Kórnekti qazaq aqyny, jazushy, dramaturg, kósemsózshi-jurnalist, Qazaqstan jazushylar odaghynyng basqarma mýshesi, filologiya ghylymdarynyng kandidaty, Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy QÓU professory, halyqaralyq shygharmashylyq Akademiyasynyng korrespondent-mýshesi, QR mәdeniyet qayratkeri, Qazaqstannyng qúrmetti jurnaliysi. Mahmút Qashqary atyndaghy týrki әlemine sinirgen enbegi ýshin halyqaralyq syilyqtyn, «Alash» halyqaralyq әdeby syilyghynyng laureaty, Múhammed Haydar  Dulaty atyndaghy halyqaralyq әdeby syilyqtyng jәne tәuelsiz «Altyn qalam» syilyghynyng iyegeri Aqylbek Shayahmet 75 jasta.

«Abai.kz» portalynyng belsendi avtory bolghan qalamgerding әli siyasy keppegen, jana jazghan jyrlaryn jariyalap otyrmyz.

***

Aqylbek ShAYaHMET

Aqyldyng kózi, jýrekting sózi bolmasa...

Sәby kýngi qyzyqtardy este saqtar bala da,
Jiyrma jasqa tolghanymda sәule týsken sanagha.
Orda búzar otyzda da tap bolghanmyn jalagha,
Qamal alar qyryqta da dúshpan kirgen aragha.
Elu degen er jasymda it te qapqan qalada,
Itten zardap shektim desem shoshqa ýrgen-di qorada.
Eldi oilaghan arystarym jatqan kezde molada
Alpys degen tal týste de kózding jasy tama ma?
Tiken qaptap ketken bolsa jaynaghan gýl sola ma,
Jetpis beles arta qaldy.
Jetpis bes te kelip qaldy.
Keldim men de tobagha...
Biraq azap shekkenimdi, qiyn joldan ótkenimdi,
Kózding jasyn tókkenimdi úmytugha bola ma?!

***

Bolsa da qayrat, qalsa eger bolmay ynsabyn,
Bosqa óter jaynap, jalyndap túrghan der shaghyn.
Oynasan, kýlsen, qadirin bilseng jastyqta,
Ne jetsin, shirkin, qaldyrmas kónil dostyqqa?!
Qanaghat, sabyr, qoldaghy bargha shýkirlik,
Túrady saqtap irgendi berik, býtin qyp.
Jolaushy bolsang ýstinde joldyng jany bir,
Alystan qasty, jaqynnan dosty tanyghyn.
Dara da danghyl, jarqyrap jatqan jol kәni?!
Jýrem dep qatty audaryp alma arbany.
Namysym  qaynap, taza bop túrsa újdanym,
Kóppenen birge ótkizgen kýnge yrzamyn.
Aqyldyng kózi, jýrekting sózi bolmasa,
Aqyn bolghanyn, óleng jazghanyng – dalbasa.

***
Keyde men kókten týser jasyndaymyn,
Keyde men saydyng qatty tasyndaymyn.
Tolqimyn, tebirenip, tolghanamyn,
Shabytym kelgen kezde tosylmaymyn.
Aqkónil adamdargha  jayam qúshaq,
Alayda, kez kelgenge ashylmaymyn.
Kóreshek kýnderimnen ýmit etem,
Týsse de quanyshtan basym qayghym.
Kórsetpey kózding jasyn, kýlip ótem,
Jandargha ósek tergen qosylmaymyn.
Ýlkenning tyndasam da kenesterin,
Basymnan aitqan sózdi asyrmaymyn.
Assam da ómirding san belesterin,
Kenelsem mol shattyqqa, tasynbaymyn.
Ókinip ótken iske, ah úrmaymyn,
Syrymdy dostarymnan jasyrmaymyn.
Key kezde júrtta qalghan baqyrdaymyn,
Key kezde tat baspaytyn asyldaymyn.
Baylardyng keyde aq ýii sekildimin,
Kedeyding keyde jyrtyq qosyndaymyn.
Kezdesse qiyn júmys erinbeymin,
Bayghústy jolyqqanda basynbaymyn.
Búiyrghan nesibemdi terip jeymin,
Ýiimning berekesin qashyrmaymyn.
Bireuge únap, bireuge únamaymyn,
Iya, men osyndaymyn!

***

On eki ay hәm elu ýsh aptasy bar
Aldynnan kelgen bette qaqpa ashylar,
Jetpis bes jasym mening toylanatyn
Búl jyldyng kesapaty joq ta shyghar.

Bolsyn dep qysy jayly, jazy jarqyn
Arnaydy aq tilekpen sózin әrkim.
Dәl mendey aqyn úly bar ekenin
Tyndaghan ólenimdi sezin, halqym!

