جانكەشتى جازۋشى قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ ەلگە ايگىلى «قىلمىس» رومانىنىڭ (2-كىتاپ، دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى، الماتى - 2009) 99-بەتىنەن 106-بەتىنە دەيىن اۋىرىپ جاتقان اقاي دەگەن جىگىت تۋرالى ءسوز بولادى:

«ءسۇيدىڭ اۋدانىنان كەلگەن اقاي قىتاي ءتىلى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەندەردىڭ ەڭ العىرى دا، ەڭ ارىندىسى دا ەدى. قانداي قيىن دەپ ايتىلاتىن لەكتسيالاردى دا تۇتىكپەي-مۇدىرمەي، تۇپ-تۇنىق قازاق تىلىمەن جاتتىق اۋداراتىن. ول بار جەردە ءتىلماشتاردىڭ كوبى جالتاڭ ەدى. ورتا بويلى، جۋان باس بۇل سارى جىگىت باۋىرمالدىعىمەن دە بار ساباقتاسىن باۋراپ جۇرەتىن. بۇگىن مۇنداي بولىپ جاتقاندا مومىنبايدان باسقا ەشبىر قيماسى تۇمشالانباي جاقىندامايدى... اقايدى كلاسس بويىنشا كەزەكتەسىپ ءۇش-اق تاۋلىك باقتىق. ەكىنشى كۇنى كەشتە دارمەننەن مۇلدە ايرىلدى، قۇساردا باسىن كوتەرۋدەن قالدى دا، ەسىنەن تاندى. ءۇشىنشى ءتۇنى تاڭ بىلىنە ءۇزىلدى. جاس ءومىرى، جارقىن ءۇمىتى ءبىر-اق كەسىلىپ، كۇندىز-ءتۇنى باس الماي وقيتىن كىتابىنان ماڭگىگە قول ءۇزدى. ارىز-ارمانى دا، اتا-اناسىنا ارنالعان ايانىشتى سالەمى دە ايتىلماي، قارا جەرگە وزىمەن بىرگە كومىلدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدان بار كەلگەنى جىلاپ-سىقتاپ تابىت كوتەرىسۋ، باسىنا اتى-ءجونىن جازىپ، سايعاق قاداۋ عانا بولدى... اقاي ولەر كەزىندە ءتۇتىن مەن تۇماننان كورە الماي كەتكەن ءۇرىمجى اسپانىن ءبىز كورىپ، سول ءبىر ايانىشتى ءولىمدى كۇرسىنە ەسكە الىپ ءتورت-بەس كۇن وتكىزدىك».

روماندا قىتاي ءتىلى سىنىبىنىڭ ءۇشىنشى جىلدىعىندا وقيتىن اقاي «مەنينگيت»تەن اۋىرىپ قايتىس بولادى. بۇل كوركەم ادەبيەت، ال شىن ومىردە سول «اقاي» كىم بولعان؟

«اقايدىڭ» شىن ومىردەگى اتى – اباق جارمۇقامەت (جارماي) ۇلى قاسىموۆ. ول 1920-جىلى ناۋرىزدىڭ 13-جۇلدىزىندا ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى، قورعاس اۋدانىنىڭ لاستاي اۋىلىندا، قاسىم قاجىنىڭ بەسىنشى ۇلى جارمۇقامەت (جارماي)دىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن.

جاستايىنان جالىنداپ وسكەن جاس تۇلەك اۋىلداعى اتالارى اشقان مەكتەپتە ۇلكەن اكەسى ابدىقادىر اپەندى قولىنان وقىعاننان كەيىن، ءسۇيدىڭ كۇرەدەگى «مىڭ-قا» ءشوتاڭدا (مۇڭعول-قازاق مەكتەبى) جالعاستى ءبىلىم العان، ودان ۇرىمجىدەگى مۇڭعول-قازاق مەكتەبىنە وقۋعا تۇسكەن. ودان ءۇرىمجى ءسىفان مەكتەبىندە (پەداگوگيكالىق كوللەدجىندە) وقىعان.

بۇل تۋرالى قابيموللا اعامىز: «ابدىقادىر اپەندى ءۇش بالاسىن بىردەي ۇرىمجىدەگى مەكتەپكە وقۋعا اتتاندىرادى. ونىڭ اباق، ايسا، ۋاليت دەگەن ۇلدارى ءۇرىمجى ءسىفان مەكتەبىنىڭ قىتاي سىنىبىندا وقىعان» – دەيدى («قازاق وقۋ-اعارتۋ تاريحىنان قىسقاشا دەرەكتەر»، قابيموللا مانجىبايۇلى، شىنجاڭ حالىق باسپاسى، 1995-جىل، 334-بەت).

