Turizm – qazirgi zamannyng kreativti industriyasy
Qazirgi zaman – turizm zamany bolyp ketti. Adamdar tek óz memleketinde ómir sýrip, sol jerde mәngilikke attanatyn dәuir kelmeske ketti. Tehnikanyng damuy – jer betindegi kommunikasiyalyq baylanysty әmbebap kýige keltirdi. Býginde әlemdegi kez kelgen nýktege jetu, aldyn‑ala habar almasu, aua‑rayyn bilu, adamzatqa ortaq tarihiy‑mәdeny qúny bar «әlem keremetterin» kóru, tenizge shomylu, taugha shyghu – qazirgi zamannyng basty trendi dese bolady... Onyng jalpy atauy – turizm.
Býginde әlem memleketteri arasynda turizmnen kóp payda tauyp otyrghan memleketter sausaqpen sanap alarlyq qana. Turizm kóptegen elderding ekonomikasynyng negizgi tirekterining birine ainaldy. Ol memleketter turizmnen jyl sayyn milliardtaghan AQSh dollary kóleminde tabys tabady (songhy jyldardaghy shamamen alynghan derekter):
| Memleket | Turizmnen jyldyq tabys | Turisterding negizgi qyzyghushylyghy |
| AQSh | shamamen 215–220 mlrd AQSh dollary | Niu-York, Las-Vegas, últtyq parkter, Disneylend, biznes turizmi, mәdeniyet, shoping |
| Ispaniya | 95–105 mlrd AQSh dollary | Jerorta tenizi jaghajaylary, Barselona, Madriyd, tarihy múra, futbol |
| Úlybritaniya | 70–75 mlrd AQSh dollary | London, múrajaylar, korolidik saraylar, bilim jәne biznes turizmi |
| Fransiya | 65–75 mlrd AQSh dollary | Pariyj, Eyfeli múnarasy, Luvr, sәn industriyasy, sharap pen gastronomiya |
| Italiya | 55–60 mlrd AQSh dollary | Riym, Venesiya, Florensiya, Vatikan, teniz jaghalauy, tagham mәdeniyeti |
| Birikken Arab Ámirlikteri | 50–55 mlrd AQSh dollary | Dubay, sәndi qonaqýiler, sauda ortalyqtary, shóldegi safariy |
| Týrkiya | 55–60 mlrd AQSh dollary | Antaliya, Ystanbúl, Kappadokiya, tarihy eskertkishter, qoljetimdi demalys |
| Tailand | 50–60 mlrd AQSh dollary | Phuket, Pattayya, Bangkok, araldar, últtyq taghamdar, qoljetimdi demalys |
| Japoniya | 40–50 mlrd AQSh dollary |
Tokio, Kioto, sakura, Fudzy tauy, tehnologiya jәne mәdeniyet
|
Turister búl elderge ne ýshin barady?
Negizgi sebepter:
- Tarihy jәne mәdeny múra – Fransiya, Italiya, Úlybritaniya, Týrkiya.
- Teniz jәne jaghajay demalysy – Ispaniya, Týrkiya, Tailand, Indoneziya.
- Zamanauy sәulet pen oiyn-sauyq – AQSh, BAÁ, Japoniya.
- Tabighat pen últtyq parkter – AQSh, Kanada, Jana Zelandiya.
- Shoping – Dubay, Pariyj, Milan, Niu-York.
- Gastronomiyalyq turizm – Italiya, Fransiya, Japoniya, Tailand.
- Iskerlik turizm – AQSh, Úlybritaniya, BAÁ, Singapur.
Búl elder turizmdi qalay damytty?
Olardyng jetistigi birneshe ortaq faktorgha negizdelgen:
- Turistik infraqúrylymnyng (әuejaylar, joldar, qonaqýiler) joghary dengeyde damuy.
- Álemdik dengeydegi tarihy jәne mәdeny eskertkishterding saqtaluy.
- Qauipsizdik pen qyzmet kórsetu sapasynyng joghary boluy.
- Turizmdi halyqaralyq dengeyde belsendi jarnamalau.
- Viza rәsimderin jenildetu jәne әue qatynasynyng keng boluy.
Mysaly, Týrkiya 2025 jyly 60 millionnan astam turisti qabyldap, turizmnen shamamen 60 mlrd AQSh dollaryna juyq tabys tapty. Al Fransiya jyl sayyn 100 milliongha juyq turisti qabylday otyryp, әlemdegi eng kóp baratyn elderding biri bolyp qala beredi.
Qazaqstandaghy turizmning damuyna ne kedergi?
Qazaqstannyng tabighy jәne tarihy әleueti de joghary bolghanymen, qazirgi tanda turizmnen týsetin tabys jogharyda atalghan jetekshi turistik eldermen salystyrghanda әldeqayda tómen. Degenmen, dúrys investisiya men infraqúrylymdyq damu arqyly búl salany el ekonomikasynyng manyzdy kiris kózderining birine ainaldyrugha mýmkindik bar.
Biraq, biz Qazaqstan eshqashan AQSh, Fransiya, Ispaniya, Italiya jәne t.b. bola almaytynyn biluimiz qajet. Bizding mentaliytet pen dәstýrimiz, tamaghymyz, dýniyetanymymyz búl elderden mýldem bólek. Tipten, kórshi Ózbekstangha da biz úqsamaymyz. Tabighatymyz da bólek. Endeshe, bizge turisterdi elge tartudyng tek bir joly qalady, ol – «turizmdi damytudyng qazaqstandyq joly» dep atalady!
Ol qanday jol?
Birinshiden, Qazaqstannyng alyp territoriyasyn eskere otyryp, bizge «turistik klasterlerdi» damytudy qolgha alu kerek. Ol ýshin әrbir oblys, әrbir turistik manyzy bar aimaq keshendi jobalar jasap, qazirgi zamanghyturizm salasyndaghy barlyq kreativti janalyqtardy eskere kele, óz jobalaryn jasauy kerek. Mysaly, býgingi tanda Qyzylorda óniri «turizmge kedey aimaq» qataryna jatady delik...
Onyng әleuetin qalay arttyramyz?
Estip jatyrmyz. Jazushy E. Qúlbek aghamyz Qyzylorda oblysy әkimining tapsyruymen qalanyng Qazaqstan astanasy mәrtebesine ie bolghan uaqyty turaly eki tomdyq tarihiy‑tanymdyq kitabyn ayaqtapty. Áriyne, búl óte qúndy kitap ekeni sózsiz. Yaghni, búdan biz qyzylordalyqtardyng «El astanasy» brendin turizmdi damytugha qoldanu niyetin bayqaymyz. Biraq búl turizmdi damytugha jetkilikti me? Áriyne, jetkiliksiz. Óitkeni, búl tarih ishki auditoriyany qamtuy mýmkin. Al, syrtqy auditoriyany ózine tartady dey almaymyz.
Osydan kelip, biz jalpy turizm turaly aitqanda «ishki turizm» jәne «syrtqy turizm» degen mәselege kelip tireledi ekenbiz. Olay bolsa, ónirlerdegi turizmdi damytudy da osy «ishki» jәne «syrtqy» de atalatyn qos jobany úsynu arqyly órkendetu qajettiligi payda bolady. Al, ol, óz kezeginde, turisterge qyzmet kórsetude, tagham óndirisinde, qyzmet kórsetu baghasynda, mәdeny is sharalardy úiymdastyruda eleuli aiyrmashylyqtargha ie bolyp shyghady...
Mәselen, Qyzylordada Qorqyt ata kesheni bar. Aldynda ýlken amfiyteatr salynghan. Mýmkin jylyna bir‑eki shara ótkizbese, sol amfiyteatr qanyrap bos túr. Mine, osy amfiyteatrdy turisterge qalay toltyru mәselesin oilaghan adam bar ma? Bar shyghar, biraq, onday úsynysty estigen adam joq әzirge...
Al, Qorqyt ata býkil týrki júrtynyng әuliyesi sanalatyn Qobyz Atasy. Al onyng «mәngilik ómir filosofiyasy» ‑ әli de әlemdegi óte kreativti oilar qatarynda túr... (Ol turaly neshe týrli diktatorlar, әrtister jәne t.t. ýnemi aitady ghoy) Sondyqtan, oblysta «Qorqyt atanyng basyna týneu ‑ Ózine ómir tileu», «Qobyzben jandy emdeu» siyaqty baghdarlamalar jasalyp, Qorqyt ata kesheni janynan soghan say infraqúrylym (qonaqýiler, jergilikti halyqqa arnalghan zamanauy hostelder, ashana men kafeler) salynsa, jyl sayyn Týrki әlemining basyn qosatyn festivaldar úiymdastyrylsa – týrki әleminde «Qorqyt atagha baryp qaytu» brendtik ýlgisi qalyptasa bastar edi...
Biraq, Qorqyt ata esimi Últtyq brend bolghandyqtan, múnday jobany basybýtin jekemenshikke berip jiberuge taghy bolmaydy. Endeshe, múnday joba 50/50 ýlesimen jalgha beru arqyly iske asyryluy qajet: 50 – memleket ýlesi, 50 – investor ýlesi. (Mysaly, kórshi Ózbekstan ýkimeti әli de osy jolmen turizmnen kóp payda tauyp otyr).
Búnday prinsipti elimizdegi barlyq turistik aimaqtaryna tәn boluy kerek. Mysaly, Barel qoryghy, Altay taulary, Burabay jaghalauy, Kaspiy jaghalauy, Aysha biybi, Arystan bap kesheni jәne t.t. tarihy eskertkishter men qoryqtar eshkimning jeke menshigi emes, olar Últtyq qúndylyqtar. Endeshe, osy turistik qúndylyqtardy paydalanu arqyly tapqan tabystyng da qomaqty bóligi Últtyq qazynagha (halyqtyng baylyghy) týsui tiyis.
Biz onday nysandardy osyghan deyin jeke menshikke berip, tek tapqan tabystan salyq alumen shektelip keldik. Nәtiyjesinde, salyqtan da payda joq, al tarihy keshender jyldar boyy jóndeu kórmey, azyp‑toza bastaghanyn bilemiz.
Mәselen, asa qúndy qazyna – Sharyn shatqaldary. Ýkimet endi ghana «Tabighatty qorghau» babymen onyng infraqúrylymyna nazar audara bastady. Bolmasa, oghan deyin ony «menshiktegen» firma jóni týzu dәrethana da salmap edi ghoy?! Múnday jaghdaydy «menshikke ótken» Qapshaghay jaghalaularyna da kóruge bolady...
Al, eger, turistik nysanda Memleket ýlesi bar bolsa, onda óz mindetin oryndamaghan «investordy» kez kelgen uaqytta ózgertu de esh qiyndyq tudyrmaydy. Osy shemamen júmys istegen ózbek kәsipkerleri jalgha alghan qonaqýiden, turistik keshennen aiyrylyp qalmau ýshin baryn salady. Ony Samarqangha barghanda Gýr Ámir men Registan manyndaghy qonaqýidi ústap otyrghan ózbekten estip riza bolghan edim. Ol: «Múndaygha kez kelgen ózbekting qoly jetpeydi. Jetken son, odan aiyrylmaugha әrkim baryn salady», ‑ dep edi...
Mine, bizdegi jaghday әzirge osyghan kereghar bolyp túr. Sebebi, Ýkimet Turistik nysandardy әli de «budjetting tabys kózi» dep sanamaydy. Olardyng basty maqsaty «investor tabu». Investor kele qalsa, «júmys ornyn ashady, salyqtan payda týsiredi» dep, nysandy basybýtin beruge dayar. Búl dúrys emes. Óitkeni, ol nysan Halyq qazynasy. Ol – múnay óndiretin búrghy kesheninen eshbir kem emes qazyna. Endeshe, turistik nysandar de eshqashan jeke menshikke tolyq ótpeui tiyis. Óitkeni, olardyng bәri derlik Últtyq mәrtebesi bar tabighy qúndylyqqa jatady. Sonyng biri – Almatydaghy Medeu shatqaly, Kókjaylau siyaqty tabighy inju‑marjandar!
Biz býgin turizm mәselesindegi eng ózekti degen taqyrypty qozghadyq. Eger, ony әrmen qaray qauzay bersek – ishki turizmdi úiymdastyru, syrtqy turizm mәseleleri, jol boyy kempingter mәselesi jәne «jasyl tabighat», «taza su» súraqtary qylang beredi... Osyny oilasaq, bizdegi turizm dengeyi әli de «kreativtik ekonomika» dengeyinen qanshalyqty alys jatqanyn kóremiz, kóremiz de qynjylamyz...
Qazaqtyng qonaqjaylylyghy – turizmdi damytugha jetkilikti bolmay jatyr әli!
Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist
Abai.kz