Aqylyn sezimine baghyndyrghan
Jastyq shaq ótti zulap saghym qughan.
Kezimde oigha batyp damyldaghan
Jetpis bes jiyrma besti saghyndyrghan.

Jetpis bes – alqynbastan jetken jerim,
Taghdyrdyng synaghynan ótken jerim.
Allagha sansyz shýkir! Osy kýndi
Kórsettin. Joq ózine ókpem menin!

Ótirik jәne Shyndyq

Áy, jalghan-ay, jalghan-ay!
Shyndyqtyng da shyrqyraghan jeri osy.
Kisi kórdim qol-ayaghy balghaday,
Kókke jetken tóbesi.

Basta – qalpaq, Syrt kiyimi – jaghaly,
Mingen aty – taghaly.
Erinining úshymenen aitylghan
Árbir sózi baghaly.

Týrin kórip ketti mening kýlkim kep,
Angharghanym, kýnkil kóp.

– Ótirik qoy. Tanymadyng qalaysha?

Degen sózdi estidim,
Súraghanda: «Búl kim?» – dep.
Jauap berdim men oghan:
«Tanymauym mýmkin!» – dep.

Qyzyl inir. Kýn batqanda keshqúrym
Qatqyl dauysyn estidim.
Sózi myghym. Aytqany anyq. Keremet!
Qayran, shyndyq! Kózi ghoy dep eskinin,
Qarap edim týrekep.

Tyndaushysy – Ýrkerdey top sóz úghar,
Qúlaghy bar, Shýnireygen kózi bar.
Ayaghy joq, Qoly da joq. Sóilep túr
Shyndyq deytin mýgedek.

***

Qúbylagha búryp túryp betimdi,
Auyz ashyp qúrmamen,
Bildirip em niyetimdi.
Qúrma dәmdi desedi júrt.Ózime
Qúrmadan da órik dәmdi sekildi.

Jalghanda da basyp jýrip әr izdi,
Úmytpadym moyyndaghy paryzdy.
Zәmzam balday deydi ghoy júrt. Ózime
Tughan jerding ózeninen ishken su
Odan tәtti tәrizdi.

Kórdim týnde, kókten júldyz jii aqty,
Ózime de qoydym talay súraqty.
Qasiyetti desedi ghoy Mekkeni,
Oghan tittey kýmәnim joq.
Alayda
Óz mekenim odan artyq siyaqty.

***

Eng jenil — kóp sóileu kópirip,
Eng auyr — óner men bilimin.
Eng úzyn — ósek pen ótirik,
Eng qysqa — tez ótken ghúmyryn.
Eng jaman — kýneltu kýn ýshin,
Eng jaqsy — únatqan júmysyn.
Eng suyq — kedeylik túrmysyn,
Eng ystyq — ata-anan, ýi-ishin.
Eng arzan — sәlemdi beruin,
Eng qymbat — as-suyn, tamaghyn.
Eng tәtti — mahabbat, meyirim,
Eng qatty — kýtpegen ajalyn.

***

Jas kezimde Alatau da jas edi,
Tek qar jatty basynda.
Pәter izdep kezdim talay kósheni
Tura on jeti jasymda.

Jer-kepeden oryn taptym jatatyn
Dilger bolyp jaryqqa,
Qyzmetke jaramady qújatym,
Kirpish qúidym zauytta.

Ústaramen alyp jýrdim shashymdy,
Maghan kóp zat qajet pe?
O, alaqay! Ólenderim basyldy
Komsomoldyq gazette.

Ákelgen joq meni eshkim de jetektep
Ádebiyetke rasynda.
Alataudan týsip edim etekke,
Tek sen boldyng qasymda.

Este qaldy jasyl baqtar gýl atqan,
Móldir búlaq, kók shynar.
Almatygha ótkizgen san synaqtan
Ókpem mýlde joq shyghar.

***

Qazaqshylmyn, týrikshilmin myna men,
Últshyl bolsam, qay túrghydan kinәli em?
Bas tartpadym ata-baba ghúrpynan,
Búl turaly jazdym qyzyl siyamen.

Men Týrikpin! Tynysymyn ghalamnyn,
Yrysymyn úlan-baytaq dalamnyn.
Atoy salghan Deshti Qypshaq jerinde
Qylyshymyn Qobylandy babamnyn.

Men Qazaqpyn myng tirilip, myng ólgen,
Yza bolsam jauar búlttay týnergen.
Tayghaq joldan esen-aman ótsem de,
Biraq, әli bosamadym shiderden.

Últ jolynda sheyit boldy arystar,
Kókiregimdi keulep túrghan namys bar.
Bizden qorqyp qorghan salsa qytaylar,
Bizden qorqyp qyrghyn qylghan orystar.