سول جولعى وقىعان بالالار ىشىندە قىتاي ءتىلىن وتە شەبەر يگەرىپ، اعالاپ العا شىعىپ كوزگە كورىنگەن وقۋشىلاردىڭ ءبىرى سانالعان ول ۇرىمجىدە گوميندانعا قارسى جاسىرىن ۇيىمعا قاتىسقاندىقتان سەزىلىپ قالىپ، تۇرمەدە ولتىرىلەدى. بۇل جەراستى ۇيىمى (كۇپيا ۇيىم) سول كەزدەگى زيالى جاستار جاعىنان قۇرىلعان «گوميندانعا قارسى جاستار ۇيىمى» بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى، اباقپەن تۇيدەي قۇرداس، تارباعاتايدىڭ تۇلەگى دۇبەك شالعىنباەۆ نۇرتازاۇلى وسى ۇيىمنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 12-تومىنىڭ «ش» بولىمىندە: «دۇبەك 1941-جىلى شىنجاڭدا گوميندانعا قارسى جاسىرىن جاستار ۇيىمىنا باسشىلىق جاساعان، ماركسيزم يدەيالارىن تاراتۋدا ۇلەس قوسقان» دەلىنەدى. ماتەريالدارداعى دۇبەكتىڭ 1942, 1943-جىلدارى ۇرىمجىدە قولعا الىنىپ تۇرمەدە وتىرۋى ونىڭ وسى ارەكەتىنە بايلانىستى بولسا كەرەك.

وسى جولى ءبىرتالاي وقۋشى جاستار قولعا الىنىپ، ايانىشتى تۇردە ولتىرىلەدى. سولاردىڭ قاتارىندا بۇرحان شاحيدىنىڭ قارىنداسىنىڭ ۇلى رۇستەم دە بار. بۇل تۋرالى بۇرحان: «تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن مەن مىنالاردى اشىنىشتى تۇردە ەستىدىم: قارىنداسىمنىڭ كۇيەۋى قايدار (تاتار) شىڭشىساي جاعىنان تۇرمەگە ءتۇسىپ، 1943-جىلى تۇرمەدە اۋىرىپ ءولىپتى. قايداردىڭ 17 جاستاعى ۇلى رۇستەم 1943-جىلى پەداگوگيكالىق مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە يدەيالىق جاقتان جالىندى بولىپ، سول كەزدەگى ۇكىمەتكە نارازىلىق ءبىلدىرىپ، ولەڭ جانە ۇگىت قاعازدارىن جازادى. مۇنى اكپار  (ياعني اشۋرىن، كەيىن كەلە ساقشىلار باسقارماسى اۋدارۋشى ءبولىمىنىڭ ورىنباسار باستىعى بولعان) اشكەرەلەپ قويعاندىقتان، بىرقانشا ساباقتاستارىمەن بىرگە قولعا الىنادى. مەنىڭ وسى جيەنىم تۇرمەدە بامبۋك شەگە قاعۋ، تاڭبا باسۋ قاتارلى الۋان ءتۇرلى قيناۋ كورىپ، اقىرى ايانىشتى تۇردە تۇرمەدە ولەدى. كەيبىر كونە دوستارىمنىڭ، ايتالىق، تايىربەك، شارىپقان، يۇي ۋىنبين (جۇنىسبەك) قاتارلىلاردىڭ دا تۇرمەدە قۇربان بولعاندىعىن قايعىلى تۇردە ەستىدىم. شارىپقان زور دەنەلى بولاتىن، تەرگەۋ كەزىندە قارسىلىق كورسەتىپتى. جىرتقىشتان بەتەر راقىمسىز جەندەتتەر قولدارىنا قىلىش الىپ، ونى تىرىدەي كەسكىلەپ ءولتىرىپتى» دەيدى. («شىنجاڭدا وتكەن ەلۋ جىل»، بۇرحان شاحيدى، 580-بەت)

ال جەتپىستىڭ جەلكەسىنە ءمىنىپ وتىرعان اباقتىڭ تۋعان قارىنداسى نامازقان اپا: «ەسىمدە قالۋىنشا، سول ۇرىمجىدە قولعا الىنىپ ولتىرىلەتىن جىلى جازدىق دەمالىستا اۋىلعا كەلگەن ەدى. مەكتەپ باستالار ۋاقىت تاياعاندا: «ءۇرىمجى قالايماقان بولىپ جاتىر، بارمايمىن» دەپ ايتقان بولاتىن. بىراق ابدىقادىر قاتارلى اكەلەرى: «ەڭ سوڭعى ءبىر جىلىڭ قالدى، نەگە بارمايسىڭ؟ بار!» دەپ جىبەرگەن ەدى. بالكىم سوندا اباق شىن سىرىن ايتسا، ۇلكەندەر ونى جىبەرمەس تە شىعار. سودان كەتكەندە اعاشتان سالعان ۇلكەن ءۇيدىڭ سىرت قابىرعاسىنا مىنانداي ولەڭ جازىپ كەتىپتى. مۇنى ءبىز سياقتى كىشكەنتايلار وقىپ جاتتاپ العان ەدىك. دەسەدە ءبىراز جەرىن ۇمىتىپ وتىرمىن» – دەيدى.

