Astana tórinde «Altyn Orda – dala órkeniyetining ýlgisi: tariyh, arheologiya, mәdeniyet, biregeylik» atty halyqaralyq simpoziumining ótui – Tәuelsiz Qazaqstannyng tarihynda búryn-sondy bolmaghan asa iri tarihy oqigha boldy!

Atalghan simpoziumde Qazaqstan Respublikasynyng Preziddenti Qasym-Jomart Toqaev qasqayyp túryp: «Biz– memleket isinde «Mәngilik el» iydeyasyn tu etken Altyn Ordanyng tikeley múragerimiz!», - dedi.

Qasym-Jomart Kemelúly búl sózdi Ózining kezekti jinalystarynyn  nemese dәstýrli Joldaularynyng birinde aitqan joq.

Qasym-Jomart Kemelúly búl sózdi, Ózi aitqanday, Geosayasy ahual qúbylyp túrghan býgingidey zamanda soghystardyng qasiretti hronologiyasyna baylanyp qalmay, әlemdegi eng bedeldi úiym – YuNESKO-nyng búrynghy Bas diyrektory Odre Azule hanym jәne YuNESKO-nyng joghary dengeydegi ókili, Býkilәlemdik múralar ortalyghynyng diyrektory Elundu Assomo Lazar myrza bastaghan әlemdik dengeydegi delegattar qatysyp otyrghan halyqaralyq simpoziumda aitty!

Áriyne, «Biz – memleket isinde Altyn Ordanyng tikeley múragerimiz!»,-degen sóz osyghan deyin tam-túmdap aitylyp kelgeni ras.

Biraq, dәl mynaday arnayy halyqaralyq simpozium ótkizip, әlemdik dengeydegi bedeldi úiym basshylary men ghalymdardyng aldynda shegelep túryp aitylghan emes!

Sonday-aq, «Altyn Orda kóshpendiler ómirin, qaladaghy qolóner mәdeniyeti men sauda joldaryn ózara tyghyz baylanysta damytu arqyly túraqty aqsha jәne salyq jýiesi bar, ekonomikasy damyghan el retinde qalyptasty»,-degen sózde osy halyqaralyq simpoziumda ashyq aitylyp otyr...

Qasym-Jomart Kemelúlynyng búl sózderin men NAGhYZ ERLIK dep baghalaymyn!

IYә, biz 1991 jylghy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respublikasynyng Memlekettik tәuelsizdigi turaly» Konstitusiyalyq zanyn qabyldap, Qazaqstan Respublikasynyng TÁUELSIZDIGIN jariyalady.

Sóitip, bir TÁUELSIZ MEMELEKET boldyq.

Alla búiyrsa, biyl sol Tәuelsizdigimizding 35 jyldyghyn maqtanyshpen atap ótemiz...

Bir qyzyghy, býgin men Qasym-Jomart Kemelúlynyng «Altyn Orda – dala órkeniyetining ýlgisi: tariyh, arheologiya, mәdeniyet, biregeylik» atty halyqaralyq simpoziumda jasaghan bayandamasyn, әsirese, ondaghy «Altyn Orda kóshpendiler ómirin, qaladaghy qolóner mәdeniyeti men sauda joldaryn ózara tyghyz baylanysta damytu arqyly túraqty aqsha jәne salyq jýiesi bar, ekonomikasy damyghan el retinde qalyptasty...»,-degen sózin oqyp otyryp, «IYә, biz jana Konstitusiyamyzdyn  mandayyna jazylghanday  myndaghan jyldargha sozylatyn tarihy bar «Altyn Orda» degen әuelden TÁUELSIZ memleketpiz, 1991 jyly 16 jeltoqsanda biz Tәuelsizdik alghan joqpyz, biz tek sol «Altyn Orda» dәuirinen jalghasqan bayyrghy TÁUELSIZDIGIMIZDI qalpyna keltirgen ekenbi-au...» degen oigha qaldym.

«Átten, Salyq Zimanov bastaghan kemenger aghalarymyz Túnghysh Preziydent Núrsúltan Nazarbaevty ilandyryp, «Qazaqstan Respublikasynyng Memlekettik tәuelsizdigi turaly» Konstitusiyalyq zanyn «Qazaqstan Respublikasynyng Memlekettik tәuelsizdigin QALPYNA KELTIRU turaly» dep qabyldaghanda, qanday keremet bolar edi...», - dep te oiladym men.

Biraq, 1991 jyly sol «Qazaqstan Respublikasynyng Memlekettik tәuelsizdigi turaly» Konstitusiyalyq zanyn qabyldau qarsanynda múnday pikirding bolmauy mýmkin emes, boldy dep oilaymyn.

Óitkeni, bizben taghdyrlas, biraq Kenes Odaghynyng shekpenin bizden eki ay búryn sytylyp shyqqan әzerbayjandar biz qúsap «Memlekettik tәuelsizdigi turaly» zang qabyldap, Tәuelsizdik jariyalaghan joq. Olardyng tәuelsizdik turaly negizgi qújaty «Ázerbayjan Respublikasynyng memlekettik tәuelsizdigin qalpyna keltiru turaly» Konstitusiyalyq akt dep atalady.

Ókinishke oray, sol kezdegi Qazaqstanda memleket qúraushy últtyng tym azdyghy – elu payyzgha jetpeytindigi; otarlyq sana men qúldyq sananyng qazaqtyng etinen ótip, sýiegine jetip ketkenderding moldyghy tәuelsizdikti qalpyna keltiruge emes, tәuelsizdik jariyalaugha mәjbýr etti.

Onyng ózi managhy Salyq Zimanov bastaghan sanauly zanghar túlghalar men sana-sezimi tәuelsiz bir shoghyr qauymnyng arqasynda jýzege asqanyn aita ketken dúrys shyghar.

Qalay desek te, Qazaqstan Tәelsiz memleketke ainaldy.

«Eshten kesh jaqsy» demekshi, otyz bes jyl degende El Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng auzymen Qazaqstan Respublikasynyng Altyn Ordanyng tikeley múrageri ekeni býkil әlemning aldynda ashyq aityldy.

Taghy qaytalap aitam, búl – naghyz erlik!

Sonymen qatar, biz otyz bes jyl boyy ózimizdin  Altyn Ordanyng tikeley múrageri ekenimizdi ashyq aita almay kelgenimizding sebin de ashyq aityp, moyynday biluimiz kerek!

Eng basty sebepting biri – memleket qúraushy últ ýlesining azdyghy edi, ony Túnghysh Preziydent Núrsúltan Nazarbaev jolgha qoyghan Kóshi-qon sayasatynyng arqasynda Atajúrtyna oralghan eki milliongha juyq qandastarymyz birden tolyqtyryp jiberdi;

Ekinshi sebep, әriyne, halyqtyn, әsirese, biylik tútqasyn ústaghandardyng basym bóligining otarlyq sanadan qúlantaza aiygha almay kelui;

«Ýshinshi sebep» dep, bireuler әlemde bolyp jatqan «geosayasy jaghdayydy» algha tartuy mýmkin.

Óz basym oghan mýlde senbeymin!

Biylik basyndaghy «Geosayasy jaghday»,-dep jýrgenderding maqsaty belgili. Ol – júrtty qorqytyp, ózderine tiyimdi jýieni jan salyp qorghap qalu!

Biz otarlyq sanany aityp, sonau toqsan birinshi jylgha «ókpelep» otyrmyz.

Búl endi pendeshilik.

Biraq, sol otarlyq sana, jasyratyn týgi joq, әli gýldep túr.

Qarapayym halyqty bylay qoyghanda, bizding biylik basyndaghylardyng basym bóligi otarlyq, qúldyq sanamen jýr. Ayyghatyn týri kórinbeydi.

Sonyng bir dәleli – «Sheteldikter men azamattyghy joq adamdargha Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha rúqsat beru» jәne «Qandas mәrtebesin beru nemese úzartu» memlekettik kórsetiletin qyzmetteri boyynsha pilottyq jobany iske qosu jәne iske asyru turaly Ýkimet qabyldaghan birlesken búiryq!

Dau joq, «Pilottyq joba» – otarlyq sananyng jemisi!!

Senbeseniz, qaranyz:

– Orys tilin bilmeytin qazaqstandyqtardyng deni – basqa memleketterden qonys audarghandar, yaghny qandastar. Búl olardyng zamanauy qazaqstandyq qoghamgha tez sinisuine kedergi keltiredi, búl el biyligi ýshin aitarlyqtay problemalar tughyzady...

Búl - Reseyding Qazaqstandaghy Tótenshe jәne ókiletti elshisi Aleksey Borodavkinning osydan bir-eki jyl búryn óz elindegi «Nezavisimaya gazetagha» bergen súhbatynda aytqan sózi.

– Bizding maqsatymyz – Qazaqstangha zandy syilaytyn, mәdeniyetimizdi qúrmetteytin adamdardyng kelui. 2026 jylghy qantardan bastap jana tәrtip engiziledi. Shetel azamattary, sonyng ishinde etnikalyq qazaqtar, aldyn ala irikteuden ótedi. Oghan memlekettik tildi bilu testi, sifrlyq saualnama, uәkiletti organdardyng tekseruleri jәne әngimelesu kiredi...

Búl – atalghan «Pilottyq jobany» jolgha qoyarda Ýkimet mýshesining  aytqan sózi.

Maghan osy eki sóz ýdesip jatqanday seziledi.

Aida Ghalymqyzy jyl basynda tanystyryp, aqpan aiynyng 14-nen beri qatar atqarylyp jatqan «Pilottyq jobanyn» talaby keshegi otarshyl Kenes Odaghynyng býgingi múrageri Resey Federasiyasynyng Altyn Ordanyng tikeley múrageri bolghan Qazaqstan Respublikasyndaghy Tótenshe jәne ókiletti elshisi Aleksey Borodavkinning jogharydaghy sózine bap kelip túr!

Shetten kelgen etnikalyq qazaqtar, Ýkimet mýshesi aitqanday, «Demografiyalyq kórsetkish», «Bilim beru dengeyi», «Tildi mengeru dengeyi», «Qazaqstan Respublikasynda oqu jәne/nemese júmys tәjiriybesi», «Basqa elderde oqu jәne/nemese júmys isteu tәjiriybesi», «Kәsiby qúzyrettilikterding beyimdelu kórsetkishteri», «Qosymsha kórsetkishter men sharttar»... degen sekildi aldyn ala qatang irikteulerden ótude!

Eng soraqysy – búl «Pilottyq jobanyn» normalary Konvensiyagha da, Konstitusiyagha da, qoldanystaghy Zandargha da qayshy.

«Pilottyq joba» qabyldanarda, «Ýkimetting qaulylary jәne Premier-Ministrding ókimderi Konstitusiyagha, zang aktilerine, Respublika Preziydentining jarlyqtary men ókimderine qayshy kelmeuge tiyis»,-degen Konstitusiyanyng talaby mýlde saqtalmaghan...

Soghan qaramastan, atalghan joba qoldanysqa enip, qatang atqaryluda.

Sonyng kesirinen, qandastarymyzdyng qújattanuy qatty qiyndap ketti. Tipti, qújattana almay qaldy dese de bolady.

Sóitip, keshegi Altyn Orda men onyng tikeley múrageri bolghan býgingi Qazaqstandy qúraushy últtyng shekara syrtynda qalghan bóligi ózining tarihy Atajúrtynan shettetilip, sergeldeng kýige týsude!

Bir halyqty ózining tughan jerinen zorlyqpen bezdiru, bir últty eki elde ekige bólip basqaru – otarshyldargha tәn minez.

Áriyne, býkil әlemning aldynda «Biz – memleket isinde «Mәngilik el» iydeyasyn tu etken Altyn Ordanyng tikeley múragerimiz!»,-dep otyrghan Qasym-Jomart Toqaev Ózining qandastaryn óz Otanynan shettetedi degenge esi dúrys adam sene me?!

Búl – Preziydentting analasy men Ýkimette otyrghan әli sol ortarlyq sanamen jýrgen, dýniyege otarlyq sanamen qaraytyn bayqústardyng jasap otyrghan tirligi!

Sanasy sau adam búlay istemeydi...

Tәube, Qúday qazaqtyng mandayyna «Qasym-Jomart Toqaev» degen parasatty úldy bergen eken, sol Qasekeng býgin býkil әlemning aldynda Qazaqstannyng Altyn Ordanyng tikeley múrageri ekenin qasqayyp túryp aityp, keshegi otarshyl jýiening múragerin esinen tandyrdy.

Sóitip, Qasym-Jomart Toqaev tarihtyng taghy bir jana betin ashty...

Dәl osy tarihy sәtten bastap otarlyq sananyng da kýli kókke úshty degen sóz!

Endi әdilet tuyn tikken, ruh oyanghan Eli barda, shettegi qazaq eshqashan dalada qalmaydy!

Biz - Altyn Ordanyng tikeley múragerimiz!

Atana nәlet, otarlyq sana!!

Senen de qútylatyn kýn keldi-au!!!

Auyt Múqiybek

Abai.kz