Sayypqyran sabazdardyng izi edik,
Algha úmtylghan, qalmaq qyrghan biz edik.
Adasqandy qayta qosyp ýiirge,
Qiyanqyny tezge salyp týzedik.

Órken jayghan Túran eli biz edik,
Beybarystyng múrageri biz edik.
Ál-Farabi, Ábu Sina, Iassauiy
Ghalymdardyng kuәgeri biz edik.

Toydan artyq ótip jatqan bir kýni,
Biz edik qoy qolgha ýiretken jylqyny.
Ótken kýndi saghynghannan ne payda,
Bitelmese qomaghaydyng qúlqyny.

Sary mayday sabyrdy da sarqyp bar,
Aramyzdan shyqty Qodar, Jantyqtar.
Túlparlardyng ornyn basyp jabylar,
Daryndardy yghystyrdy tantyqtar.

Elding asyl qazynasy tonaldy,
Uayymgha qayghy kelip jamaldy,
Bekejannyng sózin sóilep sotymyz,
Tólegender abaqtygha qamaldy.

Jerlesterim keng jerimde qysyldy,
Jaba almadym ishim týgil tysymdy.
Ýndis kelip talap aldy temirdi,
Kәris kelip qalap aldy mysymdy.

Maqtan etip jýrsem ata-tegimdi,
Auyr salmaq qayystyrdy belimdi.
Jebireyler jegidey jep jerimdi,
Kelimsekter jinap aldy egindi.

Sarqyraghan ózen suy tartyldy,
Qara jerding qazynasy sarqyldy.
Jerding qanyn soryp jatyr alpauyt,
Alyp jatyr kýmis penen altyndy.

Qúnyqqandar, qúl bolghandar aqshagha
Kózin satyp telmiredi basqagha.
Týbinde olar júrt qarghysyn almay ma,
Sýiek bergen qojayyngha jaqsa da.

Biz de kórdik búl jalghannyng yzgharyn,
Joyqyn selding qatqan múzdy búzghanyn.
Tughan elding múnyn jyrlap ótermin
Ósken jerde tausylghansha túz-dәmim.

***

Ósek-ayang jyndy qúiyn sekildi,
Shang kóterip, ýiirilip soghady.
Ótirik – ol týrli týsti ýrgen shar,
Jel toltyrsa, kóteriler joghary.
Shyndyq bolsa boyshang әri symbatty,
Tas mýsindey auyr әri tym qatty,
Ony sugha batyrugha bolady.
Ýmit bolsa aspandaghy aqsha búlt,
Biyik taudyng basyna da qonady.
Qayghy tónse, qara búltqa ainalyp,
Qatulansa, kózinen jas tamady.
Tasqyn sel men doly boran, suyq qar,
Súrapyl órt, barlyghy da qalady.
Tiken kirse jarylady ýrgen shar,
Shyndyq bizge sonysymen baghaly.

***

Kókten ýiren!
Ákeletin tang núryn,
Jaughyzatyn qary menen janbyryn.
Kýndiz Kýnge, týnde Aygha senetin,
Ayamastan shúghylasyn tógetin
Kókke alghys ait!

Jerden ýiren!
Kóteredi ol bәrin,
Jer betinde jayylady bar malyn.
Túqym shashsang ónimin de alasyn,
Ólgende de jer qoynyna barasyn.
Jerge alghys ait!

Sudan ýiren!
Qandyratyn shólindi,
Suaratyn bau-baqsha men egindi,
Juyp, shayyp tazalaytyn tәnindi,
Óshiretin laulaghan jalyndy
Sugha alghys ait!

Jelden ýiren!
Quyp keter búltyndy,
Alyp keter kir-qoqysty myng týrli.
Jelken kerseng seriging sol senetin,
Shan-tozandy qaghyp-silkip beretin
Jelge alghys ait!

Sondyqtan da qarap túryp qúbylagha,
Syiynaryng bir ghana –
Tilegindi eskeretin, shyn dana,
Kókti, jerdi, sudy, jeldi
qajetine júmsaghan,
Bar ghalamdy qúzyryna qaratqan
Alghysyndy ait Allagha!

***

Astanada ong jagha men sol jagha,
Bir birimen kerispese boldy, agha!
Bireuinde aghyl-tegil baylyq bar,
Biri jútang – aiyrmasy sol ghana.

Myna jaqta yrdu-dyrdu, toy-duman,
Ana jaqta kisiler jýr oy qughan.
Astana osy zәulim ýiler bos túrghan,
Birin kedey, bireulerdi bay qylghan.

Kóshelerde tazarmaghan, tazarghan
Ýilerding de biri qymbat, biri arzan.
Aqshany da ýnemdeuge bolady
Et alsanyz ong jaqtaghy bazardan.

Sol jaghalau onmen birdey boldy ma,
Qay jaghynda jasalyp jýr mol kýnә?
Arasynda kólik óter kópir bar,
Bir birimen kelisse tek boldy, agha!