شىنىن ايتقاندا، اباق ۇرىمجىدە جەراستى توڭكەرىستىك ۇيىمعا قاتىناسقان، ءارى جاسىرىن توڭكەرىستىك جۇمىستارمەن شۇعىلدانعان. سوندىقتان ونىڭ ۇرىمجىگە وقۋعا بارماي قويۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.

بۇل ولەڭنىڭ تولىق ەمەس نۇسقاسىن 2004-جىلى 2-ايدا نامازقان اپانىڭ ايتۋى بويىنشا ءوزىم ءبىر بولەگىن جازىپ العان ەدىم. كەيىن وسى اباقتىڭ تاعى ءبىر قارىنداسى ساۋلەتقان دەگەن كىسىدەن سۇراپ، كەم-كەتىگىن تولىقتاعانداي بولدىم. دەسە دە قارتايىپ وتىرعان كىسىلەر ءبىراز جەرىن ەستەرىنە تۇسىرە المادى. سونداعى اباقتىڭ ءۇي قابىرعاسىنا جازىپ كەتكەن ولەڭى:

«وقىدىم جاس ۋاقىتىمنان تالاپتانىپ،
جولىنا وقۋ، ونەر بارىن سالىپ.
ايتەۋىر تىرىسۋدىڭ ارقاسىندا،
جەتىلىپ ادام بولدىم، ءبىلىم الىپ.

قىتايشا ءدال بەس جىلداي وقىعانىم،
ويىما ءبىلىم، ونەر توقىعانىم.
تالاپ قىلىپ ۇرىمجىگە كەتىپ بارام،
ايتەۋىر امان بولسىن شىبىن جانىم.

مەن كەتتىم ۇرىمجىگە، قوش، امان بول!
وقۋعا ءبىر-اق جىلدىق سوزامىن قول.
ءدام تاتىپ ەسەن-امان كەلە قالسام،
ويلايتىن كۇننىز-ءتۇنى ارمانىم سول.

…………………………………..

مەن جازدىم وسى حاتتى، اتىم اباق،
بەس جىلداي جاڭا ۇكىمەت بەرگەن ساباق.
ءوزىمنىڭ زاتىم كەرەي، ەجەلدەن-اق،
تۋىلدىم اتام قاسىم كەرەيدەن-اق».

جوعارىداعى ەكى كىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا، اباق بۇل ولەڭدى ءدال سول قابىرعاعا قاتارىنان قىتاي، قازاق ەكى ۇلتتىڭ تىلىندە جازعان ەكەن. ەكى جازۋدا كەرەمەت كوركەم. سول داۋىردە قىتايشا بىلەتىندەر تىم از بولعاندىقتان، قىتايشاسىن ەشكىم دە جاتتاي الماپتى. كەيىنگى كەزدەرى تومەنگە تۇسىرىلگەن تالايلاعان قىزمەت توبىنداعى جولداستاردىڭ، مەيلى قازاعى بولسىن، مەيلى قىتايى بولسىن، ءبارى دە بۇل ەكى ولەڭدى سالىستىرىپ وقىپ، باستارىن شايقاپ: «بۇل ادام قايدا؟» دەپ تالاي مارتە سۇراعان كەزدەرى دە بولعان ەكەن (اشامايلى كەرەي شىمويىن شەجىرەسى، 2013-جىل، ءۇرىمجى، 170-171-بەت).

اباق ۇرىمجىدە وقىپ جۇرگەندە العاباسار توڭكەرىستىك يدەيانى قابىلداعان. سول سەبەپتى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ شىنجاڭعا كەلگەن مۇشەلەرىمەن جاسىرىن قويۋ بارىس-كەلىس جاساعان. ول وتە-موتە سولاردىڭ ىشىندەگى توڭكەرىسشىل قۇربان ماۋزىمينگە ءتانتى بولعان سياقتى. سول سەبەپتى ول ءوزىنىڭ قىتايشا ەسىمىن «ا زىمين» دەپ قويىپ، ءوز اتىنىڭ باس ءارپى «ا»نى ساقتاپ قالىپ، سوڭىنا ماۋ زىمين دەگەن ەسىمدەگى «زىمين» دەگەن بولىگىن تىركەپ، «ا زىمين» (阿泽民) دەگەن ەسىممەن اتالعان.

