TAYaU ARADA BIZDI KÝTIP TÚR

Sonymen, Qúryltay saylauy ótti. 1 qyrkúiekten bastap, Jana Qazaqstannyng shyn mәnindegi jana sayasy ómiri bastalady.

Odan biz, qarapayym halyq, ne kýtemiz?

Meninshe, aldaghy kezende bizdi jeti myqty intriga kýtip túr.

Preziydent Toqaev keshegi saylauda dauys beru kezinde jurnalisterding súraqtaryna jauap berip, Konstitusiyalyq sottyng ózining taghy da saylaugha týsuge mýmkindigi bar ekeni turaly sheshimine kommentariy berdi. Yaghni, kelesi saylaugha qatysatyny ne qatyspaytyny jayynda 2027 jyly sheshim qabyldaytyny jayynda habarlady. Mine, eng basty intriga dep osyny ait! 2029 jyldy taghatsyzdana kýtip otyrghan, onyng qarsanynda dayyndyqty bastap ta ketken biylik ishindegi jәne biylikten tys talay ambisiyalar abdyrap qalghan siyaqty...

Memlekettik basqaru jýiesine elding janasha tarihynda ekinshi ret viyse-preziydent lauazymy engizildi (Tәuelsiz Qazaqstan tarihynda onday qyzmet bolghan-dy). IYә, onyng basqa eldegi attas qyzmet iyelerinen aiyrmashylyghy bar: ol ózgeler sekildi saylanbaydy, taghayyndalady, sol sebepti onyng sayasy taghdyry bir sәttik boluy da mýmkin. Degenmen, «memlekettegi ekinshi adam» degen beyresmiyden góri resmy mәrtebege ie búl qyzmetke kim keledi, býginde kópshilik sony talqylap әure. Áurelenbey-aq qoyynyzdar, ony bir adam – preziydent qana sheshedi.

Preziydent óz sózinde ol elge belgili túlgha ekenin atap ótti. Memleket basshysynyng manayynda onday adamdar barshylyq. Biraq ta tanymaldyq degen men el aldynda bedeldi degen eki týrli úghymdy shatastyrmau kerek ekeni de ras.

Mine, ekinshi dәrejeli intriga osy: týsinde ózin viyse-preziydent kórip jýrgen talay pendeler (jәne olardyng artynda túrghan klandar men yqpaldy toptar!) ashyq kýreske shyqpasa, qúpiya týrde ózin jarnamalap, bәsekelesterin jermen-jeksen etuge dayyn túrghany da ras. Qúty ishindegi saryshayandardyng qyrylysy taghy da ýdey týsetin syqyldy. Onday aqparattyq hәm gibridtik soghysty da kóre jatarmyz. Tek ol pәtshagharlar bir-birin qyryp, joyamyn dep, el birligine iritki salmasa boldy.

1 qyrkýiekte edimizding eng basty organdarynyng basshylary anyqtalady: jogharydy atalghan viyse-preziydentke qosa, Qúryltay spiykeri, Premier-Ministr, Halyq kenesining tóraghasy. Qazirding ózinde qogham búl mәseleni qyzu talqylap, әrtýrli joramal aityp jatyr. Bir qyzyghy, eskei әdet boyynsha favoritter tiziminde deni Toqaevtyng sonau eski Qazaqstan túsynda-aq kózge týsken manaylastary ataluda. Sonda Jana Qazaqstan qayda? Jәne de ol tizim nege preziydent janyndaghy túlghalarmen shektelui tiyis? Qogham men memleketti qúraytyn basqa da salalar bar emes pe? Qazaqstandy janartu kadrlardy janartudan bastaluy kerek emes pe? Mine, ýshinshi intriga osy!

Qúryltay óz júmysyn bastaydy. 5 prosenttik mejeden ótken partiyalar, sonyng ishinde, biylik partiyasy bórigin aspangha laqtyryp, alaqaylap-aq jatyr. Endigi jerde osy partiyalar óz prosentterine sәikes óz deputattaryn úsynuy tiyis. Ol ýshin kýni erteng tiyisti sezderin ótkizedi. Tórtinshi intriga sol: eger de saylau aldynda partiyalyq tizimder alfavit boyynsha týzelse, endi jýzden jýirik naqty, yaghny partiyanyng alghan oryndaryna sәikes anyqtalyp, ataluy tiyis. Al ol degeniniz sol úiymdardyng ishindegi bәsekeni qozdyrar haq: «sen nege ótesin, men nege ótpedim?» degen synaydaghy aiqay-shudy da estiytin bolarmyz osy aptada. Ishkipartiyalyq qúpiyalardyng talayy ashylyp, syrdyng talayy aqtarylyp qalady-au deymin...

IYә, keshegi «Otan», «Núrotan», «Amanat», býgingi «Ádilet» zannamalyq biylikke qol jetkizdi (Parlament qúramynyng 70-ten astam prosentine ie bolu oghan kez kelgen zandy, tipti Konstitusiyany qaytadan ózgertuge!) mýmkindik beredi. Aytpady demenizder, Jana Qazaqstan qúrylysy endi naqty týrde bastalmaq, sol sebepti biylik biz bile bermeytin aghymdaghy hәm alystaky maqsattaryna say kóp úzamay Konstitusiyany taghy da ózgertui yqtimal dep oilaymyn. Besinshi intriga sol.

Klassikalyq túrghydan alghanda, Parlament, yaghny Qúryltay biylikting ókilettik hәm zang shygharushy tarmaghy retinde biylikting atqarushy tarmaghynyng qyzmetine obektivti bagha berip, kerek kezinde ótkir synap, keybir úsynystarymen kelispey otyruy shart. Áytpese, biylik tarmaqtarynyng tepe-tendigi degen qayda bolmaq? Óitpese, halyq aldyndaghy bedeli artpaydy.

Shynyn aitu kerek, ekonomikada, әleumettik salada әttegen-aylar, oisyrap túrghan tústar qordalanyp barady. Bagha men tarifter qarapayym adamnyng qoly jetpestey sharyqtauda, júmyssyzdyq asqynuda, jemqorlyq pen әdiletsizdik әli de joyyla qoyghan joq. Budjetting jaghdayy da onyp túrghan joq. Tipti Ýkimet preziydentke «Últtyq qordy da kýndelikti qam-qareketke júmsay bereyik» degen úsynys aityp jatqan kórinedi.

Mine, osynday týitkildi әri halyq jaghyna shyghudy talap etetin kezde «Ádilet» partiyasy Ýkimetti synyp, óz qolyn ózi qalay kese alady? Óitkeni, «Ádilet» pen biylik bir tughan emes pe?! Mine, altynshy intriganyng mәni osynda!

Jana Konstitusiyagha say bizde jana organ – Halyq kenesi qúrylmaqshy. Onyng da qúramy tayauda jariyalanatyn syqyldy. Onyng qúramyna kimder kiredi? «Lәbbay, taqsyr!» dep, biylikting aitqanynan shygha almaytyndar ma? Álde búl joly Qúryltaygha enbey qalghan azamattyq qoghamnyng erkin oily, memleketshil, últshyl ókilderi me? Búl da óz aldyna bólek, jetinshi intriga...

Jә, әrtýrli dengeydegi intrigalar bizde búryn da bolghan, býgin de bar, erteng de aldymyzdan shygha keletini anyq.

Ne kórmegen bas deysiz? Áyteuir, barlyq intrigalardan aman alyp shyghatyn – halyqtyng danalyghy, kópti kórgen kóregendigi men sabyrlyghy.

Qúday sodan aiyrmasyn!

Ámirjan Qosan

Abai.kz