Dýisenbi, 25 Mamyr 2026
Ádebiyet 129 0 pikir 25 Mamyr, 2026 saghat 13:30

Qazaqtyng Qabdeshine eskertkish túrghyzu kerek!

Suret: adebiportal.kz saytynan alyndy.

Qasiyetti qazaq halqynyng úlaghatty úlany, halyq jazushysy «tarih tylsymynyng tarlany» Kýderi Júmadilúly Qabdesh aghamyz 1936 jyldyng sәuir aiynda QHR, Shynjang ólkesi, Tarbaghatay aimaghy, Maldybay auylynda ingәlap jaryq dýniyening esigin ashqan edi. Tәnirim mandayyna eki imperiyany, birneshe sayasy jýieni kórudi jazghan eken.

Shәueshek gimnaziyasyn bitirgen song Qytay ókimetining joldamasymen Almatydaghy S.M. Kirov atyndaghy QazMU-ne (1956) oqugha týsedi. KSRO men QHR arasyndaghy qatynas salqyndaghannan keyin 1958 jyly Qytay ýkimet organdary KSRO-da oqyp jýrgen studentterdi keri shaqyrtyp alady. Tórt jyl qughyn-sýrginde  jýredi. Nebәri 22 jasynda Qytay ókimeti oghan «últshyl» degen ataq taghyp, jabayy kómir shahtalardyng birine  «enbekpen tәrbiyeden» ótuge jiberdi. Talay qughyn-sýrginde basynan keshken ol kóktey orylyp ketui mýmkin edi. Biraq, Tәnir jarylqap aman qaldy. Amana qalyp qana qoymay sholaq sayasattyng saldarynan ashtyq jaylay bastaghan Tarbaghatay aimaghy qazaqtaryn tarihy otany Qazaqstangha kóshirudi oilap úiymdastyrady. Sol kóshting búidasyn ústap ótken Qabdesh Júmadilov boldy. Búl onyng qoghamdyq ómirinde atqarghan eng ýlken qyzmeti. Al el men jer taghdyryn, tarihyn әdeby shygharmalarymen keyingi úrpaqqa jetkizu – onyng әdeby shygharmashylyghynda bagha jetpes qyzmeti.

Halqyna, eline osynshama  enbek etip, sol enbegining jemisin kóru onayshylyqpen kez kelgen adamgha búiyratyn taghdyr emes. Ol imany berik jәne ar jaghynda tek, ar, namys, jiger degen qúbylystar túru kerek.

Qabdesh Júmadilovtyng arghy atasy Smayyl «Shynjan» qazaqtary arasynan alghashqylardyng biri bolyp Mekkege qajylyqqa baryp músylman qauymynyng qasiyetti mindetin atqaryp qaytqan adam. Ómirining sanaly da sansyz uaqytyn tórtuyl Kerimbay aqsaqaldy qasyna alyp, taghdyr talauymen kórshi Qytay eline 1932-33 jylghy újymdastyrudyng saldarynan panalay barghan qazaq aghayyndardyng bastaryn qosyp, bir jerge úiymdastyryp bir auylgha toptastyryp qonys berdi, mal berdi. Smayyl qajy men Dәmejan ýkirday aitysyp-tartysyp jýrip jergilikti qaldaylardan eki qúlaq su alyp, egin salyp, qazaqtardy otyryqshylyqqa ýiretip, eginshilik kәsibine baulyp sonyng arqasynda aghayyndaryn ashtyqtan aman alyp qalady.

Qabdesh aghamyzdyng әkesi Kýderi aqsaqal 30 jasynda qara qyldy qaq jarghan, el júrtyna bet bedeldi berekeli by bolghan azamat. Sol uaqytta jergilikti qytaylar men haldaylar tegin aghyp jatqan sularynan qazaqtyng maly su ishse «shtraf», yaghny aqy tólettiredi eken. Auyr beynetpen Sovet elinen Qytaygha kóship barghandardy eshkim basynan sipap qarsy alghan joq. Mine osynday qara qazaqtyng alghysynan alqa taghyp, batasyna batqan Smayyl, Kýderi aqsaqaldardan taraghan Qabdeshke elim-júrtym degende etegi jasqa tolghan býkil Shynjang qazaqtaryn babalar mekenine – Otany Qazaqstangha qaytugha esepsiz enbek etken adam. Elim dep emirene quanysh kernep at basyn tiregende, aghayyn-tuys kóship barghanda dalada qalmasyn dep ókimet basshylaryna oralmandargha sayasy baspana súrap resmy hat joldap otyrady.

Mine osynday tynymsyz júmystyng nәtiyjesinde Shynjang qazaqtary býkil Shәueshek júrty tughan otany Qazaqstangha tik qoparyla óte shyqty.  1962 jyly 10 sәuir men 1-mamyr arasynda bes zastava arqyly Tarbaghatay aimaghynan 200 mynnan asa halyq shekarany búzyp ótip Qazaqstangha birjola oraldy. Sol apreli aiynda ata júrtyna ótken, jýzdegen myng qazaqtar «Almaty, Semey, Shyghys Qazaqstan, Taldyqorghan oblystaryna» qonystanady. Birin-biri ansap kórisken aghayyndar armansyz aralasady. Elmen elding qosylghanynyng arqasynda Qazaqstanda kolhoz-sovhozdar keneye bastady. Bir mysal Semey oblysynda «Jarbúlaq sovhozy» gýldenip óse bastady. Búryn erterekte el qonys audarmay túrghanda «Plamya Revolusii» kolhozynyng bir brigadasy ghana edi. Mine sol brigadadan ataqty sovhoz negizi qalanyp, Qazaqstan boyynsha «Enbek Qyzyl tu» ordenimen marapattaldy. Sol siyaqty taghy basqa kóptegen kolhoz-sovhoz boy kóterdi. Osynday mysaldar jeterlik. Býgingi tanda osy qonys audarghan aghayyndar úrpaghy millionnan asady. Býgingi kýni solardyng arasynan qanshama  sayasat pen qogham qayratkerleri, óner, mәdeniyet, әdebiyet maytalmandary men ghylym men bilim-aghartu salalarynyng qyzmetkerleri shyghyp Qazaqstannyn  jan-jaqty damuyna óz ýlesterin qosyp otyr. Keyin Halyq jazushysy Qabdesh Júmadilov búl oqighalargha «Búl qazaqtyng súiylyp bara jatqan qanyn qayta qoylatqan qúbylys boldy», - dep bagha berdi.

Búl Qabdesh bauyrymyzdyng el-júrtyna Qazaq halqyna sinirgen ýlken enbegining bir jartysy ghana. Oralman aghayyndary oljaly ornalasqannan keyin, Qabdesh Júmadilúly búryn 2 kursyn bitirgen uniyversiytetine oqugha qayta kirip 1965 jyly ýzdik ayaqtap shyghady. Erterekten jazushy bolu asyl armany bolghan Qabdesh «Qazaq әdebiyeti» gazetine tilshi bolyp qyzmetke ornalasady.

Qarymy qaryshty jas tilshi qalamynan tughan tәlimdi tuyndylar jaqsy nәtiyjelerge jeteleydi. Biraq әdebiyetke kelgen jas jazushyny qyzghanyshtan ayaqtan shalushylar, kóre almaytyndar shash etekten bolsa da Qabdeshtey «almas qylysh qap týbinde jata ma»?! Joq, jatpaydy. Ne tesip shyghady, ne esip shyghady! Keyin de onyng «múzjarghysh» bop atanuy da tegin emes.

Mine osynday ómirding tar jol tayghaq keshuin ómir synaghy retinde basynan keshire jýrip «Songhy kósh», «Daraboz», «Sar jaylau», «Tanghajayyp dýniye», «Jan men Tәn», taghy basqa onshaqty roman jazady.

Jalpy Halyq jazushysy Qabdesh Júmadilovtyng qalamynan 10 roman, 21 povesti, 70-ten astam әngime tudy. Al, onyng Qazaqstannyng qoghamdyq-sayasi, әleumettik  ómirge arnalghan publisistikalyq maqalalarynyng ózi birneshe tomgha jeterlik dýniye. Ol shygharmalary jiyrma tomdy qamtityn mol múrany qazaq әdebiyetining altyn qoryna  syilaghan klassiyk, sarabdal  sóz zergerine, qazaqtyng úly jazushysyna ainaldy. Onyng últymyz ben úlysymyz, tilimiz ben dilimiz, dinimiz ýshin basyn bәigege tigip, tarihymyzdy qara kýieden tazartyp, eldik ruhymyzdy kóteru jolynda jasaghan jankeshti enbegi eshqashan úmytylmaq emes.  Óitkeni onyng barlyq shygharmalarynyng negizinde el taghdyry, әdildik pen adaldyq iydeyalary jatyr. Jazushynyng búl ústanymdar QR Preziydenti Q-J.K. Toqaevtyng jana Qazaqstan konsepsiyasymen tolyqtay úshtasyp jatyr.

El taghdyry, jer taghdyry basty taqyrybyna ainalghan Halyq jazushysy Úrjar, Tarbaghatay, Ayagóz, Zaysan audandarynyng jәne Almaty qalasynyng Qúrmetti azamaty.

Ómirlik jary Sәule jengemizden tórt úl, Erke degen qyz balany sýiip mәpelep ósirdi. Birinshi nemeresin, Baymúrat atty shóberesin artynan tughan úrpaqtaryn kórip ómirden ótti.

Mine býgingi tanda Qabdesh aghamyz toghyz joldyng toraby Almaty, Ayagóz, Shәueshek-Baqty, Ýrjar tas jolynyng boyynda tynym alyp, mәngilik mekeninde jatyr. Eger tiri bolsa 2026 jyly 90-gha kelgen bolar edi.

2026 jyly Qazaqstannyng Halyq jazushysy Qabdesh Júmadilovtyng 90 jyldyghyna oray últ maqtanyshyna ainalghan ghúlama jazushynyng әdeby enbekterin elimizdin, әlemning qalyng oqyrmanyna keninen nasihattap, azamattyq túlghasy men izgi isterin óskeleng úrpaqqa ýlgi etip, jazushynyng esimin mәngilik este qaldyru maqsatynda әr-týrli is-sharalar, mәdeni-aghartushylyq nysandargha Halyq jazushysynyng esimin beru mәselesi ókimet tarapynan da arnayy qaulymen qolgha alynyp 84 is-shara josparlanghan eken.

Sonyng bir kórinisi retinde Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining qoldauymen Últtyq akademiyalyq kitaphana men Qazaqstannyng kitaphanalar qauymdastyghynyng úiymdastyruymen «Bir el – bir kitap» respublikalyq aksiyasyn ótkizuge Qabdesh Júmadilovting «Taghdyr» romany tandaldy.

Halyq jazushysy Qabdesh Júmadilovke degen Abay oblys halqynyng razylyghy men sýiispenshiliginde shek joq. Búl jazushynyng kózi tirisinde әr jerde «Qabdesh búlaghy», «Qabdeshting tóbesi» t.b. sol siyaqty halyqtyng óz yqylasymen bergen ataular dәlel. Osyghan baylanysty últ maqtanyshyna ainalghan ghúlama jazushynyng әdeby enbekterin elimizdin, әlemning qalyng oqyrmanyna keninen nasihattap, azamattyq túlghasy men izgi isterin óskeleng úrpaqqa ýlgi etip, jazushynyng esimin mәngilik este qaldyru maqsatynda Abay oblysynda audan, mektep, kitaphana, kóshelerge Qabdesh Júmadilovtyng esimin beretin kez keldi. Búl eldi mekenderdegi kósheler men mәdeni-aghartu nysanalaryna Halyq jazushysynyng atyn beru qoldanystaghy onomastika salasyndaghy zannama sharttaryna tolyq sәikes keledi.

Osy orayda aita keteyin, biz Halyq jazushysy Qabdesh Júmadilovke arnap halyq arasynda «92» atanyp ketken, býgingi kýni «Qabdesh beketi» atalatyn, jazushynyng ózi jatqan aq kýmbezining aldyna halyqtyng yqylasymen jәne kәsipker azamattardyng qoldauymen budjetten tys qarjygha arnayy eskertkish qoydy qolgha alayyq dep otyrmyz. Tek Tabaghatay aimaghynyng ghana emes býkil Qazaqstan halqynyng tarihy taghdyryna, túlghalaryna óshpestey kitaptan eskertkish túrghyzghan Halyq jazushysyna tastan eskertkish kóteru bizding paryzymyz.

Osyghan baylanysty Abay oblysy basshylyghynan súraytynymyz Qabdesh Júmadilov kýmbezining aldyna eskertkish túrghyzugha rúqsat beretin tiyisti sheshim shygharylyp qauly qabyldansa  búl Halyq jazushysynyng qalyng oqyrmandarynyng razylyghyna bólenip qana qoymay býkil oblys júrtshylyghynyng ruhany dýniyesin janghyrtuyna ýlken serpin berer edi.  Búl bastamany jazushynyng esimin erekshe qúrmetpen qabyldaytyn Abay jәne Shyghys Qazaqstan oblystarynyng halqy týgel qoldaytyny sózsiz.

IYgi, sauapty bastamany Tәnir jarylqap, aruaq qoldasyn! Jasaghan amaldarymyzgha Alla razy bolsyn!

Qúdysh Qúdaybergenov,

Maybúlaq sharua qojalyghynyng diyrektory

Abai.kz

0 pikir

Ýzdik materialdar

Ádebiyet

Ólgen kitaptar

Túrdyhan Aydarhanúly 3142
Áne, kórding be?

Amerikanyng qarjylyq jýiesin kimder ústap túr?

Beysenghazy Úlyqbek 2227