FB betinde Londonnan kelgen janalyqtan tughan әngimeler bolyp jatyr, mәsele belgili bir tekti әuletting qyzynyng qara nәsildi azamatqa túrmysqa shyghuyna qatysty.

Qyzyq halyqpyz, qyzdaryn  shet elge «shygharyp» jatqan ózimiz, ol jaqta bir qyzmetke qoly jetip jatsa kәdimgidey quanamyz, túrmysqa shyghyp jatsa renjiymiz.

Keshegi kýni sol qyzdyng әkesi qazaqtyng últtyq mýddesin qorghaghany ýshin  týrmege  týskende  oghan ara týsken jan bolmady, endi kelip namysymyz qozady, yaghny bizde últtyq namys az, túrmystyq últshyldyq  (casual nationalism) joghary.  Jalpy әleumettanushylar osy taqyryptaghy terminderdi (ghylymy qúraldardy) qalyptastyrmaghan  siyaqty.  Bizding últtyq sapamyzdy anyqtaudyng tóte joldarynyng biri osy taqyryp.

Aralas neke qauipti me?

Eger aralas neke dengeyi shekten  shyghyp ketse  qauipti. Shek –shamamen barlyq nekening 25 payyzy. Búl dengeyde  kýndelikti ómirde irgetas qyzmetin atqaratyn etnikalyq markerler shayylady, últtyq biregeylik әlsireydi.

Biz búl dengeyge jetken joqpyz. Byltyrghy jyly QR-da aralas neke dengeyi  barlyq nekening 18 payyzynday, al qazaqty jeke alsaq  er azamattardyn  6,9  qyzdardyn  5,7 payyzy aralas nekege týsken. Búl etnos ýshin týk te emes. Salystyra qarasaq qazaqstandyq «orystarda» aralas neke  30,7 jәne  35,6, al ózimizdin  «ózbekte»  15,7 jәne 17,2 payyz mólsherinde.  Búl jerde biz orys, ózbek etnikalyq ataularyn tyrnaqshamen alyp otyrmyz, sebebi shartty. «Orys» atanyp jýrgen etnikalyq toptyng qúramynda kim joq deysiz, bәri bar.

Qazaqstandyq ózbekterding aralas nekege qazaqtan góri ýsh esedey kóbirek týsetinin qalay týsindiruge bolady?  Birinshiden, tәrbie rasionaldy, kýn kórisin qamtamasyz  etetin adam kezdesse ózbek qyzy túrmysqa shygha beredi. Mahabbat izdep, basyn tasqa-taugha soghyp jýrmeydi.  Ekinshiden, syrty júmsaq, ishi qatty, dәstýr-saltyna berik, kimge shyqsa da óz dәstýrin saqtaydy, tilin úmytpaydy.

Sapaly últ bolu

Men etnograf retinde aralas nekege qarsy emespin. Búl qúbylys bizding tarihymyzda bolghan, qazir de bar, bolashaqta kóbeyedi. Ómirding aghymyna, adam fiziologiyasyna  qarsylyq jasau mýmkin emes.

Mәsele basqada. Mәsele qazaq halqynyng qazaqstannyng últtyq negizin qúray  otyryp ózining últtyq biregeyligin  tolyq qamtamasyz ete almauynda.  Últtyq biregeylikti qalyptastyratyn birneshe faktorlar bar, ókishike oray bizde olar tolyq mәninde júmys jasamaydy. Mysaly, ondaghan jyldar boyy jyr bolghan til mәselesi. Kóp adamdar memleket, sayasy jәne ekonomikalyq tәuelsizdik, rәmizder últtyng basty kórinisi dep qabyldaydy, shyn mәninde  últ jasaytyn negizgi arqau- til.  Ekinshiden, әdet-ghúryp, salt-dәstýr, yaghny jalpy mәdeniyet degen úghymgha kiretin qúndylyqtar.  Til  biregeyligin qalyptastyru prosesi jýrip jatyr, biraq bayau, shamasy әli de bir úrpaq, yaghny 25-30 jylday uaqyt kerek.

