HHI ghasyrdyng ýshinshi onjyldyghynda әlem búryn-sondy bolmaghan geosayasy ózgerister kezenin bastan ótkerude. Bir kezderi qalyptasqan halyqaralyq tәrtip әlsirep, jana kýsh ortalyqtary payda boluda. Álemdik sayasatta AQSh, Qytay siyaqty iri derjavalardyng arasyndaghy bәsekelestik kýsheyip, әr memleket ózining strategiyalyq mýddesin qorghaugha úmtyluda. Osynday kýrdeli kezende Qazaqstan ýshin eng manyzdy mindet – últtyq mýddeni saqtay otyryp, әlemdik derjavalar arasyndaghy tepe-tendikti dúrys paydalanu.

Tariyhqa kóz jýgirtsek, iri derjavalardyng bәsekesi әrqashan halyqaralyq qatynastardyng negizgi qozghaushy kýshterining negizi boldy. HH ghasyrda әlem eki ýlken lagerige bólinip, qyrghiy-qabaq soghys kezenin bastan keshirdi. Bir jaghynda AQSh bastaghan Batys elderi bolsa, ekinshi jaghynda Kenes Odaghy bastaghan sosialistik memleketter túrdy. Búl kezende kóptegen elder ýlken derjavalardyng yqpal aimaghynda ómir sýruge mәjbýr boldy.

Kenes Odaghy ydyraghannan keyin әlemde bir uaqyt boyy AQSh-tyng basymdyghy ornaghanday kórindi. Alayda songhy onjyldyqtarda halyqaralyq jýie qayta ózgerdi. Qytaydyng ekonomikalyq jәne tehnologiyalyq túrghydan jyldam damuy, Europa elderining óz mýddelerin qorghauy әlemdik sayasattaghy jana bәsekelestik dәuirin qalyptastyrdy.

Býginde negizgi teketires tek әskery salada emes, ekonomika, tehnologiya, energetika, aqparattyq kenistik jәne sauda baghyttarynda da jýrip jatyr. Ásirese AQSh pen Qytay arasyndaghy bәseke әlemdik ekonomikanyng bolashaghyna әser etetin manyzdy faktorgha ainaldy.

Osynday jaghdayda Qazaqstannyng geosayasy manyzy arta týsude. Qazaqstan – Euraziyanyng jýreginde ornalasqan, tabighy resurstargha bay, kólik dәlizderi toghysqan memleket. Onyng aumaghy arqyly Europa men Aziyany baylanystyratyn manyzdy sauda joldary ótedi. Sondyqtan, Qazaqstan tek aimaqtyq demesekte, jahandyq sayasatta da nazar audaratyn elderding birine ainaldy.

Tәuelsizdik alghan sәtten bastap Qazaqstan ózining syrtqy sayasatynda kópvektorly baghytty tandady. Búl sayasattyng negizgi mәni – bir ghana memleketke nemese bir ghana sayasy ortalyqqa tәueldi bolmay, ózgede iri seriktestermen ózara tiyimdi baylanys ornatu. Qazaqstan Reseymen tarihy jәne ekonomikalyq baylanystaryn saqtay otyryp, Qytaymen strategiyalyq әriptestikti damytyp, Europa jәne AQSh-pen de yntymaqtastyq ornatugha úmtyldy.

Búl tandau kezdeysoq emes. Qazaqstannyng jaghrapiyalyq ornalasuy men tarihy erekshelikteri eldi әrtýrli órkeniyetter men ekonomikalyq kenistikterdi baylanystyratyn kópirge ainaldyrady. Bir jaghynan – Reseymen úzaq shekarasy jәne ortaq tarihy bar, ekinshi jaghynan – Qytay siyaqty alyp naryqpen kórshiles, al ýshinshi jaghynan – Batys elderimen ekonomikalyq jәne tehnologiyalyq baylanystardy damytugha mýddeli.

