Tәuelsizdik – kez kelgen halyqtyng eng qymbat qazynasy. Ol tek memleketting shekarasymen nemese memlekettik rәmizderimen ghana ólshenbeydi.

Tәuelsizdik – últtyng óz taghdyryn ózi aiqyndauy, óz tilinde sóileui, óz mәdeniyetin saqtauy, ishki jәne syrtqy sayasatyn eshkimning yqpalynsyz jýrgizui. Alayda adamzat tarihynda tәuelsizdigin joghaltyp, ózge imperiyalardyng qúramyna kirip ketken nemese sayasy kartanyng betinen mýlde joyylyp ketken memleketter kem bolghan joq. Olardyng taghdyry býgingi tәuelsiz elder ýshin ýlken sabaq boluy tiyis.

Tariyhqa kóz jýgirtsek, memleketterding tәuelsizdigin joghaltuyna әrtýrli sebepter әser etkenin kóremiz. Biri syrtqy basqynshylyqtyng qúrbany bolsa, endi biri ishki alauyzdyqtyng kesirinen әlsiregen. Keybir elder ekonomikalyq tәueldilikke týsip, sayasy erkindiginen aiyryldy. Sondyqtan tәuelsizdikti saqtau – ony jariyalaudan әldeqayda kýrdeli mindet.

Sonyng jarqyn mysaldarynyng biri – XVIII ghasyrdyng sonynda Europa kartasynan joyylghan Polisha memleketi. Bir kezderi quatty memleket sanalghan Polisha ishki sayasy túraqsyzdyqtyn, aqsýiekter arasyndaghy alauyzdyqtyng jәne kórshiles Resey, Prussiya men Avstriya imperiyalarynyng qysymynyng saldarynan ýsh ret bóliniske úshyrady. 1795 jyly Polisha tolyqtay tәuelsizdigin joghaltyp, әlem kartasynan joghalyp ketti. Tek Birinshi dýniyejýzilik soghystan keyin, 1918 jyly ghana polyak halqy óz memlekettiligin qayta qalpyna keltire aldy. Búl oqigha últtyq birlikting әlsireui memleketting taghdyryna qanshalyqty auyr soqqy bolatynyn dәleldeydi.

Baltyq jaghalauyndaghy Estoniya, Latviya jәne Litva memleketterining de tarihy tәuelsizdik ýshin kýrespen tyghyz baylanysty. Búl elder HH ghasyrdyng basynda tәuelsiz memleket retinde qalyptasqanymen, 1940 jyly Kenes Odaghynyng qúramyna engizildi. Kóptegen jyldar boyy olardyng últtyq mýddeleri shektelip, sayasy sheshimderi Mәskeude qabyldandy. Tek 1991 jyly Kenes Odaghy ydyraghannan keyin ghana búl memleketter qaytadan tәuelsizdik alyp, býginde Europalyq odaq pen NATO-nyng tolyqqandy mýshelerine ainaldy. Búl mysal tәuelsizdikting uaqytsha joghaluy halyqtyng azattyqqa degen úmtylysyn joya almaytynyn kórsetedi.

Kavkazdaghy Gruziya da tәuelsizdigin birneshe mәrte joghaltqan memleketterding qatarynda. XVIII ghasyrdyng sonynda Resey imperiyasynyng yqpalyna týsken Gruziya XIX ghasyrdyng basynda tolyqtay Resey qúramyna endi. Keyin Kenes Odaghynyng qúramynda boldy. Tek 1991 jyly ghana qaytadan tәuelsizdigin jariyalady. Alayda tәuelsizdik alghannan keyin de el aumaqtyq janjaldarmen, syrtqy qysymmen jәne ekonomikalyq qiyndyqtarmen qarama-qarsy keldi. Búl jaghday memleketting tәuelsizdigin jariyalau ghana jetkiliksiz ekenin, ony nyghaytu ýshin túraqty instituttar men myqty ekonomika qajet ekenin anghartady.

Aziya qúrlyghyndaghy Koreya týbegining tarihy da taghylymgha toly. Koreya 1910 jyly Japoniyanyng otaryna ainalyp, otyz bes jyl boyy tәuelsizdiginen aiyryldy. Osy kezende korey halqynyng tili men mәdeniyetine qysym jasalyp, últtyq bolmysty әlsiretuge baghyttalghan sayasat jýrgizildi. Ekinshi dýniyejýzilik soghys ayaqtalghannan keyin ghana japon otarlyghy joyyldy. Biraq keyin týbek ekige bólinip, býgingi Soltýstik jәne Ontýstik Koreya memleketteri qalyptasty. Búl oqigha syrtqy ýstemdikting últ taghdyryna úzaq merzimdi әser etetinin kórsetedi.

