...Nastoyashee istoricheskoe nazvanie etogo velikogo evraziyskogo gosudarstva – Úlyq Úlys, Ulug Ulus (Velikiy Ulus). IYmenno tak ono iymenuetsya vo vseh turkskih pisimennyh istochnikah – kak sobstvenno ordynskiyh, tak y vneshniyh. Ya polnostiu soglasen s mneniyem teh spesialistov, kotorye schitait, chto  predpochtiytelino ispolizovati iymenno eto nazvanie – Ulug Ulus (Velikiy Ulus ily Velikoe Gosudarstvo). 

Trepavlov  Vadim Vinserovich

«Zolotaya Orda v XIV stoletiiy»

Óz uaqytynda әlemnin eki qúrlyghyn emin-erkin biylep-tóstegen, kezindegi Úly dala qypshaqtarynyn alyp qaghanatynyn, basqa da últtardynosy tektes qúrghan birlestikterinen onyn ózgesheligi, sonymen qatar, auyztoltyryp aytarlyq artyqshylyghy qanday, ony tórtkil dýniye ghalymdarymen jylnamashylary jәne sayahatshylary qalay baghalaghan, әri  osy úlyimperiya turaly olardyn kezinde jazghan oi-pikirlerine kónil audaryp, zersalyp qarayyq. 

Jogharyda aty-jóni atalghan osy ghalymnyn ghylymiy jazbasynda taghymynanday  joldardy oqugha bolady: «Esly je seriezno, kluchevym formativnymperiodom v istoriy kazahskogo etnosa byla iymenno epoha Zolotoy Ordy. IYmenno Zolotaya Orda yavlyaetsya promejutochnym skreplyaIYshim zvenom mejdu istoriey Kazahskogo hanstva y bolee drevnimy plastamiy  istoriy – kipchakskiym, drevneturkskiym, hunnskiym…».

Zamanynda, jarty ghalamgha ýstemdigin jýrgizgen Altyn Orda qaghanatynynsaldyrghan qalalary men osy memlekettin bilim, ghylymgha jәne joghary mәdeniyetkedegen ayyryqsha úmtylysyna,  tanday  qaqtyrar zergerlik sheberlikterine, aytarlyqtay ýlken mәn berip, shynayy qayran qalyp jәne sol adamdardyn osyghanoray, ózderinin oi-pikirlerin ghylymiy enbekterinde jazyp  qaldyrghan eken.

Aldymen dinimiz músylman bolghan son, arab elinin ókilinen bastayyq. Ghylymgha keninen tanymal belgili sayahatshy Ibn-Battuta ózinin jazbasynda Berkehannyn ordasynda bolyp, onyn tiktirgen kiyiz ýiinin ishin bylay sipattapty: «V pyatnisu, posle molitvy, on saditsya v shater, nazyvaemoy zolotoy yurtoy, razukrashennoy y dikovinnoy. On iz derevyannyh prutiev, obtyanutyh zolotymy listkami. Posrediyne ego derevyannyy prestol, oblojennyy serebryannymiypozolochennymy listkami; nojky ego iz chistogo serebra, a verh ego usypan dragosennymy kamnyamiy».

Osyghan qarap, Altyn Orda handarynyn  әdemilikke aytarlyqtay qúmar, bezendiruge erekshe kónil bóletinin jәne sol bir kezdin ózinde-aq kóshpeli elde zamantalabyna say órkeniyetti mәdeniyettin bolghanyn ap-anyq angharugha bolady. Jәne soluaqyttyn ózinde Altyn Orda әdemi de ghajayyp qalalarymen, ózgelerge ýlgi-ónegebolarlyqtay aytuly, symbatty saraylarymen, týp-týzu әri ken kóshelerimenerekshelengen jәne qyzyqtyrghan. Ibn-Battuta jazbasynyn taghy birjerinde: «Gorod Sarayshiyk, odin iyz krasiyveyshih gorodov, dostigshiy chrezvychaynoy velichiny, na rovnoy zemle, perepolnennyi ludimi, krasivymy bazaramy y shirokimy ulisami. Odnajdy my poehaly verhom s odnim iz stareyshiyn  ego, namerevayasi obehati ego krugom y uznati obem  ego. Jily my v odnom konse ego y vyehaly ottuda utrom, a doehaly do drugogo konsa ego toliko posle poludnya… y vse sploshnoy ryad domov, gde net ny pustoporojniyh mest, ny sadov».

Osy jazbagha ýnile  otyryp kezindegi Altyn Orda handarynyn jәne onyntúrghyndarynyn  ózderine ynghayly etip kórikti de kórkem qalalar túrghyza alghanyn, sonday-aq tirshiligi qaynaghan shuly da dumandy  shaharlarda túra alatynynbilgendeymiz. Úly qaghanatta osynday saudasy  qyzghan, qolóneri damyghan jýzdegenqalalar oryn tepken. Osy avtordyn jylnamasynda taghy mynaday joldarkezdesedi: «Ordynskiye hany vyvozily iz Sredney Azii, Irana, Egipta a takje Vizantiy uchenyh, astronomov, bogoslovov y poetov».  Osyghan qarap bizdin ata-babalarymyzdyn eshqanday da jabayy «varvar»  emesin, qayta mәdeniyetke, ghylymghajәne ónerge  әr uaqytta jaqyn әri tanym-dýniyesinin ken, oi-órisinin teren ekeninúqqandaymyz.

Úly dala qypshaqtary  qúrghan osy imperiyada, әlemdegi en alghashqy salyqtóleu zany qalyptasqan. Qaghanat qújattarynda, naqtyraq aytsaq jarlyqtarynda, mynaday jazylghan sózderdi kezdestiremiz: «Otnyne y vpredi venesianskie kupsy, priyezjaiyshie k nam na korablyah y sovershayshiye torgovye sdelky v nashih gorodah, pusti platyat v nashu kaznu torgovyy nalog vrazmere treh prosentov; esly kuplya-prodaja ne proizvoditsya, pusti nikto ne trebuet s nih torgovogo naloga. Takje u nas v starye vremena  ne braly torgovyy nalog s torgovly dragosennymy kamnyami, jemchugom, zolotom, serebrom, zolotoy kaniyteliu; iy nyne pusti ne berut». Búl jarlyqtyn mәn-maghynasynanúqqanymyz, sol uaqyttarda qypshaqtardyn  qanshalyqty órkeniyetke jaqyndyghynjәne  qazirgi demokratiyanyn alghashqy qadamy da osy imperiyadan bastau alghanynangharghandaymyz.

Men, qanshama jyl erte jәne orta ghasyr әdebiyeti men jazbalaryn, qújattaryn oqyp, zerttep qaraghan kezderimde, qazirgi zamannyn talaptaryna sәikeskeletin,  sol kezderdegi  týrli qúrylym-birlestikterden múnday ózgeshelikterdi  kezdestirgen emespin. Tipti, tórt ghasyrlyq  Rim imperiyasy men Kәriqúrlyqtyn (Europa) Ordenderinde de mynanday kóregendikti, ziyalylyqtybayqamadym.

Osylardy mysal retinde keltire otyryp, taghy bir maqtanyshpen aytarymyz, jerdin kýndi  aynalatynyn sol Altyn Orda handary men bekteri, tipti túrghyndaryda erte kezden  bilgen eken. Mysal retinde keltire keteyik: osy danqty qaghanattynsaray aqyny Saryqúl-Saraydyn  (1321-96)  ólen joldarynda mynaday tarmaqtarkezdesedi: «Uznala lubvy prityajenie dusha, Zemley vokrug Solnsa krujenie versha».  Úqqanymyz, sol kezdin ózinde-aq, ata-babalarymyzdyn jerdin kýndi   aynalatynyn әldeqashan bilgenin týsinemiz jәne olar ýshin búl eshqanday janalyqbolmaghan. Kopernik bolsa osydan bir jarym ghasyrdan keyin ghana jerdin kýndi  aynalatynyn ashqan bolatyn.

Sonymen qatar, aty atalghan Úlyq úlysta әiel zatyna zor qúrmetpen qarap, olardyn alatyn orny erekshe eskerilip әri olardyn  mәrtebesi  joghary  bolghanynkóremiz. Búghan naqty dәleldi,  әlemnin әr týkpirinen kelip, osy alyp memlekette biraz uaqyt túrghan jәne bolyp ketken ózge eldin ataqty sayahatshylary men jylnamashylarynyn jazyp qaldyrghan enbekterinen kóruge bolady. Mysaly, ataqty Plano Karpiniy bylay dep jazypty: «Devushkiy y jenshiny ezdyat verhom y nesutsya vskachi tak lovko, kak y mujchiny. My daje viydeli, kak ony neslisi so strelamy y kolchanom… Jenshiny vypolnyait vse raboty: shiut shuby, odejdu, obuviiy vse, chto delaetsya iz koji; ony vedut telegi, chinyat iyh, nagrujaiyt verbludov iy delaiyt vse bystro y lovko». Taghy bir italiyandyqRikolidiy deli Montekroche (1291j.) ózinin jazbasynda: «Kipchaky otnosyatsya s bolishiym uvajeniyem ko vsem jenshinam v miyre, no osobenno k svoiym. IYmenno jenshiny zanimaitsya obshestvennymy y domashnimy delami, ony je pokupayt y prodayt. Jenshiny gordy y voinstvenny. Ony ezdyat verhom, kak mujchiny, y ya ih viydel chasto vezjashimy v goroda, kak mujchiny, s lukom y strelami. Ony ocheni verny svoiym mujiyam», – dep keltirgen eken. Sonday-aq, ordada birazuaqyt bolghan arab ghalymy Ibn-Battutanyn júmystarynda mynaday joldarbar: «Ya byl sviydetelem v etoy strane odnoy udiviytelinoy veshy – uvajeniya, kotorym polizuitsya jenshiny: ony iymeiyt deystviytelino bolee vysokiy rang, chem rang, zanimaemyy mujchinamiy…. Chasto jenu soprovojdaet ee muj, kotorogo mnogiye prinimait za odnogo iz ee slug».  Osy joldardy oqiy otyrypkezindegi qypshaqtardyn otbasynda jәne olar qúrghan qaghanat-handyqtaryn da, әielbalasynyn qanday syilasymdyqqa, ýlken qúrmetke iye ekenin anyq bayqaymyz.

Bizdin taghy bir erekshe qayran qalghanymyz,sol bir uaqyttyn ózinde-aq Altyn Orda túrghyndary ot jaghu kezinde qazirgi bizdin kómirdi qoldanghan eken. ÁygiliMarko Polonyn kitabyn oqyp otyryp mynaday joldardy kezdestirdik: «Pravda, chto vovsey provinsiy Zolotoy Ordy esti sposob priymeneniya chernyh kamney: ety kamny dobyvayt v gorah, y oniy goryat, ispuskaya plamya, kak poleniya: ony sgorayt polnostiu, kak drevesnyy ugoli. Ony dolgo goryat, y gotoviti na nih legche, chem na drevesiyne… potomu chto oniy luchshe y stoyat menishe, chem drevesina, kotorui takim obrazom ekonomyat». Kórdiniz be, sol kezdegi qypshaqeli kómirdin otyn ekenin bilip jәne ony izdep tauyp, túrmys-tirshiligine kýndeliktipaydalanghan. Osy jazylghan naqty derekterge qarap, búdan myn jylgha tayaukezenderdin ózinde de Úly dalanyn el-júrty Kәri qúrlyq (Europa) maqtanatynórkeniyetten qúr alaqan emesin kóremiz.

D.Uezerfordtyn «Chingiys-haniy rojdenie sovremennogo mira» degenkitabynda Altyn Orda jayynda mynaday joldardy kezdestirdik: «V Zolotoy Orde, kstati, nikakiyh mongolov net. Net, hoti ty tresni. Kuda ny glyani – povsudu kipchaki, kipchaky y eshe raz kipchakiy».

Osy kitaptan biz ýshin qayran qalarlyq taghy bir tarmaqtardy oqughabolady: «Chingis han» y «Temudjiyn» – sovershenno ne mongoliskie iymena, a turko-kipchakskiye. Narodnye kazahskiye y kirgizskiye eposy (Myna ghalym - jazushy, qazaq, qyrghyz epostarynda zerdeley oqyp, zerttep, qarap shyqqansekildi) «Alpamys batyr», «Koblandy batyr», «Er Targyn», a tak je «Manas» y drugiye, chto nazyvaetsya… v upor ne vidyat nikakoy takoy «velikoy mongoliskoy imperiiy». Soglasno etiym eposam, u srednevekovyh kipchakov bylo toliko dva serieznyh protivnika, s kotorymy ony postoyanno borolisi: eto kitaysy y kochevye plemena kalmykov, kak raz y obitavshih togda v rayone sovremennoy Mongoliiy. Nyneshniye  mongoly  - eto lesnye naseleniya (buryaty – manjury),   poyavivshiyesya na etoy zemle toliko neskoliko vekov spustya», – deydi. Kórdiniz be, olar anyq-qanyghyn zerttep qalay jazghan!

Al bizdin oi-týsinigimizdi eski kenes jýiesi qalyptastyrdy. Sodanbirazymyz әli aryla almay kelemiz. Álem jazushylary men ghalymdarynyn ghylymiyenbekteri men shygharmalaryn oqiy otyryp naqty týsingenimiz, Úly Shynghys hannyneshqanday qazirgi monghol atanghan buryat – manjur emes, ol týrki – moghol, yaghniyaytqanda, Úly dalany mekendegen qypshaqtardan shyqqanyn bilemiz.  Qazaqy sózbenaytqanda, qazirgi mongholgha «ýsh qaynasa sorpasy qosylmaytynyn» týsinemiz. Sonymen qatar, kezindegi Úlyq úlys sanalghan - Altyn Orda imperiyasynyn   óz  aumaghyn  әrdayym  keneytumen  qosa, zaman kóshinen qalmay, ghylym men bilimdi jәne óner men mәdeniyetti ten  alyp jýrgenin anyqbayqaghandaymyz.

Beysenghazy Úlyqbek

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyn mýshesi

Abai.kz