. qytayshany aidatyp jatyr. Tómen jaqtaghy qazaq bizdi qoyyp, qytaylardyng ózi qaghazgha týrtip, úlgire almay qaldy. qytayshasy óte kýshti edi. Maqal-mәtelmen sóilegende, men-men degen qytaydyng myqtylarynyng ózi sóz taba almay qalatyn edi. Sol joly Abaq eki saghat sóz sóiledi. Sol leksiyasy mektepte óte zor dabyra qozghap jiberdi. onsyzda Abaqtyng ataghy edәuir bolatyn».

Búl әngimeni Amit Abayúlynyng auyzynan 1992-jyly Qazaqstan, Jarkentke tuysshylay barghan Áqpar Shayytúly jazyp qaldyrypty. Sol Amit aghanyng aituynsha, Abaqtyng qytaysha jazuy óte keremet, kórgen jan tang qalatynday kórkem jazady eken.

Osy Amit Abayúly Ýrimjide Abaqpen birge oqyghanda jasyryn úiymgha qatynaspaghan syaqty, óitkeni ol kisi Ýrimjidegi Gominidannan Gýnchandangha ózgergen (aqiqatqa qaytqan) әskery diviziyanyng tәrjimany bolghan, keyin Últ azattyq soghysyna qatysqan. Búl turaly Bolatqadyr Qonysbekúlynyng «Azattyq úshyn arpalys» maqalasynda derek keltiriledi: «1949-jyly 9-aydyng ayaq sheninde radiosit Amit Abdyqadyrúly men Ivan (orys) ekeui Matsofyny shaqyryp alyp, Mәskeuden Beyjinge berilgen habarda: «Ahmetjan Qasymy bastaghan 11 adam syrtqy Mongholiyada aeroplan (úshaq) shyrghalanynan qaza tapty», – delinipti degen».

Al belgili zertteushi Qaliolla Núrtazaúlynyng aituynsha: «Abaq qytay synybynda oqyp jýrip, múnghol synybyna «Sanminjui» dan sabaq beredi eken. Abaq qaytys bolardan búryn Gominidangha qarsy jasyryn úiym «Demokratiyashyl jastardyn» jauapty hatshysy bolypty» – degen edi.

Al sol Sýiding audanyndaghy Imanaly Jýrekbayúly aqsaqal da Abaq turaly: «Abdyqadyrdan oqyghan balalardan óz úly Amit Abdyqadyr, Ualit Abdyqadyr, Abaq Jarmayúly, Ashym Ydyrys úly qatarly bir top oqushy «Myn-qa» shotanda oqyp, joghary bilym alghandar. Osylardyng ishinde Abaq Jarmayúly Ýrimjide Gominidangha qarsy әreketke qatysqandyqtan Gominidan jaghynan óltiriledi. Abaqty Qajyghúmar Shabdan ózining romanynyng 2-tomy, 160-betinen 180-betke deyin erekshe jazghan. Sol retti oqyghan balalar ishinda qytay tilin óte sheber qoldanyp, aghalap algha shyqqan oqushy edi dep jazghan» – dep әngime aitady.

Al sol jazushy Qajyghúmar Shabdan Abaqty qytay tili synybynyng ýshinshi jyldyghynda «Aqay» dep әdeby atpen alghan. Onda: «Sýiding audanynan kelgen Aqay qytay tili synybynda oqyp jýrgenderding eng alghyry da, eng aryndysy da edi. Qanday qiyn dep aitylatyn leksiyalardy da týtikpey-mýdirmey, túp-túnyq qazaq tilimen jattyq audaratyn. Ol bar jerde tilmәshtardyng kóbi jaltang edi. Orta boyly, juan bas búl sary jigit bauyrmaldyghymen de bar sabaqtasyn baurap jýretin» – dep jazady.