Qazaqstan ýshin eng manyzdy jaghday – ýlken derjavalardyng teketiresinde bir taraptyng ghana mýddesine qyzmet etpeu. Sebebi shaghyn jәne orta memleketterding túraqty damuy kóbine olardyng syrtqy sayasattaghy iykemdiligine baylanysty. Tarih kórsetkendey, halyqaralyq qaqtyghystar kezeninde dúrys tandau jasay alghan elder óz egemendigin nyghaytyp, ekonomikalyq mýmkindikterin arttyra aldy.

Qazaqstannyng tarihy tandauy – beybitshilik pen túraqtylyqty saqtau joly. El yadrolyq qarudan óz erkimen bas tartu arqyly әlemge qauipsizdik pen jauapkershilik ýlgisin kórsetti. Búl sheshim Qazaqstannyng halyqaralyq bedelin arttyryp, ony beybit diplomatiyany qoldaytyn memleket retinde tanytty.

Qazirgi kezende Qazaqstan ýshin taghy bir manyzdy baghyt – ekonomikalyq tәuelsizdikti kýsheytu. Álemdik derjavalar arasyndaghy bәseke kezinde tek sayasy túraqtylyq emes, myqty ekonomika da memleketting basty tiregine ainalady. Sondyqtan óndiristi damytu, tehnologiyalyq janghyru, bilim men ghylymgha investisiya salu, últtyq kadrlardyng bәsekege qabilettiligin arttyru – elding bolashaqtaghy qauipsizdigining negizi.

Sonymen qatar, Qazaqstan týrki әlemi, Ortalyq Aziya elderimen yntymaqtastyqty kýsheytuge erekshe mәn berude. Aymaqtaghy memleketterding ózara baylanysynyng artuy olardyng halyqaralyq arenadaghy salmaghyn arttyra alady. Býgingi tanda әlemde tek iri derjavalar ghana demeyik, aimaqtyq birlestikter de manyzdy ról atqaryp keledi.

Úly derjavalar arasyndaghy bәsekelestik – Qazaqstan ýshin tek qauip emes, sonymen birge mýmkindik. Eger el ózining últtyq mýddesin dúrys qorghap, tengerimdi sayasat jýrgizse, búl jaghday jana ekonomikalyq jәne diplomatiyalyq mýmkindikter asha alady. Qazaqstan ózining tabighy resurstaryn, jaghrapiyalyq ornalasuyn jәne halyqaralyq bedelin tiyimdi paydalana otyryp, jahandyq ózgeristerden óz ornyn taba alady.

Alayda, kez kelgen tarihy kezende basty kýsh – halyqtyng birligi men memleketting ishki túraqtylyghy. Syrtqy sayasat qanshalyqty manyzdy bolsa da, elding bolashaghy eng aldymen ishki damu dengeyine baylanysty. Ekonomikasy quatty, bilimi joghary, últtyq qúndylyqtary berik memleket qana halyqaralyq bәsekede óz ornyn saqtay alady.

Býgingi әlem – búrynghydan da kýrdeli әri ózgermeli. Úly derjavalar arasyndaghy teketires jalghasa beredi, óitkeni әr memleket óz yqpalyn keneytuge úmtylady. Biraq, Qazaqstan ýshin basty maqsat – qanday da bir kýshting kólenkesinde qalugha bolmaydy, ózining derbes jolyn qalyptastyru.

Tarih Qazaqstangha ýlken mýmkindik berip otyr. Búl mýmkindik – Euraziyadaghy túraqtylyqtyn, dialogtyng jәne yntymaqtastyqtyng ortalyghy bolu. Qazaqstannyng tarihy tandauy – beybitshilikke, teng seriktestikke jәne últtyq mýddege negizdelgen sayasat jýrgizu. Osy jol elding tәuelsizdigin nyghaytyp, bolashaq úrpaq ýshin berik memleket qalyptastyrugha negiz bolady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz