Men osynday ataumen shyqqan maqalany kezdeysoq oqyp qalyp, óte paydaly bolar degen oimen qazaq jastaryna arnap óz sózimmen ana tilime qysqasha týiindep úsynyp otyrmyn.

Shyn mәninde, týpnúsqa maqalanyng taqyryby: «Ataqty mektepke týskennen keyin adamdar arasyndaghy aiyrmashylyq adam men itting arasyndaghy aiyrmashylyqtan da ýlken ekenin týsindim» dep atalady. (Týpnúsqa maqalany aghylshyn tilinde Beyjinde tuyp-ósken, AQSh-ta uniyversiytet tamamdap, Uoll-stritte júmys isteytin azamat jazghan).

Adamdardyn: «Uniyversiytette oqyp ne kerek? Sonou әigili Beyjing uniyversiytetin bitirgen bireu shoshqanyng etin satyp jýr, al Sinhuany ayaqtaghan bireu kýzetshi bolyp jýr. Kim bolsa da bәri tómennen bastaytyny anyq. Bizding kompaniyagha júmysqa kirgenderding arasynda da sol surettegen әigili mektepterdi bitirgender bar. Ýlken nәrseni armandaghany bolmasa, erekshelenip ónimdi júmys istep jatqany bayqalmaydy. Kerisinshe, arnauly orta bilimi bar adamdar tapsyrmany senimdi әri mәselesiz oryndaydy» dep aitqanyn talay ret kezdestirdim. Osynday әngimelerdi psihologiya túrghysynan mamandar «Ashy jýzim psihologiyasy» (ishtey kóre almau, ózin júbatu) dep ataydy.

Men Beyjinde tuyp-ósken Beyjinning balasymyn. Bastauysh synypty ýiimning janyndaghy qarapayym memlekettik mektepte oqyp, esh alansyz, balalyq shaqtyng ashyq dalasynday beyqam kónilmen tolyq 6 jyldy kónildi ótkizdim. Al orta synypqa óterde soqyr ýmit, kezdeysoq baq shauyp, Beyjindegi óte ataqty әri bedeldi orta mektepke oqugha týstim. Mine, osy kezde zanghar, súrapyl ozat balalardyng ayaghyna oratylyp, ózimning shyn mәninde «nól» ekenimdi sezine bastadym.

Jaqsy mektep balagha qalay talaptanudy, enbektenudi jәne tabandy boludy ýiretedi

Sol mektepke alghash tabanym tiygende, ózimning 6 jylymdy bosqa ótkizgenimdi úqtym. Mening aghylshyn tilim alfavitting 26 әrpinen әri aspaytyn, aghylshynsha oqu boyynsha 3–4 jasar baladan da tómen dengeyde edi. Al mening partalas dosym aghylshynsha sóileu men tyndauda esh qinalmaytyn, tipti filimderdi audarmasyz kórip, aghylshynsha ósek aitatyn qyz bolatyn. Ol bastauysh mektepte jýrip-aq aghylshyn tilindegi «Charlotte’s Web», «To Kill a Mockingbird» siyaqty klassikalyq shygharmalardyng bәrin jatqa biletin.

Matematika, til bilimi, fizika, himiya siyaqty qay pәndi alsang da, ozat oqushylar enseni basady.

Moynyma dem alyp, artymda otyratyn bala orta synypta jýrip-aq joghary synyptyng baghdarlamasyn ayaqtap tastaghandyqtan, óz betinshe uniyversiytetting joghary matematikasy men differensialdyq tendeulerin oqyp otyratyn jigit edi.

Ádebiyet sabaghynda synyptastarymnyng dengeyi sonsha, kóne qytay klassikalyq shygharmalaryn bastauysh synypta-aq oqyp bitirgen. Kóne til oralymdarymen kórkem әri tógildirip jaza alatyn.

Joghary synypta oqyp jýrgende, bizding synyp starostasy mektebimizdegi astronomiyagha, yaghny júldyzdar әlemine әues bir úl turaly aityp berip edi. Ol kýn sayyn mektepting teleskopymen júldyzdardy baqylap, zertteu jasaytyn. Qytayda ghylymgha qosa, halyqaralyq astronomiya salasynda da kóptegen ghylymy enbekteri jaryq kórdi. Onyng búl saladaghy sinirgen enbegin joghary baghalaghan Halyqaralyq astronomiyalyq odaq tipti bir aspan denesine (asteroiydqa/júldyzshagha) onyng esimin berdi. Ol kezde ol bala bary-joghy 16 jasta edi.

Orta mektepke kelgenge deyin ózin «óte ozatpyn» dep esepteytin adam osy mektepke týsken son, qatarlastarymen aradaghy aiyrmashylyqtyng jer men kóktey ekenin úghyp, olardyng dengeyine jetu ýshin qanshalyqty ter tógu kerektigin týsinedi.

Baghyma oray, orta mektepte jýrgende jataqhanada túrdym. Sonyng arqasynda osynau súrapyl ozattardyng 24 saghat boyy qalay talmay bilim alatynyn óz kózimmen kóru mýmkindigine ie boldym.

«Keshke ýy tapsyrmasyn orynday ma?» deysiz be? Ýy tapsyrmasyn olar sabaq arasyndaghy ýziliste-aq bitirip tastaytyn. Soghan qaramastan, bizding mektepting barlyq oqushysy (halyqaralyq olimpiadagha dayyndalatyndar men óz betinshe uniyversiytet baghdarlamasyn oqityndardan basqasy) keshkisin tapjylmay sabaq oqyp otyratyn. Mening keshki dayyndyq synybymda óz mektepterinde tek «ýzdik» oqyghan balalar jinalghan edi. Olar kýn sayyn býgingi ótken sabaqty qaytalap, ertengi ótiletin taqyryptardy aldyn ala mengerip alatyn. Sonday-aq, kesh sayyn belgili bir pәndi tandap, býgingi ótken taqyryp boyynsha sabaqtan tys 5–6 qosymsha esepter jinaghyndaghy tapsyrmalardyng bәrin oryndap shyghatyn. Ony aityp jetkizgisiz ertegidey jyldamdyqpen bitiretin edi. Men bir kitaptaghy tapsyrmalardy әreng degende ayaqtap jatqanda, olar 5–6 kitapty oryndap tastaytyn. Partalas dosym búl tapsyrmalardy bitirip alghan son, qalghan uaqytynda ejelgi qytay klassikalyq shygharmalaryn aghylshyn tiline, al aghylshyn-amerika әdebiyetin ejelgi qytay tiline audaryp otyratyn. Sodan ol qyz mektepti bitirgen son, Prinston uniyversiytetine oqugha týsti.

Tek osynday ýzdik mektepke týskennen keyin gana adam eshqanday enbeksiz tabysqa jete almaytynyn, eshqashan soqyr ýmitpen, kezdeysoq baqpen jetistikke jetu mýmkin emes ekenin úqtym. Sening әrbir kishkentay talpynysyng men tókken tering keyin mindetti týrde baghalanatynyn sýiek-sýiegimmen sezindim.

1. Jaqsy mektep balanyng ózindik dýniyetanymyn qalyptastyrugha kómektesedi...

Men orta mektepte oqyp jýrgende internet dәl qazirgidey damymaghan edi, sodan aqparattan kenje qalyp jatatynbyz. AQSh-ta uniyversiytette oqudyng qanday bolatyny jayly eshqanday týsinigim de, elesim de bolghan joq.

Kórshi tósekte jatatyn, sabaqty óte ýzdik oqityn bólmeles qyzym Ekinshi dýniyejýzilik soghys tarihyn qúnygha oqityn әri Amerika әskery akademisynda (Vest-Poynt) oqudy armandaytyn.

Sebebin súraghanymda, ol: «Amerika әskery akademiyasynan» AQSh-tyng eng kóp qolbasshylary shyqqan, sonday-aq әlemdik qarjy salasynyng 500 ýzdik kóshbasshysy, 1000-nan astam korporasiyanyng bas tóraghasy, 2000-nan astam atqarushy diyrektory jәne 5000-nan astam basqarushy dengeydegi mamandary osy mektepting týlekteri. Álemdegi eshbir myqty biznes-mektep múnshalyqty kóp basshy men liyderdi tәrbiyelep shygharghan emes», — dedi.

Men onyng maqsatynyng múnshalyqty aiqyn ekenine tanghalyp, ózimning de armanymdy «basshy/liyder bolu» dep aiqyndap, onymen birge Amerika әskery akademiyasyna dayyndalugha sheshim qabyldadym. Balalardyng bir-birine tiygizetin yqpaly men әserining qanshalyqty zor ekenin osydan-aq kóruge bolady.

Osy armanymdy jýzege asyru ýshin men sol qyzben birge Ekinshi dýniyejýzilik soghys tarihy turaly egjey-tegjeyli jazylghan 10-nan astam tomdyq kitapty oqyp, Ekinshi dýniyejýzilik soghysqa qatysty barlyq filimderdi qarap shyqtym. Áskery akademiyagha týsetin bolghandyqtan, ekeumiz kýn sayyn 1200 metrge jýgirip, jýzdegen baspaldaqpen joghary qaray órleu jattyghuyn jasap, 100 ret press (ish búlshyqetin shynyqtyru) jasaytynbyz.

Orta mektepte aghylshyn tilinen eng nashar oqityn oqushy bolghandyqtan, men kýn sayyn әrtýrli taqyryptaghy 3–4 maqalany jattap, qysqy jәne jazghy demalystarymdy paydalanyp, klassikalyq shygharmalardyng bәrin kem degende 10 retten oqyp shyqtym. Nәtiyjesinde, joghary synypqa óter jyly aghylshyn tili emtihanynan audan boyynsha eng ýzdik oqushylardyng qatarynan kórindim.

Bizding mektep Sinhua men Beyjing uniyversiytetterinen alys emes edi, sodan manayda klassikalyq aghylshyn әdebiyeti satylatyn kitap dýkenderi óte kóp bolatyn. Men bólmeles dosymmen aqparat almasa otyryp, әlemdik qarjy-ekonomika ortalyghy Voll-stritten shyghatyn kýndelikti basylymdardan bólek «The Economist» jurnalyn, «Ekonomikalyq jahandanugha» qatysty kitaptardy qúnygha oqityn edik.

Búl basylymdardy satyp alyp, keyde maghynasyn tolyq týsinbesem de, maghan kiyim nemese tamaq alghannan qaraghanda osylar naghyz qúndy dýnie bolyp kórinetin. Sodan bәrin satyp alyp, jinay beretinmin. Osydan birneshe jyl búryn Biy-biy-siy-ding (BBC) «50 UP» derekti filimin kórip otyryp, kezinde satyp alghan, merzimi ótip ketken sony gazetterim esime týsti.

Ol filimde 14 adamnyng 50 jyldyq ómiri kórsetiledi. Klassikalyq aghylshyn otbasynda tughan 7 jasar Djon men Endru kýn sayyn «Financial Times», «The Observer» siyaqty basylymdardy oqyp otyrsa, kedey otbasynyng balasy úrys estimey, tayaq jemey tamaqqa qalay toq bolyp qonudy ghana oilaydy.

50 jyldan keyin tekti de auqatty aghylshyn otbasynda ósken bala jaqsy mektepte oqyp, bedeldi júmysqa ornyqsa, qarapayym otbasynan shyqqan 3 balanyng bireui ghana tabysqa jetip, qalghan ekeui qarapayym júmysshy bolady. Al kedey otbasynda ósken bala men onyng úrpaqtary túraqty júmys tappay, ómirden ótedi.

10 jasymda-aq men bir jaqyn dosymnyng yqpalymen ózimning aghylshynsha esimimdi «Morgan Stanley» siyaqty tabysty bolu ýshin Stanley dep qoyghan edim.

Mening óte maqtan tútatyn sol dosym uniyversiytette oqyp jýrgende aghylshyn tilin jetildirip, qarjy naryghyn tereng týsinu ýshin kýn sayyn Uoll-stritke qatysty zertteuler men maqalalardy oqyp, kóshirip jazatyn. Ol maqalany birinshi ret oqyp shyghyp, óz sózimen qayta jazyp shyghatyn. Sodan song ekinshi ret qayta oqyp, maqaladaghy kәsiby sózderdi paydalana otyryp, taghy bir mәrte óz sózimen jazyp shyghatyn edi. Ótken jyly ol «Goldman Sachs»-tan ketip, әlemdegi eng ýlken jeke investisiyalyq kompaniyanyng (Private Equity) eng jas әri eng alghashqy aziyalyq diyrektory bolyp júmysqa ornyqty. Qazir onyng jyldyq jalaqysy jýzdegen myng AQSh dollarymen baghalanady.

Mening esimnen esh ketpeytin, oiymnan shyqpay qoyghan bir jayt bar: joghary synypqa óterde eki dosym mektep kitaphanasyna erikti (volonter) bolyp tirkelgen edi. Ol kezde men ishtey: «Kitaphanada erikti bolyp ne kórinipti, apta sayyn kitaphanada kýzetshidey telmirip otyrmaqshy ma, qyzyghatyn nesi bar?» dep oilap, óte shyqqanmyn. Al keyin ózimning qanshalyqty aqymaq bolghanymdy týsindim-au...

Ol kezde joghary synyp oqushysy kitaphanadan tek 2 kitap qana alugha qúqyly edi. Al kitaphana eriktisi 5 kitap ala alatyn. Men joghary synypta altynday uaqytymdy bosqa ótkizip alghandyqtan, kóp kitap oqy almadym. Al osy eki dosym әr júma sayyn sómkelerin kitapqa lyq toltyryp alyp ýilerine qaytatyn. Búl eki dosym 8–9 synypta jýrgende-aq mektep kitaphanasyndaghy barlyq kitapty oqyp bitirgen edi.

Mektepti bitirgen son, bireui Beyjing uniyversiytetine, ekinshisi Sinhua uniyversiytetine oqugha týsti. Bakalavrdy ayaqtaghannan keyin Beyjing uniyversiytetin bitirgen qyz Prinston uniyversiytetinde magistr dәrejesin qorghap, Qytaydyng qorshaghan ortany qorghau salasyndaghy iri zertteushi-mamany atandy. Al Sinhuagha týskeni Garvardta doktorlyq (PhD) qorghap, AQSh-taghy bedeldi uniyversiytetting oqytushysy boldy.

Jaqsy mektepke týsu arqyly biz ózindik dýniyetanymymyzdy qalyptastyryp, ozyq jandarmen aramyzdaghy aiyrmashylyqty týsinemiz jәne solardyng dengeyine jetu ýshin talmay enbektenip, úmtylu kerektigin úghynamyz.

2. Jaqsy mektep oqushygha tek sabaq oqudyng eng manyzdy nәrse emes ekenin úghyndyrady

Bayqau emtihanyn (ÚBT/konkurs) dúrys tapsyra almaghandyqtan, men bedeldi mektepke týskenimmen, ózim qalaghan mamandyqqa óte almadym. Sodan TOEFL men SAT-qa dayyndalyp, AQSh-qa baryp oqudy sheshtim. AQSh-qa attanbas búryn mende: «Barlyq sabaqtan tek «ýzdik» bagha alyp, ortasha balymdy (GPA) 4.0 etip ayaqtaymyn, sosyn Oksfordta magistr qorghap, Uoll-stritte nemese Silikon alqabynda júmysqa ornyghamyn» degen ýlken maqsat boldy.

AQSh uniyversiytetining tabaldyryghyn attasymen-aq mening búrynghy oilarym asty-ýstine týsip, mýlde ózgerdi. AQSh-taghy uniyversiytetterde studentter әlemdi ózgertumen ainalysyp, qoldary tiymey jatady eken.

Bir kedey auyldan shyqqan doktorantura studenti AQSh kitaphanalarynyng eskirgen kitaptardyng 1 tonnasyn bary-joghy 1 sentke satyp jatqanyn kórip, ózining tughan auylyna shaghyn kitaphana salyp berdi. Osylaysha, oqityn kitaby joq balalargha kitap tauyp berip, oqu zaly bar quanysh syilady.

Bizding joghary kursta oqityn bir aghamyz sheteldik studentterding óz ýilerine telefonmen habarlasuy óte qymbatqa týsetinin bayqap, arzan sóilesuge mýmkindik beretin arnayy telefon kartasyn shyghardy. Ol kezde bary-joghy 3-kurs studenti bolghan onyng ailyq tabysy 1 million AQSh dollary edi. Men de sonyng kartasyn paydalanyp, ýiimdegilermen sóilesip túratynmyn.

Sonday-aq, kóptegen studentter Qytayda jeytin kókónisterding AQSh dýkenderinde satylmaytynyn kórip, qytay kókónisterining supermarketin ashty. Studentter óz ýiinde jýrgendey sezinui ýshin kóptegen qytay shayhanalary men tamaqtanu oryndaryn ashqandar da boldy. Sonymen birge, AQSh-qa sayahattap keletin qytaylyqtar kóp bolghandyqtan, olardyng sayahatyn úiymdastyratyn turoperatorlyq kompaniya qúrghan studentter de bar edi.

Keybir biznespen ainalysatyn studentter ózderining oqu aqysyn tauyp qana qoymay, ýilerine de aqsha jiberip túratyn. Mine, osydan keyin men jay ghana qatardaghy qyzmetker emes, әlemdi ózgertetin, ózgelerge kómektesuge óz ýlesin qosatyn yqpaldy túlgha boluym kerek ekenin úqtym.

Uniyversiytette jýrgende osynday dostarymnyng yqpalymen men de kóptegen tolyq emes júmys kýndegi (part-time) júmystardy atqaryp, qysqy jәne jazghy demalystarymnyng bәrinde taghylymdamadan (stajirovkadan) ótip jýrdim.

3. Jaqsy mektep studentke eng senimdi dostar men myqty orta qalyptastyrady

Kez kelgen mektep nemese uniyversiytet adamnyng jogharghy shegin emes, tómengi shegin (bazalyq dengeyin) belgilep beredi. Studentke oqu ornynyng bosaghasyn attau qúqyghyn beru arqyly, oghan dos-jaran men tanystardyng ýlken ortasyn da syilaydy. Men de osy oqu orny men dostarymnyng kómegi arqasynda osy ortadan ózimning alghashqy júmysymdy tauyp, 10 jasymdaghy armanymdy jýzege asyryp, Uoll-stritke júmysqa ornyqtym.

Kóptegen adamdar Yeli uniyversiytetining «K of C» (Skull and Bones / «Sýiek pen bas sýiek» siyaqty qúpiya qoghamdar nemese uniyversiytet qauymdastyqtary) qoghamy turaly estigen bolar. Osy ortadan AQSh-tyng 3 preziydenti, 2 Jogharghy sot sudiyasy, sonymen birge sansyz ýkimet pen parlament mýsheleri shyqqan. 185 jyldyq tarihy bar búl qauymdastyq AQSh-tyng parlamenti men ýkimetin algha sýirep keledi desek, artyq aitqandyq emes. Óz ortannyn, ainalannyng qúdireti degen — osy.

Kezinde Beyjing uniyversiytetin bitirip alyp, shoshqa etin satty dep elge kýki bolyp jýrgen jigitke ózining synyptas dosy birlesip júmys isteuge úsynys tastap, qazirgi tanda Qytaydaghy eng ýlken shoshqa eti brendin basqaryp otyr.

Mektep nemese uniyversiytet saghan sapaly orta qalyptastyryp qana qoymay, nekenning de eng útymdy әri teng boluyna jaghday jasaydy. Emtihan tapsyrmas búryn anam: «Qay mektepke týssen, sodan ózine jar tandaysyn. Sol sebepti jaqsy mektepke týsu ýshin baryndy salyp úmtyl» deushi edi. «Áyel adam er adamnan tómen boluy kerek» degen ejelgi eski týsinikting kelmeske ketkenin 2016 jylghy Otbasyn damytu esebi aiqyn kórsetti. 1980 jyldan bastap ózimen bilimi men dengeyi teng adammen otbasyn qúru ýrdisi túraqty әri qarqyndy týrde ósip keledi. Bizding dostarymyzdyng arasynda da bireui Beyjing uniyversiytetin, al ekinshisi Sinhuany bitirgen júptar óte kóp.

Bilim sening dýniyetanymyndy ózgertedi, al dýniyetanymyng sening kózqarasyna yqpal etedi, kózqarasyng sening býkil ómirindi aiqyndaydy...

«Qarapayym nәrsening bәri qúndy» dep ózinizding býkil ómirinizdi bosqa ótkizip almasanyz eken degen niyetpen osynyng bәrin jazyp otyrmyn...

Búl әlemde keybir adamdar kýn demey, týn demey enbek etip jýrgende, endi bireuleri tanerteng oyanghanda-aq әlemning ózgerip ketkenin bayqaydy...

Uniyversiytetting әrbir studenti kezinde oqushy bolghan...

Árbir oqushy kezinde bala bolghan...

Adamnyng bolashaqta kim bolatynyn aiqyndaytyn dәl osy mektep jyldary...

Ataqty mektepke nemese uniyversiytetke týsumen ómir bitip qalmaydy...

Biraq ol jerge týse aluynnyng ózi sening sonsha jylghy tókken tering men talmay jasaghan enbeginning jemisi...

Sonday-aq, búl sening ómirindegi jana, sony soqpaqtyng bastauy.

Audardym: Amantay Toyshybayúly

Abai.kz