Al 1985-jyly Dashygýr auylynan Yskendir degen qisinyng Kúdybay (Abaqtyng inisi) arqyly Rashida Qasymovagha (Shajary Zangyning qyzy, Ýrimjide qyzmette bolghan) jazghan hatynda Abaq turaly taghy bir tyng derekti aitady: «Mening ruym Sheru. Abaqtyng joldasy, әri bajasy bolamyn. Búryn Ilede Sarashýn, Batashýn degen adamdar bolghan, últy sibe. Ekeui de búryn Sovette (Kenes Odaghy) konsul bolyp túrghan. 43-jyldary Gominidan uaqytynda ekeui de qolgha alynghan. Men tarihy baylanyspen Batashýnnyng ýiine barghanymda: «Qaydan keldin?» – dep súrady. Men: «Qorghastan keldim» – dep edim. «Abaqtyng jaghdayyn súrap, tanisyng ba?» – dedi. Men: «Tanimyn, bizge tuys bolyp keledi» – dep edim. Sonda Abaqtyng amanat sózderin aitty. Ekeui Ýrimjide týrmede birge jatqan eken. Biraz uaqytqa deyin Abaq tanystyq bermepti. Abaqty birinshi ret súraqqa alyp, úryp-soghyp, qatty qinapty. Ekinshi ret súraqqa alynghanda shekesine kómirding shoghyn basyp, qoldaryna, tyrnaqtyng kóbesine shege qaghyp, su-may shashyp, qatty úryp zaqymdandyrghan eken. Týrmege kirip bir sótkede әreng tili bitken. Sonda Abaq Batashýnnyng qaydan kelgenin, búryn ne istegenin súraghan. Batashýn ózining Sovette konsul bolyp túrghandyghyn, Sovette pen qatysy bar dep qolgha alynghandyghyn, Ilelik ekenin aitqanda, Abaq Batashýngha: «Mening ýiim Sýiding Lastayda. Ákemning aty Jarmay. Men Shynjandaghy Júngo Gunshandanynyng úiymyna qatynasqam. Meni 3-ret súraqqa alyp shyqsa, tiri kelmeymin. Mening osy sәlemimdi siz tiri qaytsanyz, mening semiyama jetkizip qoyynyz. Sizge amanat!» – degen eken.

Búny Batashýn maghan aitqan edi. Ári osyny aityp túryp Batashýn: «Qazaqtan shyqqan úly ziyaly edi, amal joq» – dep kýrsindi. Men múny 56-jyly Ualitke aitqamyn. Batashýn óldi. Onyng balasy (Gidu) jәne bir aty Sasynja әzir Ýrimjide Áskery rayonda demalysta. Eskertu: búlardy Ly Shu San, Sharshabek biledi» – deydi. Qúdybay aghanyng aituynsha, búny 1956-jyly Batashýn Yskendirge aitqan eken.

Esimde qaluynsha, Abaqty besikte atastyrghan eken. Besik qúda bolghan qyzy Sheru ruyndaghy Jyqan degen qisinyng qaryndasy Parida atty qyz, Moltan qajynyng auylynan bolady. Abaq on alty jasynda ýilengen. Parida jengemizden bir bala sýigen, biraq ol bala úzaq túrmady.

Abaq jastayynan dombyra tartyp, kýy oinaytyn dombyrashy bolghan. Onymen qosa orystyng garmoniyasyn da naqyshna keltirip, tamasha oinaushy edi. Jas bolghan song oqudan qaytyp demalysqa kelgen kezderinde auyldaghy qúrby-qúrdastarymen birge serilik qúryp oinap ketetin. Sonday kezderding birinde Kerimbek mampang qos atpen Abaqty aldyryp, әn saldyryp, kýy tartqyzyp, sauyq-sayrannyng otauyn qúryp beredi. Oiynnyng qyzyghy qashan tausylushy edi. Sodan qalyng qyz-jigitpen birge tigiletin ýilerin alyp, sauatyn biyelerin aidatyp, Ortaqsarynyng arasanyna (jer aty) birneshe kýn oinap baryp qaytady.

Sonda Parida jenge: «Ónkey qyzdyng qasynda bolyp, birge baryp sayrandap keldin» dep naz aitushy edi. Biraq búlqan-talqan bolghan minezin, qara qazanday bolghan óqpesin kórgen joqpyz. Áne keledi, myne keledi degen Abaqtyng ólim habaryn estigennen keyin, Parida jengemiz qayghy-dertten tósek tartyp qaldy. Sol shemen bolyp baylanghan auyr dertten ahlap-úklep, úzaqqa barmay, qasiretten qaytys boldy.

Al artta qalghan ýlken apayym Halida bir jaghynan bauyrynyng qyrshynynan qiylghanyna egilse, taghy bir jaghynan Paridanyng da jastay solghanyna qarap, shyn jýregimen ezilip, Ýrimjige anau-mynau júmyspen attanghan adamdargha:

«Ýrimji, Manas, Alakól,
Alakólge bara kel.
Abaqqa barghan aghalar,
Abaqtan sәlem ala kel!

…………………………

Aynalayyn Abaghym,
Ashylmay ketti-au, qabaghyn!
Bir súmdyqty bilip em,
Bolmaghan song habaryn!
Artta qaldy ezilip,
Parida syndy maralyn…»

– dep sәlem aitushy edi» – dep kóz jasyn syghymdap aldy Sәuletqan apamyz.

Abaq turaly taghy bir tyng derekti Lastaydaghy pensioner múghalym Rapat Ermey (Ermúqamet)úly bylay keltiredi: «Abaq Jarmay (Jarmúqamet) әkemizding ýlken úly. Inisi Kúdybay (Sydyq), qaryndastary Halida, Sәuletqan, Namazqan (Shajary zangy baghyp alghan). Abaq jas kezinen úghymtal bolyp, bastauyshty úzdik oqyghan. Bizding naghashymyz Suan Kenembaydyng Aysa degen balasy ekeuining aty teng atalatyn. Abdyqadyr әkemiz mekteptegi oqushylarynyng ishinen taldap Abaq, Aysa, Ashym, Amit (Hamiyt) qatarly balalardy Ýrimjige oqugha attandyrady. 1942-1943-jyldary Shynshysaydyng qara niyeti qabynyp, algha basar elbasylaryn, ziyalylardy, tipti jas oqushylardy da týrmege jauyp, qinap óltirdi. Tútqyndalghan oqushylardy jerastyndaghy suyq zalgha su tógip, kiyimderin sheship alyp, jalanash qamaydy. Múzdaghan oqushylar: «Dene jylytamyz» dep tabany múz zalda toqtausyz jýgirip, sonynan silesi qatqanda otyrghan ornynda jan ýzedi eken.

Al Abaq pen Aysa ekeui mekteptegi oqushylardyng úiym basshysy bolghandyqtan qinap óltirildi. Bireuler «jadygha turap óltirdi» dese, bireuler «qylqyndyryp óltirdi» deydi. Basqalardyng ornyna aidalghan Qúdyretbaydyng aituynda Abaq pen Aysanyng auzynda, qúlaghynda maqta bar eken depti. Soghan qaraghanda olardy jadygha turamaghan siyaqty.

Sol kezde Qorghas Lastaydan Abdylda, Qúdyretbay degen eki adam jalghan jalamen basqalardyng ornyna týrmege aidalady. Qúdyretbaydyng sýiegi Jalayyr ishinde Aqbúiym, Beyisbay bolystyng balasy. Ol Ornyqbay degen adamnyng ornyna aidalghan. Abaq, Aysalar týrmege týskende búl adam týrmening eshkisin baghady eken. Týrmege týspesten búryn da aralastyghy bar eken. Ol adamnyng aituynsha, eki balanyng sýiegin týrmeden súrap alyp, bir úighyrgha janazalatyp, Ýrimjining syrtyndaghy bir ziratqa alyp barghan. Zirattaghy qór qazushylar bir qúdyqqa tórt aqym shygharyp, tórt adam jerleydi eken. Sonymen Abaq pen Aysany bir qúdyqqa jerlegen. Synghan kók kesekten belgi qoyypty».

Búl derekti Qúdyretbay degen jalghyz adam aityp otyrghandyqtan, tarazy basa almauy mýmkin. Dese de sol Shynshysaydyng týrmesinde ólgenin aitady. Demek, Abaq turaly aitylymdar әrtýrli bolghanymen, onyng Shynshysaydyng týrmesinde ólgenin barlyghy dәleldep otyr.

Abaqtyng ósken ortasy onyng tez jetiluine әser etti. Auylda atalary saldyrghan mektep boldy. Shetelde bilim alghan әkeleri, aghalary boldy. Mysalgha, Týrkiyadan oqyghan Abdyqadyr, Almaty, Mәskeuden oqyghan Abay qatarly әkeleri, Almatyda oqyp 1938-jyly atylghan Nesipbek Qasymov siyaqty aghalary boldy. Abaq solargha qarap ósti.

Átten! Taryday shashylghan qazaqtyng jas týlek balapany 24 jasynda aqqan júldyzday bolyp, qyrshynnan qiylmaghanda qanday túlgha bolyp shyghar edi kim bilsin?..

Ermek Shayahmet

Abai.kz