Tarihtaghy taghy bir erekshe mysal – Chehoslovakiya. Búl memleket tәuelsizdigin birneshe ret joghaltty. 1938 jylghy Munhen kelisiminen keyin onyng aumaghy bólshektelip, kóp úzamay nasistik Germaniyanyng baqylauyna ótti. Soghystan keyin qayta qúrylghanymen, keyin Kenes Odaghynyng yqpalyndaghy sosialistik memleketke ainaldy. Al 1993 jyly beybit jolmen Chehiya men Slovakiya bolyp eki tәuelsiz memleketke bólindi. Búl tarih halyqaralyq sayasattaghy kýshter tepe-tendigining memleket taghdyryna qanshalyqty yqpal etetinin kórsetedi.

Tәuelsizdigin joghaltqan memleketterding ishinde qazaq halqynyng da tarihy erekshe oryn alady. XVIII–XIX ghasyrlarda Qazaq handyghy birtindep Resey imperiyasynyng yqpalyna týsip, aqyrynda derbes memlekettik biyliginen aiyryldy. Keyin Qazaqstan Kenes Odaghynyng qúramynda boldy. Búl kezende elde ónerkәsip damyp, bilim jýiesi qalyptasqanymen, kóptegen manyzdy sayasy sheshimder respublikanyng ózinde emes, ortalyq biylik tarapynan qabyldandy. Qazaq tili men últtyq mәdeniyetting damuyna qatysty da kýrdeli problemalar oryn aldy. Tek 1991 jyldyng 16 jeltoqsanynda Qazaqstan óz tәuelsizdigin jariyalap, halyqaralyq qauymdastyq moyyndaghan egemen memleketke ainaldy.

Býginde әlemde tәuelsiz memleket bolyp sanalatyn, biraq sayasy nemese ekonomikalyq tәueldilikke úshyrap otyrghan elder de kezdesedi. Ekonomikalyq qaryzdyng shamadan tys ósui, sheteldik kapitalgha tolyq tәueldilik, aqparattyq yqpaldyng kýshengi jәne sifrlyq qauipsizdikting әlsizdigi memleketterding egemendigine jana qauipter tóndirude. Sondyqtan qazirgi zamanda tәuelsizdik tek әskery kýshpen ghana emes, bilimmen, ghylymmen, tehnologiyamen, últtyq ekonomikanyng quatymen jәne aqparattyq qauipsizdikpen qorghalady.

Álemdik tәjiriybe kórsetkendey, tәuelsizdigin joghaltqan memleketterding barlyghynda ortaq birneshe sebep bayqalady. Eger aitsaq, ishki sayasy alauyzdyq pen últtyq birlikting әlsireui. Sonday-aq, ekonomikalyq әlsizdik. Taghy, syrtqy kýshterding yqpalyna qarsy túra almau. Jәne, memlekettik instituttardyng әlsizdigi men jemqorlyq. Osynday faktorlar úshtasqanda kez kelgen memleketting egemendigine qauip tónedi.

Qazaqstan ýshin búl tarihy tәjiriybening manyzy zor. Egemendikti saqtau ýshin elding qorghanys qabiletin kýsheytu, últtyq ekonomikany әrtaraptandyru, ghylym men innovasiyany damytu, memlekettik tildi nyghaytu jәne qoghamdaghy birlikti saqtau – basty mindetterding biri. Tәuelsizdik – bir úrpaqtyn ghana demeyik, әrbir úrpaqtyng qorghaugha tiyis qasiyetti amanaty.

Tarih eshqashan jay ghana ótken kýnderding shejiresi dep oilamau kerek. Ol – keleshekke baghyt silteytin ústaz. Bir kezde tәuelsizdiginen aiyrylghan memleketterding taghdyry býgingi úrpaqqa egemendikting qadirin úghyndyrady. Azattyqtyng baghasy ony joghaltqan kezde ghana dep oilamandar, ony saqtau jolyndaghy kýndelikti enbekpen ólshenedi. Sondyqtan әrbir azamat óz elining tәuelsizdigin qorghaudy tek memleketting demey, ózining de azamattyq paryzy dep bilui tiyis. Sebebi tәuelsizdik – últtyng mәngilik ómir sýruinin, órkendeuining jәne әlem aldyndaghy abyroyynyng basty kepili.

Beysenghyzy Úlyqbek, 

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz