Professer Danday Ysqaqúlynyng ghylymy múrasy haqynda

Aghay men kitaphana egiz úghym. Aghaydy izdegen jan Almatydaghy Últtyq kitaphanadan tabady.  Sonda oilaysyng býginde meyreyli 80 jastyng tórine shyqqan aghayda ne degen tabandylyq, jana dýniyelerge degen ne degen qúshtarlyq dep. Aghay men kitaphana egiz úghym bolatynynyng taghy bir dәleli oqyp zerdelegen kitaptarynyng auqymy. Aghaydyng tek  baspa betin kórgen kitaptarynda saralanghan, kóp jerinde tek aty atalghan enbekterding sany shamamen 20 000 kitapty qúraydy. Ary qaray óziniz de shamaley beriniz endi. Árbir kitapty jazu barysynda oqyp, zerdelegen kitaptar sanyn әlgilerge qossaq ne bolady sonda!? Demek, sәti týsip aghaygha jolyghyp qalsanyz qisapsyz kitap qory bar ýlken kitaphanamen jolyghyp túrmyn dep elestetuge bolady.

Ústazym, filologiya ghylymdarynyng doktory, professor, Qazaqstan Respublikasy Gumanitarlyq ghylymdar akademiyasynyng jәne Halyqaralyq Aytmatov akademiyasynyng akademiygi Danday Ysqaqúly – dәl sonday ghajayyp túlgha. Biyl, 2026 jyly, ol seksen jasqa toldy. Osy bir qasiyetti sanmen qatar, aghaydyng alpys jyldan asqan ghylymiy-ústazdyq jolynyng bir shoghyry – on tomdyq shygharmalar jinaghy – jaryq kórdi. Eki oqighanyng bir mezgilde toghysuy da kezdeysoqtyq emes әriyne. Aghaydyng enbekke toly ghúmyrynyng zandy nәtiyjesindey ekeni shýbәsiz.

On tomdyq múrany tútas, onyng ishki logikasyn, zertteu traektoriyasynyng qalay órbigenin ashyp, býgingi – jasandy intellekt pen sifrlyq trendter basym týsken – zamanda búl múranyng nege erekshe manyzgha ie bolatynyn dәiekteu – osy maqalanyng týpki múraty. Ár taraudyng sonynda men ghalymnyng sol saladaghy izdenisin býgingi ghylym men bilimning әlemdik trendterimen qatar qoyyp, salystyryp otyrudy jón kórdim – óitkeni shynayy klassikanyng basty belgisi, ózining zamanynan ozyq bolghandyqtan, kez kelgen zamanmen dialogqa týse alatyndyghynda ghoy.

1. Ghúmyr joly: Otyrardan ghylym órine deyin

Danday Ysqaqúly 1946 jyly Ontýstik Qazaqstan (qazirgi Týrkistan) oblysy, Otyrar audany, Qogham auylynda dýniyege kelgen. Ejelgi Otyrar topyraghy – ózi bir kitaphana, ózi bir órkeniyet orny ghoy. Osy qasiyetti jerde tughan bala boyyna kitapqa, sózge degen qúrmet besikten bastap singeni – maghan kezdeysoqtyq emes sekildi kórinedi. Ol Ál-Faraby atyndaghy Qazaq últtyq uniyversiytetin bitirip, M.Áuezov atyndaghy Ádebiyet jәne óner institutynyng aspiranturasynan ótti.

Ghylym joly 1975 jyly atalghan institutta kishi ghylymy qyzmetker boludan bastalyp, 1977 jyly sol kezdegi S.M.Kirov atyndaghy Qazaq memlekettik uniyversiytetining jurnalistika fakulitetinde jalghasady. Osydan bastap alpys jylgha juyq uaqyt boyy ol bir ghana arnagha – qazaq әdebiyettanuy men synyna  sanaly ghúmyryn arnap kel keledi. Kandidattyq dissertasiyasyn 1975 jyly, al doktorlyq dissertasiyasyn 1994 jyly qazaq әdeby syny taqyrybyna qorghaghan ghalym keyin L.N.Gumiylev atyndaghy Euraziya últtyq uniyversiytetinde, sodan song Sýleymen Demiyrel atyndaghy uniyversiytette professor, oqu jәne ghylym jónindegi prorektor qyzmetterin atqardy.

Osy alpys jyldyng jemisi – ýsh jýzden astam ghylymy maqala jәne otyz shaqty monografiya men kitap (olardyng ishinde tek 1987–2005 jyldar aralyghynda ghana on tórt monografiya jaryq kórgen). Ghalymnyng ghylymiy-qoghamdyq mәrtebesi de osy enbekting auqymyn aighaqtaydy: ol – filologiya ghylymdarynyng doktory, professor, Qazaqstan Respublikasy Gumanitarlyq ghylymdar akademiyasynyng akademiygi, Halyqaralyq Aytmatov akademiyasynyng akademiygi, Qazaqstan Jazushylar odaghy men Jurnalister odaghynyng mýshesi. Bir ghana adamnyng osynsha institusionaldyq moyyndaugha ie boluy – onyng enbegining jalghyz bir tar mamandanudan asyp, әdebiyettanu, syntanu, tiltanu, týrkitanu, pedagogika salalarynyng týiisken jerinde túrghanyn kórsetedi.

Býgingi ghylym әlemining tiline audaryp aitsaq, Danday Ysqaqúlynyng ómirbayany – «interdissiplinarlyq ghalym» degen qazirgi zamanghy úghymnyng naq ózi. Dýniyejýzilik ghylym býginde tar mamandyqtan keng auqymdy, pәnaralyq zertteushige qaray oiysyp jatyr emes pe? Garvard pen Oksfordtyng ózi «T-tәrizdi maman» (T-shaped scholar) degen ýlgini nasihattaydy: bir salanyng terenine boylay otyryp, kórshiles salalarmen kópir qúra biletin ghalym. Danday aghay osy ýlgini әlemdik trendter sózben atalmay túrghan kezde-aq, tәjiriybe jýzinde iske asyryp ýlgergen eken dep oilaymyn. Múnyng ózi – zamana talabyn sezimmen, jýrekpen aldyn ala týisingen naghyz ghalymnyng belgisi.

2. Aghay men kishipeyildik - egiz úghym

Ghalymnyng qanshalyqty enbek sinirgenin tomdap, bet sanap shyghugha bolady. Al onyng qanday jan ekenin tek san, tek tizim jetkize almaydy – ony tek әngime, tek kózben kórgen sәt, tek óz auzynan estigen estelik qana jetkizedi. Shәkirtteri men zamandastarynyng onyng 60 jәne 75 jyldyq mereytoylaryna oray jazghan estelikterin («Beles», 2010; «Kemel enbek, keng óris», 2021) paraqtaghanda, maghan bir nәrse kýn sayyn anyghyraq angharylady: búl kisining ghúlamalyghy qanshalyqty biyik bolsa, qarapayymdylyghy da sonday teren. Al búl – kezdeysoq emes, bir-birin tolyqtyratyn, bir-birinsiz ómir sýre almaytyn egiz qasiyet.

Jazushy Mamytbek Qaldybaydyng «Beles» atty estelik-essesinde Danday aghaydyng óz auzynan jazyp alghan bir oqigha bar. Kishkentay kezinde әkesi dýken manynan bir týiinshek aqsha tauyp alady. Ýy ishi ashtan ólmese de, onay tirlik keshpeytin zaman. Degenmen әkesi ýsh kýn boyy «kimning aqshasy joghaldy» dep auyl-aymaqqa jar salady, jalghan iyelenushi kóp bolghanymen, eshqaysysyna bermey, aqyry shyn iyesi tabylghanda – kórshi auyldyng kedey adamy – bir tiynyna tiymey týgel qaytarady. Balalary «sýiinshisin de súramadynyz ba» dep kýnkildegende, әkesi ýndemey qoyady. Danday aghay osy oqighany esine alghanda «Ákeme ómirbaqy rizamyn» deydi. Mine, adaldyq pen qanaghat degen úghymdardyng qaydan bastau alatyny anyq kórinbey me?

Osy bir oqighanyng qasynda taghy bir, endi ózi turaly, ózin-ózi ayamay aitqan oqigha bar. Bes-alty jasar Danday kórshi balamen baqshadan qauyn úrlaugha barady, kempir qughanda tikendi jantaq bútasynyng ishine tyghylyp, denesi týgel iyne-tikenge malynyp jaralanghansha ýnsiz jatady. Keyin әkesi múny bilgende atpen quyp jýrip sabaydy – «sen mening úlym emessin, sendey úrynyng maghan keregi joq» dep. Bala Danday sol týni qoranyng bir búryshynda týnep, ertenine әkesine «búdan bylay úrlyq istemeymin» dep jalynyp uәde beredi. Seksen jasar ghúlama ghalym búl balalyq «kýnәsin» úyalmay, tipti bir týrli jyly yumormen, óz auzymen әngimelep otyr – mine, shynayy kisilikting belgisi osynda: óz kemshiliginnen qoryqpay, ony moyynday bilu.

Erjetken song da osy qarapayymdylyq qasiyeti odan aiyrylghan emes. Filologiya ghylymdarynyng kandidaty Jabal Shoyynbet ózining «Qarapayymdylyq qaghidasy» atty esteliginde mynaday bir sәtti suretteydi: Danday aghay tughan auylyna – Otyrardyng Qogham auylyna – qonaqqa barghanda, dastarqan basynda bata berudi ózinen әldeqayda jas, sheni de, ataghy da tómen, biraq belgili Shoyynbet biyding nemeresi bolyp keletin Jabaldyng ózine úsynady. «Al, Jabal inim, ataqty, auzy dualy Shoyynbet biyding nemersisin, bata ber» deydi qolyn jayyp. Avtor búghan alghash abdyrap qalady – qasynda odan ýlken, sheni joghary adamdar otyr ghoy. Keyin jol boyy oilanyp, mynaday qorytyndygha keledi: «Ústanghan qaghidasy – qarapayymdylyq! Kóp bilgenin, kópke ýiretkenin, sheni jogharylyghyn eshkimge eshqashan búldamaydy, birqalypty, birsydyrghy – mine, qasiyet!..»

Al batyldyghy men turashyldyghy jayly bir ghana fakt jetkilikti: 1986 jyly, Jeltoqsan oqighasynyng qarsanynda, «Qazaq uniyversiyteti» gazetining redaktory bola jýrip, ol basylymdaghy materialdardyng jartysynan kóbin qazaqsha shygharudy qolgha aldy. Múnyng ózi keyin «últshyldyqpen aiyptalyp», júmystan zansyz shygharylyp, tipti sottalu qaupine deyin apardy. Ol osy qiyn jyldary turaly ókpe-nazsyz, jay ghana fakt retinde әngimeleydi – artynan kelgen bir de bir ataq-marapatty sol qiyndyqtardyng qúny retinde kórsetpeydi. Múndaghy qasiyet – ótkenin de, qateligin de, qinalghan kezin de sol qalpynda, boyamasyz aita bilu. Búl – naghyz kisilik.

Osynyng bәrin oqyghanda men týsinemin: Danday aghaydyng qarapayymdylyghy – jasandy kishipeyildilik emes, óz bolmysyna degen tereng senimnen tughan tabighy qalyp. Sebebi shyn mәninde biyik túrghan adam ghana ózin tómen qoiydan qoryqpaydy.

Býgingi әlemdik basqaru jәne kóshbasshylyq teoriyasynda amerikalyq zertteushi Djim Kollinzding «Besinshi dengeyli kóshbasshylyq» (Level 5 Leadership) degen belgili tújyrymdamasy bar: eng ýzdik, eng úzaq merzimdi tabysqa jetken kóshbasshylardyng bәrinde derlik eki qasiyet qatar kezdesedi – kәsiby erik-jiger men jeke qarapayymdylyqtyng siyrek kezdesetin qosyndysy. Búl teoriya dәl býgingi әleumettik jeli men jeke brending (personal branding) dәuirinde asa ózekti: qazir kóbine «ózindi satu», «esimindi jappay jarnamalau» tabystyng kepili sanalady. Osynday ortada Danday Ysqaqúlynyng ýlgisi – keremet qarsy dәlel. Ol óz esimin emes, óz isin algha tartady; óz danqyn emes, shәkirtining qolyn joghary kóteredi. Mýmkin, dәl osy qasiyeti – onyng naghyz, úzaq merzimdi bedelining týpki syry shyghar.

3. Syntanushylyq mektepting negizin qalaghan ghalym

Danday Ysqaqúlynyng ghylymy múrasynyng arqauyn – qazaq әdeby synynyng teoriyasy men tarihy qúraydy. Búl – kezdeysoq tandau emes. Kenestik dәuirde әdebiyettanu ghylymy negizinen әdebiyet tarihy men jekelegen jazushylar shygharmashylyghyn zertteumen shektelse, әdeby synnyng ózindik teoriyalyq-әdisnamalyq negizderi derbes zertteu nysany bola almay kelgen edi. Dәl osy olqylyqtyng ornyn toltyrudy 1987 jylghy «Ádebiy-kórkem syn» jinaghynan bastap, «Syn shyn bolsyn», «Synsonar» (1993), «Janr», «Ádebiyet órnekteri» (1996), «Syn janrlary» (1999), «Syn symbaty» (2000) jәne týiindi enbegi «Syn óneri» (2001) monografiyalarymen jalghastyrghan – Danday Ysqaqúly. Búl sikl keyin kóp tomdyq jinaqtyng birinshi-tórtinshi tomdaryna («Syn óneri», «Qazaq әdeby synynyng tarihy» I jәne II kitaptary, «Syntalqy») negiz boldy.

«Syn ónerinin» ghylymy manyzy nede? Ghalym әdeby syngha túnghysh ret jýieli, «anatomiyalyq» taldau jasaydy: synnyng subektisi (synshy), mazmúny, әdisnamasy men әdisteri (dialektikalyq-materialistik, salystyrmaly-tarihi, psihologiyalyq, formaldyq, lingvistikalyq, qúrylymdyq jәne t.b.), qúraldary, ómir sýru arnasy (baspasóz, radio, teledidar, qazir – әleumettik jeliler), janrlary (annotasiya, resenziya, sholu, maqala, esse, felieton, parodiya, epigramma), qyzmeti (ýgitshilik-nasihattaushylyq, tanymdyq, baghalaushylyq, tәrbiyelik, zertteushilik, úiymdastyrushylyq) jәne ústanymdary (halyqtyghy, tarihshyldyghy, shynshyldyghy, ómirmen baylanystylyghy) degen qúrylymdyq komponentterge bólip qarastyrady. Búl – sol kezge deyin qazaq әdebiyettanuynda bolmaghan, әlemdik syntanudyng ozyq tәjiriybesin qazaq topyraghyna beyimdegen túnghysh ghylymy jýie.

«Qazaq әdeby synynyng tarihy» atty eki kitaptan túratyn irgeli enbeginde (2-3 tomdar) ghalym syn tarihyn halyqtyq estetikadan bastap, Shoqan, Ybyray, Abay dәuirinen ótip, Alash baspasózi («Qazaq», «Ayqap» gazet-jurnaldary) arqyly qalyptasqan últshyl syngha, odan kenestik dәuirdegi iydeologiyalyq qyspaqqa, aqyry tәuelsizdik túsyndaghy janghyrugha deyingi tútas joldy hronologiyalyq әri mәselelik túrghydan bayandaydy. Múnyng ózi – sayasy koniunkturadan góri, ghylymy obektivtilikti tandaghan azamattyq ústanymnyng da kórinisi: ghalym kenestik dәuirdegi «túrpayy әleumettik syn» men «syndaghy sayasy soraqylyqtardy» býrkemelemey, ashyq synaydy.

Múnda bir nәrseni jasyrmay aitqym keledi: syn janryn zertteu – eng qiyn, eng «rahymsyz» taqyryptardyng biri. Sebebi synshy – әrdayym eki ottyng ortasynda qalatyn kәsip iyesi: bir jaghynan shygharmashyl adamdy renjitpeuge tyrysady, ekinshi jaghynan aqiqatqa opasyzdyq jasamaugha mindetti. Danday aghay osy qyl kópirden mýdirmesten ótip, tútas bir ghylym salasyn ayaqtan túrghyzdy desek, artyq aitqandyq bolmas.

Býgingi kýnge kóz jýgirtsek, әdeby synnyng taghdyry qaytadan kýn tәrtibine shyghyp otyr. Áleumettik jelilerdegi «layk» pen algoritmdik úsynys jýieleri әdeby synnyng ornyn basa ma degen alang býkil әlemdik әdebiyettanu qauymdastyghyn tolghandyryp otyr. Jasandy intellekt minut sayyn myndaghan mәtin jazyp shyghara alatyn dәuirde, naghyz saraptamalyq, talghampaz, bilikti synnyng qajettiligi azaymaydy, kerisinshe, eselep artady. Danday Ysqaqúly qalyptastyrghan syntanushylyq mektep – dәl osy túrghydan alghanda býgingi kýni tipten ózektirek bolyp otyr: ol bizge «sapaly mәtindi sapasyzdan qalay aiyrugha bolady» degen súraqqa jauap izdeuding teoriyalyq negizin qaldyrdy.

4. «Ádebiyet alyptary» galereyasy jәne Maghjan fenomeni

Eger alghashqy tórt tom syntanudyng teoriyasy men tarihyna arnalsa, besinshi tom – «Ádebiyet alyptary» – naqty túlghalargha, HH ghasyr basyndaghy qazaq әdebiyetining alyptaryna arnalghan túlghatanulyq portretter toptamasy. Mәshhýr Jýsip Kópeyúlynan bastap, Ahmet Baytúrsynúly, Maghjan Júmabaev, Jýsipbek Aymauytov, Múhtar Áuezov, Beyimbet Mayliyn, Sәbit Múqanov, Ghabit Mýsirepov, Ghabiyden Mústafinge deyingi bir legi osy kitapta ghylymy túrghydan saraptalady. Danday Ysqaqúlynyng búl saladaghy ereksheligi – ol әr túlghany iydeologiyalyq emes, últtyq mýdde túrghysynan baghalaydy: «kimning enbegi turaly jazsa da, oghan últtyq mýdde, jana kózqaras túrghysynan bagha berui» – búl ghalymnyng zertteushilik qoltanbasynyng basty belgisi.

Osy galereyanyng ishinde erekshe oryn alatyny – Maghjan Júmabaevqa arnalghan derbes monografiya («Maghjan», alghash 2015–2016 jyldary, keyin tolyqtyrylyp 2020 jyly 322 betpen qayta basylghan). Maghjan taghdyry – jiyrmasynshy ghasyrdaghy qazaq ziyalysynyng jiyntyq tragediyasynyng simvoly. Danday Ysqaqúly búl enbeginde aqynnyng aqyndyq taghdyryn kenestik dәuirding naqty tarihy shyndyghymen tyghyz baylanysta qarastyryp, «Kenestik kezendegi maghjantanudan» bastap, «Batyr Bayan» poemasyna, aqynnyng әdeby audarmalaryna, «Últqa tilinen qymbat nәrse joq» degen qaghidatyna deyin jan-jaqty toqtalady. Maghjandy iydeologiyalyq aiyptaudan tazartyp, onyng shygharmashylyq túlghasyn tolyq qalpynda oqyrmangha qaytarudyng ózi – últtyq jadyny qalpyna keltiru jolyndaghy azamattyq erlikpen para-par enbek. Múnda synshy-ghalym men últjandy azamat bir adamda toghysady.

Moyyndaymyn, Maghjan turaly joldardy oqyghanda jýregim bir basqasha soghady. Sebebi ol – tek bir aqynnyng taghdyry emes, tútas bir úrpaqtyng aitylmay qalghan zary. Danday aghaydyng qalamy dәl osy zardy ýnsizdikten alyp shyghyp, ony ghylymy dәlelding tiline audardy. Búl – jan men oidyng birigui, emosiya men payymnyng qatar jýrui degen sóz.

Býgingi әlemdik gumanitarlyq ghylymda «jady zertteuleri» (memory studies) jәne dekoloniyalyq diskurs dәl osynday – tarihtan óshirilgen, aiyptalghan, ýnsiz qaldyrylghan dauystardy qayta tiriltu missiyasyn atqaryp jatyr. Batys uniyversiytetterinde otarshyldyq dәuirding «kólenkedegi» túlghalaryn qayta zertteu – jappay tendensiyagha ainaldy. Danday Ysqaqúly dәl osy baghytty, ghylymy leksikon әli «dekolonizasiya» degen sózdi jappay qoldanbay túrghan kezde-aq, qazaq materialynda jýzege asyryp ýlgergen eken. Búl – bizding gumanitarlyq ghylymymyzdyng әlemdik trendten kenje qalmaghanynyn, tipti keybir tústarda odan ozyp ketkenining aighaghy emes pe?

5. Týrki әlemining kópiri: salystyrmaly әdebiyettanu men mәdeny baylanystar

On tomdyqtyng segizinshi-toghyzynshy tomdary («Ádeby baylanystar», «Mәdeniyetter toghysyndaghy týrki әlemi») ghalymnyng zertteu auqymynyng qazaq әdebiyetining shenberinen týrki әlemine qaray keneygenin kórsetedi. Búl – kezdeysoq emes, organikalyq ósu: últtyq әdebiyetting tamyryn týsinu ýshin ony tuystas týrki halyqtarynyng ortaq mәdeniy-әdeby kenistiginde qarastyru qajet degen týisikten tughan baghyt. Ghalym búl tomdarda týrki halyqtarynyng jalpy sany men taralu geografiyasynan bastap (týrikter, ózbekter, әzerbayjandar, qazaqtar, úighyrlar, tatarlar, týrikmender, qyrghyzdar jәne t.b.), ortaq tarihiy-mәdeny baylanystargha, jahandanu dәuirindegi týrkilik birlik mәselesine deyin keng auqymdy zertteydi.

Múndaghy basty tezis – jahandanu dәuirinde kishi halyqtardyng mәdeniy-tildik derbestigin saqtaudyng jalghyz joly – tuystas halyqtarmen toptasu, ortaq qúndylyqtardy bekemdeu. «Maqsat – týrkilik birlik», «Ortaq til – ómir talaby», «Ortaq әlipby mәselesi» degen tarau ataularynyng ózi – ghalymnyng bolashaqqa qarata aitqan ghylymiy-sayasy úsynysy ispetti oqylady. Búl orayda Danday Ysqaqúly akademiyalyq zertteushiden góri, últ bolashaghyna alandaghan qogham qayratkeri beynesinde kórinedi.

Men múny oqyghanda әrdayym bir nәrsege tandanamyn: ghalym búl joldardy jazghan kezde әli Týrki memleketteri úiymy (Organization of Turkic States) býgingidey institusionaldyq nysangha enbegen edi. Al býgin, mine, týrki әlemining ortaq әlipbiyi, ortaq terminologiyalyq qory, týrki memleketterining sammitteri – kýn tәrtibining basty taqyryptarynyng birine ainaldy. Danday aghay osynau geosayasi, mәdeny integrasiya trendin ondaghan jyl búryn, zertteushi sezimtaldyghymen aldyn ala boljap, óz enbeginde negizdep ketken. Búl – ghylymy payymnyng keyde sayasattan da ilgeri jýretinining tamasha mysaly. Qazirgi әlemdik gumanitariyler arasynda keng taralghan «júmsaq kýsh» (soft power) tújyrymdamasy túrghysynan qarasaq ta, tildik-mәdeny birlikti nyghaytu – últtardyng HHI ghasyrdaghy eng tiyimdi, qantógissiz qarusyzdandyru strategiyasy ekenin Danday aghay bayaghyda-aq týsingen eken.

6. Til maydany: últ taghdyry men sóz qúdireti

On tomdyqtyng songhy, onynshy tomy – «Til maydany» – ghalymnyng lingvofilosofiyalyq izdenisterining shyny. Búl enbekte tәuelsizdikke deyingi jәne keyingi qazaq tilining taghdyry, onyng memlekettik mәrtebege qol jetkizu jolyndaghy qiyndyqtary, terminologiya mәselesi, bilim beru jýiesindegi til sayasaty ghylymiy-syny túrghydan taldanady. Múnda ghalym synshy retindegi boyyndaghy qasiyetin – batyl, ashyq, koniunkturasyz pikir aitu daghdysyn – eng tolyq kólemde tanytady.

2016 jyly «Týrkistan» gazetine bergen súhbatynda (Esengýl Kәpqyzymen әngime) ol ýsh túghyrly til sayasatyna qatysty qauippen qaraytynyn ashyq jetkizgen: jaratylystanu pәnderin aghylshyn tilinde, gumanitarlyq pәnderding birazyn orys tilinde oqytu ýlgisi – «últtyq bilimning tamyryna balta shabatyn әdis» deydi ol. Ahmet Baytúrsynúlynyng «últtyng bolashaghy – mektep, mektepte qanday tәrbie alsan, sol tәrbie bolashaghyndy aiqyndaydy» degen qaghidatyn basshylyqqa alghan ghalym: «qazaqsha tәrbiyelengen jan qazaqqa qyzmet etedi, oryssha tәrbiyelengen jan orysqa qyzmet etedi» dep qorytady. Búl – til mәselesin tek lingvistikalyq emes, últtyng ózin-ózi saqtap qalu mәselesi dep týsinetin azamattyq pozisiya.

Osy jerde erekshe atap óterligi bar: songhy jyldary ghalymnyng zertteu auqymy odan әri terendep, sózding taza lingvistikalyq nemese әdebiy-syny qyzmetinen asyp, onyng әleumettik-ekonomikalyq jәne psihologiyalyq-tanymdyq quatyna qaray oiysqany bayqalady. Tildin, terminologiyanyng ghylym men ekonomikanyng damuyna tikeley qatysy bar ekeni – ghalymnyng «Til maydanynda» da kótergen mәselesi: ol qazaq tilining әli tolyqqandy ghylym tili, ekonomika tili bola almauynyng sebebin terminologiyanyng jetkiliksiz qalyptasuynan kóredi. Al sózding adam sanasyna, últtyq bolmysqa әseri jayly oi-tújyrymdary – jahandanu iydeologtarynyng «halyqty óz tamyrynan ajyratu ýshin arzanqol aqparatpen aldandyru» taktikasy turaly ol keltirgen syn pikirlerinde aiqyn kórinedi. Bir sózben, ghalymnyng ghylymy joly «syn sózinen» (әdeby syn) «últ sózine» (til sayasaty), odan «sóz qúdiretine» (sózding ekonomika men sanagha әseri) qaray órbigen birtútas logikalyq traektoriya qúraydy. Búl – kezdeysoq emes, ghúmyr boyghy bir ýlken súraqtyng – «sózding adam men qogham ómirindegi orny qanday» degen saualdyng – әr týrli dengeyde qoyylyp, әr týrli jauap tabuy.

Al búl taqyryp býgingi әlemdik ghylymda qanshalyqty ózekti desenizshi! Sózding ekonomikagha әseri degen ataudyng ózi maghan býgingi minez-qúlyqtyq ekonomika (behavioral economics) ghylymynyng negizin eske týsiredi: Danieli Kaneman men Richard Talerding zertteuleri adamdardyng ekonomikalyq sheshimderining qanshalyqty «sózben», yaghny aqparattyng qalay tújyrymdalghanymen (framing) baylanysty ekenin dәleldegen. Al sózding sanagha әseri jayly oy – býgingi iri tildik modeliderding (large language models) qalay «oylaytynyn», tilding oilaudy qanshalyqty qalyptastyratynyn zertteytin kognitivtik lingvistika men neyroghylym toghysyndaghy zamanauy baghyttargha ýndes. Demek, Danday aghay seksen jasynda da eskirmey otyr, kerisinshe, ol әlemdik gumanitarlyq-ekonomikalyq ghylymnyng býgingi eng «ystyq» taqyryptarynyng birine – óz ana tilinin, óz halqynyng taghdyry arqyly – qazaqsha jauap izdep jatyr. Múnyng ózi kemel jastaghy kemel parasattyng dәleli emes pe?

7. Ústaz jәne shәkirt: ghylymy mektepting jalghasy

Danday Ysqaqúly – tek zertteushi ghana emes, tolyqqandy ghylymy mektep qalyptastyrghan ústaz. Ol Ál-Faraby atyndaghy Qazaq últtyq uniyversiytetinde, L.N.Gumiylev atyndaghy Euraziya últtyq uniyversiytetinde, Sýleymen Demiyrel atyndaghy uniyversiytette úzaq jyldar dәris berip, ondaghan kandidattyq jәne doktorlyq dissertasiyagha jetekshilik etti.

Ózim de aghaydyng ónegesin kóp kórdim. Uniyversiytette jýrgende aghaymen ótkizgen týski astyng ózi bir ghaniybet edi. Aghaydyng bizge jii aitatyn sózi: qay iste de adal bolyndar, enbekten esh keri sheginbender, últtyq mýddeni birinshi oryngha qoyyndar. Ghylymda koniunkturagha boy aldyrmay, derekke, dәiekke sýienip, últtyq mýdde túrghysynan oy qorytu qajettigin de jii aitatyn. Aghaydyng osy qysqa әri núsqa ústanymdary ghylymdaghy býgingi zamandasqa da, keleshek zertteushilerge de manyzdy әdisnamalyq múra der edim.

Býgingi bilim beruding әlemdik trendine kóz jýgirtsek, jasandy intellekt negizindegi jeke tiutorlar, MOOC-platformalar (massalyq ashyq onlayn kurstar) bilim aludyng jappay demokratiyalandyryluyna jol ashty – búl, әriyne, iygilikti qúbylys. Degenmen bilim beru psihologiyasy salasyndaghy songhy zertteuler de kórsetkendey, «jandy ústaz – jandy shәkirt» baylanysynyn, yaghny mentorlyq qatynastyng auystyrylmaytyn, ekrandar men algoritmder jetkize almaytyn bir qyry bar: ol – ruhany ýlgi beru, jeke mysalmen tәrbiyeleu. Danday aghay siyaqty ústazdardyng qúndylyghy – bilim berumen qatar, adam bolmysyn qalyptastyruynda. Búl – eshbir tehnologiya almastyra almaytyn, tek «jýrekten jýrekke» ghana beriletin múra.

8. Ghylym múra hәm janashyldyq

Maqalanyng mindeti madaqtamamen shektelmeu bolghandyqtan, obektivtilik ýshin birneshe syny bayqaudy da aitpay ketuge bolmaydy. Sebebi, ústazymnyng ózi bizge ýiretkendey, shynayy qúrmet – sypayy ýnsizdikte emes, adal synda jatyr.

Birinshiden, Danday Ysqaqúlynyng enbekterinde birneshe ret qaytalanatyn kezendestiru ataulary («Jengen sosializm», «Kemeldengen sosializm», «Qayta qúrular») – kenestik dәuirding ózindik terminologiyasy. Ghalym búl ataulardy sol dәuirding iydeologiyalyq sipatyn әshkereleu maqsatynda, dәieksóz retinde qoldanghanymen, keyde terminderding tarihiy-syn túrghysynan qanshalyqty qayta payymdalghany oqyrmangha tolyq ashyla bermeydi; búl – bolashaq basylymdarda әdisnamalyq týsinikteme berudi qajet etetin tús.

Ekinshiden, ghalymnyng «últtyq mýdde túrghysynan bagha beru» qaghidaty – әdisnamalyq túrghydan qúndy bolghanymen – keyde ghylymy obektivtilik pen azamattyq ústanymnyng arasyndaghy mejeni búldyrata týsui mýmkin degen syny pikirler de kezdesedi. Mysaly, kenestik dәuir jazushylarynyng (S.Seyfulliyn, S.Múqanov siyaqty) shygharmashylyghyna qatysty ekiúday baghalar óz zamanynda, tipti býginde de әdebiyettanu qoghamdastyghynda pikirtalas tudyrady; Danday Ysqaqúly búl daularda iydeologiyalyq qaralaudan góri, tarihy konteksti eskere otyryp, tengerimdi bagha beruge úmtylghanymen, mәselening tolyq sheshimin tapty dep aitu әli erte.

Ýshinshiden, jalghyz ghalymnyng qolymen jasalghan, otyz tomgha juyq enbek – bir jaghynan eren enbekqorlyqtyng ýlgisi bolsa, ekinshi jaghynan, qazirgi ghylymda keng taraghan aljamdastyrylghan (kollaborativtik), sifrlyq-korpustyq zertteu әdisterining әli tolyqqandy qoldanylmaghanyn da kórsetedi. Búl – synau emes, tarihi-obektivti bayqau: ghalymnyng buyny kompiuterlik korpustyq lingvistika men derekter bazasy keninen qoldanysqa engenge deyingi dәuirde qalyptasqan.

Dәl osy ýsh bayqaudyng týiini – maghan bir oy salady: keremet múra degenimiz – minsiz múra emes, kerisinshe, ózinen keyingi úrpaqqa әli de atqaratyn júmys qaldyratyn, «ayaqtalmaghan simfoniya» ispetti múra. Danday Ysqaqúlynyng múrasyn sandyq gumanitariylik (digital humanities) qúraldarmen qayta óndep, izdeuge ynghayly elektrondyq korpusqa ainaldyru, onyng kezendestiru apparatyn qazirgi tarihnama jetistikterimen bayytu – shәkirtter aldynda túrghan kelesi úrpaqtyq mindet. Búl – ústazdyng enbegin kemsitu emes, kerisinshe, ony jana tehnologiyalyq mýmkindikter arqyly odan әri keninen taratudyn, óshpes etu jolynyng ózi.

9. Enbek fenomeni: qolmen jazylghan ghylym

Danday Ysqaqúlynyng shygharmashylyq portretinde airyqsha atap ótuge túratyn bir qyry bar – onyng enbekqorlyghy, dәlirek aitqanda, enbek etu әdisi. Ýsh jýzden astam maqala, otyzgha juyq monografiya, milliondaghan bettik arhiyv, baspasóz materialdaryn sýzip ótu – múnyng bәri kompiuter, internet, izdeu jýieleri joq nemese endi ghana payda bola bastaghan dәuirde, kóbine qolmen jazylyp, qayta-qayta qolmen kóshirilip jasalghan. HH ghasyrdyng gazet-jurnal betterin «kóz mayyn tauysa sýzip qarap shyghyp», sol materialdardy jýielep, taldap, qayta terip otyru – býgingi sandyq tehnologiya dәuirinde ósken jas úrpaq kózimen qaraghanda, shynymen de, aqylgha syimaytyn, fantastikalyq kólemdegi enbek. Múny «erlikpen para-par júmys» dep baghalaghan aldynghy buyn ókilderining pikiri – eshbir artyq emes.

Keyde oilaymyn: býgingi student bir maqalany bir týimeni basyp, bir sekundta taba alady. Al Danday aghay sol bir maqalany tabu ýshin kitaphananyng shandy sórelerin aralap, kózin qajap, qolyn әbden jazdyryp jazghan. Búl – eki týrli әlemnin, eki týrli uaqyt ólshemining salystyruy. Men múny oilaghanda, shynymdy aitsam, bir jaghynan quanamyn (bizding zamanymyz jenildedi dep), ekinshi jaghynan namystanamyn (sol jenildikting qanshalyqty «tereng enbekti» yghystyryp bara jatqanyna nalimyn).

Búl jerde mәsele tek kólemde emes, sol enbekting sapasy men jýieliliginde de jatyr: qolmen jinalghan material sol qoldyng iyesining jeke zerdesi, talghamy, jýieleu qabileti arqyly súryptalghan, óndelgen, oy eleginen ótken. Sondyqtan Danday Ysqaqúlynyng múrasy – jay ghana aqparat jinaqtau emes, әr beti avtordyng jeke ziyatkerlik enbegining izi basylghan, «qoltanbaly» ghylym ýlgisi. Búl – jasandy intellekt pen avtomattandyrylghan izdeu jýieleri ýstemdik qúryp bara jatqan zamanda erekshe qúndy sabaq: tehnologiya aqparatty tez tabugha kómektesedi, biraq ony oy eleginen ótkizip, jýieli tújyrymgha ainaldyratyn – adamnyn, ghalymnyng enbegi men parasaty.

Býgingi psihologiya ghylymynda «tereng júmys» (deep work) degen úghym keng tarady – zeyindi bir mәselege úzaq, ýzilissiz shoghyrlandyru qabileti, nazar ýshin kýreste jeniske jetu óneri degendey. Kel Niuport sekildi zertteushiler búl qabiletti «siyrek kezdesetin jәne asa qymbat» dep baghalaydy, sebebi әleumettik jeliler men habarlandyrular nazarymyzdy ýzdiksiz bólshektep jatyr. Danday Ysqaqúlynyng tútas bir ghúmyrgha sozylghan, nazary bólinbegen, shanshylmaghan enbegi – dәl osy «tereng júmystyn» eng kemel ýlgisi. Ol bizge búl úghym atauy jasalmay túryp-aq, ony kýndelikti ómirmen dәleldep bergen.

Qorytyndy: gumanitarlyq ghylymnyng bolashaghy turaly

HH ghasyrdyng ortasynda qúrylymdyq antropologiyanyng negizin qalaghan ataqty oishyl Klod Leviy-Stross adamzat tarihynyng aldaghy damuy gumanitarlyq-әleumettik ghylymdardyng taghdyrymen tyghyz baylanysty bolatynyn, tehnikalyq progress adamzatty óz-ózinen, óz bolmysynan alshaqtatpauy ýshin adam men qogham turaly ghylymdardyng mәrtebesi arta týsuge tiyis ekenin eskertken edi. Býgingi jasandy intellekt, sifrlandyru, tehnogendik trendter bәrinen basym týsip bara jatqan dәuirde osy oy asa ózekti bolyp otyr. Tehnologiya adamgha aqparatty jyldam jetkize alady, biraq ol aqparatty maghynagha, qúndylyqqa, últtyq-tarihy jadygha ainaldyratyn – tek adamnyn, gumanitarlyq oidyng ghana qolynan keletin is.

Danday Ysqaqúly – dәl osy bolashaqtyn, yaghny sóz ben oidyn, til men últtyq sananyng qúndylyghyn qalpyna keltiretin gumanitarlyq ghylymnyng jarqyn ókili. Onyng býkil ghúmyry kitap pen ústazdyqqa, últtyq múranyng ólmeuine, sony keler úrpaqqa jetkizuge arnaldy. On tomdyq shygharmalar jinaghy – osy ghúmyrdyng qorytyndysy emes, kerisinshe, jana zertteushiler ýshin ashylghan jol kórsetkishi. Seksen jasta da izdenisin toqtatpay, sózding qúdiretin jana qyrynan – ekonomika men sana túrghysynan – zerttep jatqan ghalymnyng mysaly – ghylymda shynayy ústanym men adaldyqtyn, enbekqorlyq pen otansýigishtikting ýlgisi.

Býgingi konferensiya da, onyng ayasynda jaryq kórgen on tomdyq ta – jay ghana mereytoylyq shara emes, gumanitarlyq bilimning qoghamdaghy mәrtebesin qayta qalpyna keltiru jolyndaghy naqty qadam. Jasandy intellekt mәtindi sekund ishinde óndey alatyn, biraq mәtinning artyndaghy tarihy jandy, últtyq jadyny, adamy auyrtpalyqty sezine almaytyn dәuirde, dәl Danday Ysqaqúly siyaqty bir ómirdi ghylymgha, shyndyqqa, sózge arnaghan ghalymdardyng tәjiriybesi – bolashaq gumanitariyler ýshin teoriyalyq ta, adamgershilik te baghdar bola alady.

Ústazym, búl joldardy jazyp otyrghanda kóz aldyma Sizding dәrishanagha kirip kele jatqan beyneniz keledi – qolynyzda sarghayghan qaghazdar, kózinizde әli de sónbegen erekshe bir ot. Siz bizge tek ghylymdy emes, ghúmyrdy qalay sýydi ýirettiniz. On tomdyq – Sizding qolynyzdan shyqqan jiyrma myndaghan betting qorytyndysy bolghanymen, ol – biz ýshin, shәkirtteriniz ýshin, әli jalghasatyn joldyng basy ghana. Onyng múrasyn zerdeleu, jalghastyru, sandyq dәuirge beyimdep damytu – bizdin, shәkirtterinin, boryshy әri maqtanyshy. Qúrmetti ústazymyzgha zor densaulyq, shygharmashylyq shabyt, әli talay tomdyq enbekterge jeter quat tileymiz. Seksen – Siz ýshin jasaudyng emes, jana asulardy baghyndyrudyng belesi bolsyn!

Paydalanylghan derekkózder

1. «Kemel enbek, keng óris». Belgili әdebiyet synshysy, týrkitanushy ghalym, professor Danday Ysqaqúlynyng 75 jyldyghyna arnalghan ghylymiy-tanymdyq maqalalar toptamasy. – Almaty: «Tanbaly» baspasy, 2021. – 324 bet.
2. Ysqaqúly D. Kóp tomdyq shygharmalar jinaghy. – Almaty: «Qazaq ensiklopediyasy», 2015–2021.
3. Kәpqyzy E. Danday Ysqaqúly, professor: Qazaqy tәrbiyelengen jan qazaqqa qyzmet etedi // «Týrkistan» gazeti, 12 mamyr 2016 j.
4. Shalabay B. Danday Ysqaqúly – kemel zertteushi // «Qazaq әdebiyeti», 09.06.2006 j.
5. Kәkishev T. Zerdeli ghalym (Alghy sóz ornyna) // «Kemel enbek, keng óris» jinaghy, 2021.
6. Qaldybay M. Beles // «Kemel enbek, keng óris» jinaghy, 2021 (bastapqy basylymy: «Beles» jinaghy, Almaty: «Tanbaly», 2010).
7. Shoyynbet J. Qarapayymdylyq qaghidasy // «Kemel enbek, keng óris» jinaghy, 2021.
8. Altaeva Ý. «Qoghamnan» shyqqan qara bala // «Ontýstik Qazaqstan» gazeti, 11 shilde 2006 j.; «Kemel enbek, keng óris» jinaghy, 2021.

Suret: Abai TV arnasynan alyndy.

Úlan Erkinbay,

Ádebiyettanushy, A.Baytúrsynúly Bilim akademiyasynyng diyrektory

Abai.kz