Patsha zamanyndaghy saylau...
Patsha zamanyndaghy sayasy aurany sipattaytyn hakim Abaydyn: "Boldy da partiya, el ishi jaryldy", "Bolys boldym mineki, bar malymdy shyghyndap" degen óleng joldary bәrimizge mәlim. 1917-jyly "Alash" gazetinde jariyalanghan tómendegi jazba "Qazan tónkerisi" qarsanyndaghy qazaq qoghamynyng shynayy sayasy beynesin dәl suretteydi. Abay ólenining týsindirmesi spetti.
Saylau
Aqmeshit – kóp zamannan beri saylau bolmay, bolyp alghan bolystar, biyler, aldy-artyna qarmay, qaltalary qalyndap, jýristeri shabandap, kózding eti iskendey bolyp bara jatyr edi. búlargha halyqta shydap, ne kerek, degen әmirinde edi.
Qazaq arasynda saylau bolghanda, júrttyng ekige bólinip partiya bolatúny qazaqtyng jәiin, ghúrpyn biletin adamdargha maghlúm. Múnday partiyadan song bolys bolghan jaghy jotagha shyghyp, bola almay qalghan jaghy ne týrli «sybagha»dan bos qalyp, salyndysy sugha ketkendey bolyp jýretini taghy maghlúm.
El ishinde bir shyghyn týsse, saylaugha at baylansa, ýiler tigilse, qoylar soyylsa bәrin kóteretin sol jenilgen jaq. El aralap jýrgende de bolys jaghynyng adamdarynyng iyghy kóterinki, qalghan jaghyniki týsinki. Bar payda bolys jaqta. Júrt ishinde bolghan «ayyp» da búl jaqtyng qaltasyna barady. «Qara shyghyn» degen olja da bolady. At qoyylyp, anyqtalmay alynatún joldary da bolady...
Osynday payda júlyndyrmay qoysyn ba, qazaq ishinde saylau bolarda, bolys bolam degen adam bar malyn salyp partiya kóbeytedi. «Kók qasqa» soyyp, qoldaryn qangha batyrysyp uaghda qylysady. Qoradaghy maldyn, sandyqtaghy aqshanyng birligi qoldan ketedi. Mine qazirde osy qyzyq Qara Ózek bolysyna qaraghan elde «Perevskiy oyazynda» túr eken. Bolys Saurambay aqsaqal jasa 74 de bolsa da, dýniyeden ketpey túruyna kózi jetken son, bolystyqty da eshqayda jibermey ústap túrmaq niyette kórinedi.
Aqsaqalda 200 qoy bar eken, biraz kýnde jýzin soyyp ózine qaraghan partiyashylargha jegizgen. Qoymen de túrmay 70 týiening 30 y soyylghan, 80 jylqynyng 30-40 y soyylghan. Aqshadayda 2-3 myng shashqan bolsa kerek.
Qysqasy: qazaqtardyng ózderining aituyna qaraghanda bolys aghaydyng әr kýngi shyghyny 300 som shamasy bolsa kerek.
Saurambay aqsaqal qaytadan bolys bolyp alsa búl shashqan aqshasyn, soyghan malyn jyldamyraq jiyp alatynyna eshkim talaspaydy ghoy. Biraq bola almay qalsa sonda sory qaynaydy ghoy! Aqmeshit qazaqtarynyng sózine qaraghanda, Saurambay aqsaqal búl joly ot basyn shúqyp, jerge qarap qaluy aspandaghy júldyzday-aq anyq bolsa kerek.
Bolystyqtan da, maldan da aiyrylyp shygha berse, 74 jastaghy aghaydyng qaryq oljagha batqany ghoy!
Osynday bas adamdary bar qazaq halqy qaytyp algha ketedi?!
Búl bolys aghamyzdyng eki qatúny bar edi. ýlken qatúny – ol Sary, 60 jasta, toqal qatúny Ayshyq 26 jasynda. Endi qartayghanda bolystyqqa talaspay-aq, ot basynda qúday dep, Ayshyq jengeyge qaray otyratún jóni bar edau!
74-ke kelip jelikken zaman osy.
Sýleymen Nayman balasy.
"Alash" gazeti. 1917 j. Tashken.
Dayyndaghan: Abay Myrzaghaliy
Abai.kz