Ádet-ghúryp, salt-dәstýr, jalpy mәdeniyetke  kelsek búl jerde  inglizshe aitqanda  «shit-show», sonysy sizge týsinikti (ayghay-shu),  shit- ti óziniz anyqtap alynyz.

Nege «shit-show» bolyp jýrmiz?   Kez kelgen mәdeniyet últqa ortaq «jaqsy», «jaman» degen úghymdardy qalyptastyru ýshin kerek. Eger qogham, mәdeniyet basqarmalary ózinin  jastaryna  mynau –jaqsy, al mynau-jaman degendi úghyndyra almasa, jalpy úghyndyrudy maqsat qoymasa, odan da qiyny- ózderining jaqsy men jaman turaly týsinikteri bolmasa  onda jaghday «shit-show».

Qazirgi zamanda aralas nekege qarsy túru mýmkin emes, biraq bizge qazaq qyzdarynyn  jaqsy jerge túrmysqa shyqqany kerek. Ol qalay jaqsy jerge túrmysqa shyghady, eger onyng óz eli  jaqsy men jamandy aiyra almay jatsa?! Búl qazaq jigitterine, olardyng alghanyna da  qatysty. Qanday jaghdayda bolmasyn aralas nekeden taraghan úrpaqtyn  jýreginde, býireginde «qazaq» degen júrt túruy kerek. Búl jerde qazaqtyng «jigitting ýsh júrty bar» degen naqyl sózin ústanbasqa  bolmaydy.

Tildi ornyqtyra almay, mәdeniyetin  taba almay jatqan elding últtyq sapasy joghary dep aitu qiyn.  HIH-HH ghasyrlar boyy jýrgen qyrghyndarda biz jaqsy әuletterimizdi  joghaltyp aldyq, olardyng ornyna Mәskeu ózderine ynghayly, teksiz, prinsipsiz adamdardy biylikke alyp keldi. Búl әli de jalghasyp keledi, sol sebepti san bar, Qúdaygha shýkir, biraq  sapa tómen.

Az-maz saqtalghan tekti әulet ókilderinin  úldary men qyzdary syrtqa ketip jatqany ókinishti, qazaq jýzden jýirik, mynnan túlpar deydi. Myqty әuletter jýzdegen jyldargha sozylghan súryptaudyng jemisi. Egalitarizm әleumettik túrghydan  únamdy bolghanymen,  halyq sapasy ýshin qolayly prinsip emes. Kezinde Ly Kuan Yu- Sigapur jigitterinin  bilimi jәne intelektualdyq dengeyi joghary qyzdargha  ýilenuin talap etti. Qazaqsha aitqanda «kórip alghan súludan,  kórmey alghan tekti artyq», týrine, arzanyna, kónbistigine qarama, tegine-bilimine qara dedi. Kezinde bizding basshylar Ly Kuan Yu-dan ýirenemiz degendi aitty, biraq  óz ómirlerinde onyng ósiyetining birin de qoldanghan joq, óz bilgenimen Liyberiya jasady. «Qúl jiylyp bas bolmas, qúm jiylyp tas bolmas».

Ángime aralas nekeden bastaldy ghoy. «Qyzdarymyz jatqa ketip jatyr, jigitterimiz jattan alyp jatyr» dep qansha oibaylasanyzdar da mәsele  sheshilmeydi. Mәsele aralas nekeni de últ paydasyna jaratuda. Al ol ýshin bizding ózimizge sapaly últ bolu mindet. Sapaly últ bolu әr otbasynan, oshaq qasynan bastalady. Ár otbasy  tildin, dәstýr-salttyn, әdet-ghúryptyn  janashyry bolsa, sapaly últ boludyng alghy sharty sol.

Jambyl Artyqbaev

Abai.kz