بۇنداي قىتايشا ات قويۋ تۋرالى قابيموللا مانجىبايۇلى: «شىنشىساي داۋىرىندە ۇرىمجىدە وقىعان وقۋشىلاردا اتتارىن قىتايشالاستىرىپ قوياتىن ادەت بولعان. مىسالى: تۇسىپبەك – دۇبەك (杜别克) دەپ، انۋار مامىرقانوۆ – ان جيانجۋن (安建忠), قاۋسىلقان قوزىباەۆ – حى ليچىڭ (何立成) دەپ اتالعان. بۇل ادەت 1941-جىلى قالعان» – دەيدى («قازاق وقۋ-اعارتۋ تاريحىنان قىسقاشا دەرەكتەر»، قابيموللا مانجىبايۇلى، شىنجاڭ حالىق باسپاسى، 1995-جىل، 269-بەت).

اباقتىڭ (ا ءزىميننىڭ) جاسىرىن توڭكەرىستىك ۇيىمعا قاتىسقاندىعى ساتقىندار جاعىنان اشكەرەلەنىپ قالعان سوڭ، شىنشىساي كەرتارتپا ۇكىمەتى جاعىنان قولعا الىنىپ، تۇرمەدە ولتىرىلگەن.

بۇل تۋرالى اباقتىڭ تۋعان قارىنداسى ساۋلەتقان جارمۇقامەتقىزى دا: «اعامنىڭ قىتايشا اتى ا زىمين ەكەن. ول وقىپ جۇرگەن كەزدەرىندە قىتايدىڭ مىقتى ادامدارىمەن بايلانىستا بولىپتى. ارتىنان قۇپيا جۇمىستارى سەزىلىپ قالىپ، اياۋسىز جادىعا تۋرالىپ ءولتىرىلىپتى. كەيىن 70-تە مە، 80-جىلدار ما ەكەن، ۇرىمجىدەن بىرنەشە قىتاي جولداستار اباقتىڭ وسى جاقتاعى تۋىستارىن ىزدەپ كەلگەن ەكەن. بىراق اباق دەپ ەمەس، ا زىمين دەپ قىتايشا اتى بويىنشا ىزدەۋ سالىپتى. بۇل جاقتاعىلار «ا ءزىميننىڭ» اباق ەكەنىن قايدان ءبىلسىن؟ «بۇنداي ادام بولعان ەمەس» دەپ جولعا سالىپتى. بۇنى مەن كەيىن ەستىدىم، قاتتى وكىندىم. بۇل وبالدى كەتكەن اعام تۋرالى وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن قانىق بىلۋگە كەلگەن ءبىر جاقسى وراي ەدى، اتتەڭ! ەندى ونىڭ ارتىنا شام جاعىپ ىزدەيتىن بىزدە كىم بار ەدى؟» – دەپ اعىل-تەگىن جىلاپ الدى.

اباقتىڭ ءولىم حابارىن اقىن تاڭجارىق جولدىۇلى ۇرىمجىدەن اۋىلعا قايتاردا سايرام بويىندا وتىرعان ەلگە كەلىپ، ولەڭمەن ەستىرتكەن دەگەن ءبىر اڭگىمە بار اۋىل اراسىندا. «سوندا ولگەنىنە ءبىر جىل بولىپتى دەسىپ جاتاتىن ۇلكەندەر» – دەيدى ساۋلەتقان اپا. اقىن تاڭجارىق جولدى ۇلى 1945-جىلى جازدا قايتقان ەكەن. سوندا اباق جارمۇقامەت ۇلى 1944-جىلى شىنشىسايدىڭ قارا لاعى بولعان بولادى. اباقپەن بىرگە لاستايلىق ايسا دەگەن جىگىت تە ولتىرىلگەن ەكەن.

سول كەزدەگى تاڭجارىقتىڭ ولەڭىن وسى اۋىلدىڭ قاعىلەز جەتكىنشەكتەرى جاتتاپ العان ەكەن. وكىنىشكە وراي ونى بىلەتىن  كونە  كوزدەردىڭ دەنى كەتىپ، بۇل ولەڭ ساقتالماعان. تەك اباقتىڭ قارىنداسى ساۋلەتقان اپامىزدىڭ اۋىزىنان تىڭداعانىن جازىپ الدىق، قولىمىزعا جەتكەنى:

«ۇلگى ەتكەن وقۋ جولىن جاعالادى،
امان با قاسىم قاجى بالالارى.
ايتەۋىر، امان كەلدىم دەگەنىممەن،
كوڭىلىم جازىلماستاي جارالاندى.

جەتى جىل بۇرىن تالقى كەزەڭىنەن،
ايدالىپ اسقام ۇزاپ ءوز ەلىمنەن.
ايىرىلىپ نە ءبىر ەسىل باۋىرلاردان،
جالعىز كەلدىم، جاۋىزدىق سەبەبىنەن.

سۇم دۇنيە-اي! ءىسى اققا جالا قىلعان،
جازىقسىزدى زارلاتىپ، قان اعىزعان.
سولاردىڭ ءبىرى بولىپ ورالماسقا،
اتتانىپ اباق كەتتى ارامىزدان.

…………………………………..

بەيبىت كۇندە ەل تىنىش، قازان وتتا،
ەر امان، جالاسىز دا، قازا جوقتا.
پەرىشتە قۇس بەيىسكە ۇشىپ كەتتى،
جاراتقان يمان بەرسىن ازاماتقا».

ال ۇرىمجىدە اباقپەن بىرگە وقىعان اميت ابايۇلىنىڭ ايتىپ قالدىرۋىنشا: «ءبىر جولى مەكتەپتە كولەمدى جيىن بولدى. سوندا مىنبەگە اباق شىعىپ ءسوز سويلەدى. قولىنداعى قاعازعا قاراعاندا جوق. قىتايشانى ايداتىپ جاتىر. تومەن جاقتاعى قازاق ءبىزدى قويىپ، قىتايلاردىڭ ءوزى قاعازعا ءتۇرتىپ، ۇلگىرە الماي قالدى. قىتايشاسى وتە كۇشتى ەدى. ماقال-ماتەلمەن سويلەگەندە، مەن-مەن دەگەن قىتايدىڭ مىقتىلارىنىڭ ءوزى ءسوز تابا الماي قالاتىن ەدى. سول جولى اباق ەكى ساعات ءسوز سويلەدى. سول لەكتسياسى مەكتەپتە وتە زور دابىرا قوزعاپ جىبەردى. ونسىزدا اباقتىڭ اتاعى ەداۋىر بولاتىن».

بۇل اڭگىمەنى اميت ابايۇلىنىڭ اۋىزىنان 1992-جىلى قازاقستان، جاركەنتكە تۋىسشىلاي بارعان اقپار شايىتۇلى جازىپ قالدىرىپتى. سول اميت اعانىڭ ايتۋىنشا، اباقتىڭ قىتايشا جازۋى وتە كەرەمەت، كورگەن جان تاڭ قالاتىنداي كوركەم جازادى ەكەن.

وسى اميت ابايۇلى ۇرىمجىدە اباقپەن بىرگە وقىعاندا جاسىرىن ۇيىمعا قاتىناسپاعان سياقتى، ويتكەنى ول كىسى ۇرىمجىدەگى گومينداننان گۇنچانداڭعا وزگەرگەن (اقيقاتقا قايتقان) اسكەري ديۆيزيانىڭ ءتارجىمانى بولعان، كەيىن ۇلت ازاتتىق سوعىسىنا قاتىسقان. بۇل تۋرالى بولاتقادىر قونىسبەكۇلىنىڭ «ازاتتىق ۇشىن ارپالىس» ماقالاسىندا دەرەك كەلتىرىلەدى: «1949-جىلى 9-ايدىڭ اياق شەنىندە راديوسيت اميت ابدىقادىرۇلى مەن يۆان (ورىس) ەكەۋى ماتسوفىنى شاقىرىپ الىپ، ماسكەۋدەن بەيجىڭگە بەرىلگەن حاباردا: «احمەتجان قاسىمي باستاعان 11 ادام سىرتقى موڭعوليادا اەروپلان (ۇشاق) شىرعالاڭىنان قازا تاپتى»، – دەلىنىپتى دەگەن».

ال بەلگىلى زەرتتەۋشى قاليوللا نۇرتازاۇلىنىڭ ايتۋىنشا: «اباق قىتاي سىنىبىندا وقىپ ءجۇرىپ، مۇڭعول سىنىبىنا «سانمينجۋي» دان ساباق بەرەدى ەكەن. اباق قايتىس بولاردان بۇرىن گوميندانعا قارسى جاسىرىن ۇيىم «دەموكراتياشىل جاستاردىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى بولىپتى» – دەگەن ەدى.

ال سول ءسۇيدىڭ اۋدانىنداعى يمانالى جۇرەكبايۇلى اقساقال دا اباق تۋرالى: «ابدىقادىردان وقىعان بالالاردان ءوز ۇلى اميت ابدىقادىر، ۋاليت ابدىقادىر، اباق جارمايۇلى، اشىم ىدىرىس ۇلى قاتارلى ءبىر توپ وقۋشى «مىڭ-قا» شوتاڭدا وقىپ، جوعارى ءبىلىم العاندار. وسىلاردىڭ ىشىندە اباق جارمايۇلى ۇرىمجىدە گوميندانعا قارسى ارەكەتكە قاتىسقاندىقتان گوميندان جاعىنان ولتىرىلەدى. اباقتى قاجىعۇمار شابدان ءوزىنىڭ رومانىنىڭ 2-تومى، 160-بەتىنەن 180-بەتكە دەيىن ەرەكشە جازعان. سول رەتتى وقىعان بالالار ءىشىندا قىتاي ءتىلىن وتە شەبەر قولدانىپ، اعالاپ العا شىققان وقۋشى ەدى دەپ جازعان» – دەپ اڭگىمە ايتادى.

ال سول جازۋشى قاجىعۇمار شابدان اباقتى قىتاي ءتىلى سىنىبىنىڭ ءۇشىنشى جىلدىعىندا «اقاي» دەپ ادەبي اتپەن العان. وندا: «ءسۇيدىڭ اۋدانىنان كەلگەن اقاي قىتاي ءتىلى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەندەردىڭ ەڭ العىرى دا، ەڭ ارىندىسى دا ەدى. قانداي قيىن دەپ ايتىلاتىن لەكتسيالاردى دا تۇتىكپەي-مۇدىرمەي، تۇپ-تۇنىق قازاق تىلىمەن جاتتىق اۋداراتىن. ول بار جەردە ءتىلماشتاردىڭ كوبى جالتاڭ ەدى. ورتا بويلى، جۋان باس بۇل سارى جىگىت باۋىرمالدىعىمەن دە بار ساباقتاسىن باۋراپ جۇرەتىن» – دەپ جازادى.

ال 1985-جىلى داشىگۇر اۋىلىنان ىسكەندىر دەگەن قىسىنىڭ كۇدىباي (اباقتىڭ ءىنىسى) ارقىلى راشيدا قاسىموۆاعا (شاجاري زاڭگىنىڭ قىزى، ۇرىمجىدە قىزمەتتە بولعان) جازعان حاتىندا اباق تۋرالى تاعى ءبىر تىڭ دەرەكتى ايتادى: «مەنىڭ رۋىم شەرۋ. اباقتىڭ جولداسى، ءارى باجاسى بولامىن. بۇرىن ىلەدە ءساراشۇن، ءباتاشۇن دەگەن ادامدار بولعان، ۇلتى سىبە. ەكەۋى دە بۇرىن سوۆەتتە (كەڭەس وداعى) كونسۋل بولىپ تۇرعان. 43-جىلدارى گوميندان ۋاقىتىندا ەكەۋى دە قولعا الىنعان. مەن تاريحي بايلانىسپەن ءباتاشۇننىڭ ۇيىنە بارعانىمدا: «قايدان كەلدىڭ؟» – دەپ سۇرادى. مەن: «قورعاستان كەلدىم» – دەپ ەدىم. «اباقتىڭ جاعدايىن سۇراپ، تانيسىڭ با؟» – دەدى. مەن: «تانيمىن، بىزگە تۋىس بولىپ كەلەدى» – دەپ ەدىم. سوندا اباقتىڭ امانات سوزدەرىن ايتتى. ەكەۋى ۇرىمجىدە تۇرمەدە بىرگە جاتقان ەكەن. ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن اباق تانىستىق بەرمەپتى. اباقتى ءبىرىنشى رەت سۇراققا الىپ، ۇرىپ-سوعىپ، قاتتى قيناپتى. ەكىنشى رەت سۇراققا الىنعاندا شەكەسىنە كومىردىڭ شوعىن باسىپ، قولدارىنا، تىرناقتىڭ كوبەسىنە شەگە قاعىپ، سۋ-ماي شاشىپ، قاتتى ۇرىپ زاقىمداندىرعان ەكەن. تۇرمەگە كىرىپ ءبىر سوتكەدە ارەڭ ءتىلى بىتكەن. سوندا اباق ءباتاشۇننىڭ قايدان كەلگەنىن، بۇرىن نە ىستەگەنىن سۇراعان. ءباتاشۇن ءوزىنىڭ سوۆەتتە كونسۋل بولىپ تۇرعاندىعىن، سوۆەتتە پەن قاتىسى بار دەپ قولعا الىنعاندىعىن، ىلەلىك ەكەنىن ايتقاندا، اباق باتاشۇنعا: «مەنىڭ ءۇيىم ءسۇيدىڭ لاستايدا. اكەمنىڭ اتى جارماي. مەن شىنجاڭداعى جۇڭگو گۋنشانداڭىنىڭ ۇيىمىنا قاتىناسقام. مەنى 3-رەت سۇراققا الىپ شىقسا، ءتىرى كەلمەيمىن. مەنىڭ وسى سالەمىمدى ءسىز ءتىرى قايتساڭىز، مەنىڭ سەمياما جەتكىزىپ قويىڭىز. سىزگە امانات!» – دەگەن ەكەن.

بۇنى ءباتاشۇن ماعان ايتقان ەدى. ءارى وسىنى ايتىپ تۇرىپ ءباتاشۇن: «قازاقتان شىققان ۇلى زيالى ەدى، امال جوق» – دەپ كۇرسىندى. مەن مۇنى 56-جىلى ۋاليتكە ايتقامىن. ءباتاشۇن ءولدى. ونىڭ بالاسى (گيدۋ) جانە ءبىر اتى ساسىنجا ءازىر ۇرىمجىدە اسكەري رايوندا دەمالىستا. ەسكەرتۋ: بۇلاردى لي شۋ سان، شارشابەك بىلەدى» – دەيدى. قۇدىباي اعانىڭ ايتۋىنشا، بۇنى 1956-جىلى ءباتاشۇن ىسكەندىرگە ايتقان ەكەن.

ەسىمدە قالۋىنشا، اباقتى بەسىكتە اتاستىرعان ەكەن. بەسىك قۇدا بولعان قىزى شەرۋ رۋىنداعى جىقان دەگەن قىسىنىڭ قارىنداسى پاريدا اتتى قىز، مولتان قاجىنىڭ اۋىلىنان بولادى. اباق ون التى جاسىندا ۇيلەنگەن. پاريدا جەڭگەمىزدەن ءبىر بالا سۇيگەن، بىراق ول بالا ۇزاق تۇرمادى.

اباق جاستايىنان دومبىرا تارتىپ، كۇي وينايتىن دومبىراشى بولعان. ونىمەن قوسا ورىستىڭ گارمونياسىن دا ناقىشنا كەلتىرىپ، تاماشا ويناۋشى ەدى. جاس بولعان سوڭ وقۋدان قايتىپ دەمالىسقا كەلگەن كەزدەرىندە اۋىلداعى قۇربى-قۇرداستارىمەن بىرگە سەرىلىك قۇرىپ ويناپ كەتەتىن. سونداي كەزدەردىڭ بىرىندە كەرىمبەك مامپاڭ قوس اتپەن اباقتى الدىرىپ، ءان سالدىرىپ، كۇي تارتقىزىپ، ساۋىق-سايراننىڭ وتاۋىن قۇرىپ بەرەدى. ويىننىڭ قىزىعى قاشان تاۋسىلۋشى ەدى. سودان قالىڭ قىز-جىگىتپەن بىرگە تىگىلەتىن ۇيلەرىن الىپ، ساۋاتىن بيەلەرىن ايداتىپ، ورتاقسارىنىڭ اراسانىنا (جەر اتى) بىرنەشە كۇن ويناپ بارىپ قايتادى.

سوندا پاريدا جەڭگە: «وڭكەي قىزدىڭ قاسىندا بولىپ، بىرگە بارىپ سايرانداپ كەلدىڭ» دەپ ناز ايتۋشى ەدى. بىراق بۇلقان-تالقان بولعان مىنەزىن، قارا قازانداي بولعان وقپەسىن كورگەن جوقپىز. انە كەلەدى، مىنە كەلەدى دەگەن اباقتىڭ ءولىم حابارىن ەستىگەننەن كەيىن، پاريدا جەڭگەمىز قايعى-دەرتتەن توسەك تارتىپ قالدى. سول شەمەن بولىپ بايلانعان اۋىر دەرتتەن احلاپ-ۇكلەپ، ۇزاققا بارماي، قاسىرەتتەن قايتىس بولدى.

ال ارتتا قالعان ۇلكەن اپايىم حاليدا ءبىر جاعىنان باۋىرىنىڭ قىرشىنىنان قيىلعانىنا ەگىلسە، تاعى ءبىر جاعىنان پاريدانىڭ دا جاستاي سولعانىنا قاراپ، شىن جۇرەگىمەن ەزىلىپ، ۇرىمجىگە اناۋ-مىناۋ جۇمىسپەن اتتانعان ادامدارعا:

«ءۇرىمجى، ماناس، الاكول،
الاكولگە بارا كەل.
اباققا بارعان اعالار،
اباقتان سالەم الا كەل!

…………………………

اينالايىن اباعىم،
اشىلماي كەتتى-اۋ، قاباعىڭ!
ءبىر سۇمدىقتى ءبىلىپ ەم،
بولماعان سوڭ حابارىڭ!
ارتتا قالدى ەزىلىپ،
پاريدا سىندى مارالىڭ…»

– دەپ سالەم ايتۋشى ەدى» – دەپ كوز جاسىن سىعىمداپ الدى ساۋلەتقان اپامىز.

اباق تۋرالى تاعى ءبىر تىڭ دەرەكتى لاستايداعى پەنسيونەر مۇعالىم راپات ەرمەي (ەرمۇقامەت)ۇلى بىلاي كەلتىرەدى: «اباق جارماي (جارمۇقامەت) اكەمىزدىڭ ۇلكەن ۇلى. ءىنىسى كۇدىباي (سىدىق), قارىنداستارى حاليدا، ساۋلەتقان، نامازقان (شاجاري زاڭگى باعىپ العان). اباق جاس كەزىنەن ۇعىمتال بولىپ، باستاۋىشتى ۇزدىك وقىعان. ءبىزدىڭ ناعاشىمىز سۋان كەنەمبايدىڭ ايسا دەگەن بالاسى ەكەۋىنىڭ اتى تەڭ اتالاتىن. ابدىقادىر اكەمىز مەكتەپتەگى وقۋشىلارىنىڭ ىشىنەن تالداپ اباق، ايسا، اشىم، اميت (حاميت) قاتارلى بالالاردى ۇرىمجىگە وقۋعا اتتاندىرادى. 1942-1943-جىلدارى شىنشىسايدىڭ قارا نيەتى قابىنىپ، العا باسار ەلباسىلارىن، زيالىلاردى، ءتىپتى جاس وقۋشىلاردى دا تۇرمەگە جاۋىپ، قيناپ ءولتىردى. تۇتقىندالعان وقۋشىلاردى جەراستىنداعى سۋىق زالعا سۋ توگىپ، كيىمدەرىن شەشىپ الىپ، جالاڭاش قامايدى. مۇزداعان وقۋشىلار: «دەنە جىلىتامىز» دەپ تابانى مۇز زالدا توقتاۋسىز جۇگىرىپ، سوڭىنان سىلەسى قاتقاندا وتىرعان ورنىندا جان ۇزەدى ەكەن.

ال اباق پەن ايسا ەكەۋى مەكتەپتەگى وقۋشىلاردىڭ ۇيىم باسشىسى بولعاندىقتان قيناپ ءولتىرىلدى. بىرەۋلەر «جادىعا تۋراپ ءولتىردى» دەسە، بىرەۋلەر «قىلقىندىرىپ ءولتىردى» دەيدى. باسقالاردىڭ ورنىنا ايدالعان قۇدىرەتبايدىڭ ايتۋىندا اباق پەن ايسانىڭ اۋزىندا، قۇلاعىندا ماقتا بار ەكەن دەپتى. سوعان قاراعاندا ولاردى جادىعا تۋراماعان سياقتى.

سول كەزدە قورعاس لاستايدان ابدىلدا، قۇدىرەتباي دەگەن ەكى ادام جالعان جالامەن باسقالاردىڭ ورنىنا تۇرمەگە ايدالادى. قۇدىرەتبايدىڭ سۇيەگى جالايىر ىشىندە اقبۇيىم، بەيىسباي بولىستىڭ بالاسى. ول ورنىقباي دەگەن ادامنىڭ ورنىنا ايدالعان. اباق، ايسالار تۇرمەگە تۇسكەندە بۇل ادام تۇرمەنىڭ ەشكىسىن باعادى ەكەن. تۇرمەگە تۇسپەستەن بۇرىن دا ارالاستىعى بار ەكەن. ول ادامنىڭ ايتۋىنشا، ەكى بالانىڭ سۇيەگىن تۇرمەدەن سۇراپ الىپ، ءبىر ۇيعىرعا جانازالاتىپ، ءۇرىمجىنىڭ سىرتىنداعى ءبىر زيراتقا الىپ بارعان. زيراتتاعى قور قازۋشىلار ءبىر قۇدىققا ءتورت اقىم شىعارىپ، ءتورت ادام جەرلەيدى ەكەن. سونىمەن اباق پەن ايسانى ءبىر قۇدىققا جەرلەگەن. سىنعان كوك كەسەكتەن بەلگى قويىپتى».

بۇل دەرەكتى قۇدىرەتباي دەگەن جالعىز ادام ايتىپ وتىرعاندىقتان، تارازى باسا الماۋى مۇمكىن. دەسە دە سول شىنشىسايدىڭ تۇرمەسىندە ولگەنىن ايتادى. دەمەك، اباق تۋرالى ايتىلىمدار ءارتۇرلى بولعانىمەن، ونىڭ شىنشىسايدىڭ تۇرمەسىندە ولگەنىن بارلىعى دالەلدەپ وتىر.

اباقتىڭ وسكەن ورتاسى ونىڭ تەز جەتىلۋىنە اسەر ەتتى. اۋىلدا اتالارى سالدىرعان مەكتەپ بولدى. شەتەلدە ءبىلىم العان اكەلەرى، اعالارى بولدى. مىسالعا، تۇركيادان وقىعان ابدىقادىر، الماتى، ماسكەۋدەن وقىعان اباي قاتارلى اكەلەرى، الماتىدا وقىپ 1938-جىلى اتىلعان نەسىپبەك قاسىموۆ سياقتى اعالارى بولدى. اباق سولارعا قاراپ ءوستى.

اتتەڭ! تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ جاس تۇلەك بالاپانى 24 جاسىندا اققان جۇلدىزداي بولىپ، قىرشىننان قيىلماعاندا قانداي تۇلعا بولىپ شىعار ەدى كىم ءبىلسىن؟..

ەرمەك شاياحمەت

Abai.kz