Baghdarshamnyn  ýsh  týsi

Jolgha shyqsam,
Sarsang bolghan jandaymyn,
«Qalys qalam!»
Dedi Sary: «onbaymyn».
Degeni ghoy:
«Taghdyryna bol dayyn!»
«Qarsy bolam!»
Dedi Qyzyl:
«Nanbaymyn!»
Qarsy bolsa,
Ózim de әri barmaymyn.
Ótip baram...
Jasyl aitty:
«Qoldaymyn!»
Jasyldyng da ghúmyry, biraq mәngi emes,
Qalay mening hal-jayym?!

***

Jalpaq dalada kóbeydi jaltaqtar,
Ýlken qalada eseydi Jantyqtar.
Qaraqshy qoghamda az emes qorqaqtar,
Qay jerde búljymas temirdey tәrtip bar?!

Ter tógip ejelden enbekke beyim el,
Erinbey bal jinap jýrse de araday,
Aqyly azayyp, sanasy býlingen
Kóbeydi toghyshar obyrlar qomaghay.

Paydagha asa ma qiqym da, qoqym da,
Ishine qy salyp toltyrghan qapqa úqsap,
Bilmeymin, kýni erteng jaray ma otyngha,
Minbeden elerip bósedi maqtanshaq.

Qidyng da shynynda bar shyghar keregi,
Alayda, su ótip búzylghan tezekti
Oshaqqa otyn sap, as jasap әdemi,
Júrtqa únar tabylar deymising bir epti?!

Aghashtan artylghan, dalada shashylghan
Janqamen jýr bireu samauyryn qaynatyp.
Eserler órip jýr qútymdy qashyrghan,
Bildim men olardan kelmesin payda týk.

Sheshenim! Sen-daghy ótpeytin sózdi qoy,
Qaytpaydy ilgeri úmtylghan kósh keyin.
Uaqyt ozdy ghoy, jýike de tozdy ghoy,
Aytyndar, aghayyn!
Al endi ne isteyin?!

***

Jerime ekpindep Tyng keldi,
Qanatyn keng jayyp ýlgerdi.
Ózende balyqqa au týsti,
Dalada traktor tabany
Janshydy jaynaghan gýlderdi.

Jat júrt ta sol tústa kýsh alyp,
Kórinip túrghanday isi anyq,
Shәkirtter oqydy mektepte
Orystyng tilinen bes alyp,
Qazaqtyng tilinen ýsh alyp.

Kelgen júrt qaumalap jan-jaqty,
Shóp ósken alqapty shandatty.
Ózge últtar ketkende oqugha,
Qazaqtyng qyzdary siyr sauyp,
Qazaqtyng jigiti mal baqty.

Kelbeti ózgerip qonystyn,
Kólikter toltyryp jol ýstin,
Er jetken balagha es kirmey,
Elimning kýileri estilmey,
Tarady әnderi orystyn.

Qoragha kirgende qorsyldaq
Jaghymsyz iysine kór shydap.
Óz últyng ózgege teng emes,
Kóshede kóbeyip tóbeles,
Qabaghan it túrdy arsyldap.

Armanyng bir jerge jiylmay,
Bir jóndi qyzmet búiyrmay,
Bireuge baghynyp kýn kórdin,
Sózindi aita almay jym boldyn,
Noqtagha ýirengen siyrday.

Qalanyng irgesin qalatqan
Ardager shyghyp qap sanattan,
Qauymnyng alghysyn alatyn
Auyrghan shalyna qazaqtyn
Ýy tiydi jogharghy qabattan.

Toqyrap maqsaty jigittin,
Dәureni jýrgende qúlyptyn,
Ýiindi kilt salyp japqanyn,
Tórine araqtyng shyqqanyn
Bauyrym, qalaysha úmyttyn?!

Ózgerdi atauy jerinnin,
Ózgerdi dәstýri elinnin.
Babannyng kónermes shyn asyl,
Qúmgha әkep kómgendey múrasyn
Jat sanap, qalaysha jeridin?!

Aragha ot tastap jyryndy,
Tiling de, dining de býlindi.
Tek jýrsem bolar dep taryqpay,
Qyt-qyttap, jem shoqyp tauyqtay
Ótkizding kóretin kýnindi.

Bilmeymin, baghyng ba, soryng ba,
Qolynda quatyng barynda
Mening de kezegim keldi dep,
Qyzyqtyng bayyghan eldi jep
Zalymdar otyrghan oryngha.

Men kórgen qazaqtyng jeri osy,
Ótkergen azapty eli osy.
Sodan song ne bolyp, ne qoydy,
Taratyp kókeyden kóp oidy,
Aytayyn jyrymda kelesi.

Abai.kz