(Mәjilisting Qoghamdyq Palatasymen qoshtasu)

(Búl jerde hemingueylik «qaru» degen sózdi men militaristik emes, demokratiyalyq maghynada qoldanyp otyrmyn: halyq pen biylik bir-birine qarsy qaru qoldanbauy ýshin ne isteu kerek jәne qogham men ókimet arasyndaghy ashyq ta býkpesiz dialogty eng myqty demokratiyalyq «qaru» retinde nege qabyldamaymyz  degen saualdar túrghysynda).

Býgin Mәjilis tóraghasy Erlan Qoshanovtyng qatysuymen ótetin Mәjilis Qoghamdyq Palatasynyng songhy otyrysynda sóileuim kerek bolghan sózimning tezisteri

(Astanada ótetin jiyngha shaqyryldym, biraq belgili bir sebeptermen oghan qatysa almaytyn bolghasyn, sózimdi jazbasha týrde úsynyp otyrmyn):

Kýn tәrtibine qarasam, býgin biz Mәjilis Qoghamdyq Palatasymen qoshtasqaly otyr ekenbiz. IYә, eldegi kýrdeli sayasy ózgerister soghan әkelip soqty.

Qoshtasudyng eki týri bolady. Birinde adam bireumen, ne bir orta ne qúrylymmen óz erkimen, eshkimning zorlauynsyz qosh aitysady. Ol – sol adamnyng tandauy.

Ekinshisinde – adam osynyng bәrimen basqa bireuding pәrmenin oryndap qoshtasady. Pәrmenning ne ómir qajettilikterining myqtylyghy sonday, keyde adam ózgening aitqanynan shygha almay, ómirlik ústanymdary men prinsiypterinen de bas tartyp jatady. Býgingi almaghayyp kezende oghan kóz ben qúlaq ýirendi. Ol bolsa, sol adamnyng emes, ózgenin nemese jýiening tandauy.

Býgin Mәjilis Qoghamdyq Palatasymen (MQP) biz óz erkimizben emes, býgingi biylikting qalauymen qosh aitysqaly jatyrmyz. Sony aldymen ashyq aityp qoyghym keledi.

Býgingi Parlamentting qos palatasynda balama pikir iyeleri joqtyng qasy bop túrghan shaqta MQP ózining pozitivti әri progressivti rolin tolyqqandy әri tolyqmәndi atqara aldy dep sanaymyn.

Óitkeni onyng qúramynda aty elge tanymal qayratkerler, qarapayym adam ýshin qyzyqty bolsa da, qogham ýshin qauipti hayp qumaytyn, populizmnen mýldem ada, tereng oily sarapshylar men maytalman mamandar jinaldy.Basqasyn aitpaghanda, MQP mýsheleri – BAQ pen әleumettik jelilerde entanymal әri súraq qonshylar tarapynan soyqan súranysqa ie túlghalar. Dәieksóz keltiru jaghynan olar joghary jaqqa jaltaqtaghan Senattyng da, Mәjilisting de kóptegen mýshelerinen asyp týskenin moyyndau kerek.

Qúrylghaly beri MQP qanshama manyzdy zang jobalaryn qarastyrdy, qanshama qúndy úsynystar men týzetuler engizdi desenizshi (ol turaly MQP basshylyghynyng býgingi esebinde aitylatyn bolar)?!

Shyn mәninde MQP Mәjilisting sapaly da sarabdal, sayasy jaghynan sypayy bolsa da, óz minezi men ústanymy bar, saliqaly saraptama tobynyng rolin atqaryp keldi. Sony moyyndau kerek.

Orayy kelgen song aitarym sol: meni MQP qataryna syrttay tanysam da, búryn-sondy ózim kezdesip kórmegen Mәjilis tóraghasy Erlan Qoshanov shaqyrghan bolatyn. Sol ýshin ol azamatqa alghysymdy bildirgim keledi.

MQP mýshesi retinde týsingenim sol: zang shygharu isi ekining birining qolynan kelmeytin, tereng bilim men biliktilikti, jýzdegen betten túratyn zang jobalary men tiyisti memlekettik organdardyng sol qújatqa bergen negizdemeleri men týsiniktimelerin úghynu ýshin qajet asa zor yjdaghatttylyq pen shydamdylyqty, halyqaralyq tәjiriybeden habardar boludy talap etetin óte-móte qiyn sharua eken.

Sol sebepti Parlament kәsiby boluy kerek degen oidy men de qoldaymyn. «Shymshyqty soysa da, qasapshy soysyn» degen sóz osy jerde әbden oryndy!

MQP mýshesi retinde azamattardan, sonyng ishinde, әdiletsizdikten zardap shekkenderding (arasynda týrmede otyrghandar da bar) aryz-shaghymdarymen de júmys istep, resmy mәrtebemdi paydalanyp, tiyisti memlekettik organdargha hat joldap, sol adamdargha qol úshyn bere alghanym – ómir boyy әdiletsizdikpen kýresip kele jatqan men ýshin erekshe maqtanysh pen abyroy!

Mine, eldegi sayasy ózgeristerge say MQP býgin óz júmysyn dogharady. Konstitusiyany, soghan negizdelgen zandardy syilaytyn azamat retinde bizding búl shyndyqpen kelispeske amalymyz joq.

Endigi әngime mynada: qogham men biylik arasynda bolugha tiyis órkeniyetti dialog qalaysha jýzege asuy tiyis?

IYә, jana Parlament – Qúryltay saylauy ótedi.

Jana talaptar boyynsha majoritarlyq jýie joyyldy. Sol sebepti bolashaq Qúryltayda aimaqtardyng mýddesi qalaysha jýieli jәne tabandy týrde qorghalady? Meninshe, sonyng qúqyqtyq negizderin osy bastan oilastyru qajet, mәselen, partiyalyq tizimderde aimaq ókilderine belgili bir kvota beru arqyly degendey...

IYә, Halyq kenesi sekildi jana organ qúrylady. Biraq ta onyng qúramyna enetin adamdar qoghamnyng әrtýrli toptarynyng ókilderi bola ma, әlde biylikting kez-kelgen bastamasyn qoldaugha qashan da әzir adamdar bola ma? Búl da ýlken súraq.

Meninshe, Jana Qazaqstan qúruda bir olqylyq bar.

Qogham shynymen qaq jarylghan: bir top biylikke shang juytpaydy, yaghni, ókimetting «jaqsylyghyn asyryp, jamandyghyn jasyrugha» beyim. Nemese bas biylikten dәmeli belgili bir toptyng soyylyn soghady,

Ekinshi top biylikting kez kelgen qadamyna jaratpay, tek qana synaugha beyim.

Alayda qoghamdyq-sayasy shyndyq sol: osy ekeuimen birge, osy jyldary qoghamda ýshinshi top qalyptasyp qaldy. Men ol topty «sentrister» dep atar edim. Olardyng ústanymy – «jaqsynyng jaqsylyghyn ait, núry tasysyn, jamannyng jamandyghyn ait, qúty qashsyn». Ókinishke oray, osy top qúqyqtyq, sayasy túrghydan legitimdi bola almay keledi. Qarap otyrsam, bolashaq Halyq kenesinde de olargha layyqty oryn joq siyaqty: bәri biylikshil, ókimetti synay qalsa, tek qana preziydent әkimshiligining rúqsatymen ghana til qata alatyn kýshter ghana býgingi biylikke jaghyp otyrghan syqyldy.

Mәselen, MQP mýshesi retinde Konstitusiya jobasy jәne odan tuyndaytyn zandardyng MQP-ny attap ótkenin dúrys dep sanamaymyn. Múnday asa manyzdy qújattar qoghamnyng barlyq segmentterining jan-jaqty talqylauynan ótui kerek edi. Búl da bolsa, MQP-nyn kemshiligi dep oilaymyn.

Kýni keshe BAQ endigi jerde elimizde audan, qala әkimderi saylanbaytyn boldy dep jatyr. Sol qújattyng jobasyn nege MQP talqylamady?

Jana Qazaqstangha, sózsiz, jana iydeyalar men ózgerister kerek-aq. Alayda, bir súraq dýiim júrtty mazalauda: nege bizde basty sayasy bastamalar tek qana jogharyda tuyndaydy? Nelikten olar pluralistik qoghamnyng óne boyynan bastau almaydy?

Erlan Jaqanúly! Ózinizben alghash kezdeskende, men: «Bizde sayasat... sayasy tehnologiyagha ainalyp ketti. Biylik osy ekeuin shatastyryp jýr», – dep edim. Ol sózimdi Siz preziydentke jetkizdiniz be, joq pa, aitpadynyz. Ókinishke oray, osy uaqyt ishinde kóp nәrse ózgere qoymady...

Sóz joq, biylik ornyqtyryp jatqan «Tәrtip pen Zan» qaghidaty ózekti. Tәuelsizdigimizge ishten de, syrttan da qauip tónip túrghany ras. Biraqmәselening ekinshi jaghy bar: artyq qylamyz dep, tyrtyq qylmayyq, yaghny tәrtip pen zandy ornatamyz dep, ejelden kele jatqan Dala Demokratiyasyna, Sóz bostandyghyna, biylikting barlyq organdaryna (auyl әkiminen bastap preziydentke deyin!) syndarly da oryndy syn, balama pikir men úsynys aita alu qaqymyzgha obal jasap almayyq!

Mәselen, men de eski Qazaqstan tarapynan sayasy revansh qaupi bar dep oilaymyn. Alayda, ol kertartpa, regressivti kýshter men el ishindegi memleket pen últtyng mýddesin joghary qoyyp, biylikke syn, balama pikir aityp jýrgen adal kýshter men azamattardy shatastyrugha bolmaydy. Ol ekeui – eki bólek nәrse!

Bir nәrse anyq: Jana, Ádiletti Qazaqstan eski Qazaqstannyng kemshilikterin qaytalamauy kerek.

Ókinishke oray, kóp jaghday ózimiz bastan ótkergen sol kelensiz kezendi eske salady. Mәselen, biylikting kez kelgen bastamasyn qogham tayly túyaghymen, bórkin aspangha laqtyryp, qoldap jatyr degen iydeologema. Preziydent Toqaevtyng ózi «Ártýrli pikir – birtútas últ», «estiytin memleket» degen óte-móte oryndy әri ózekti qaghidattardy úsyndy emes pe? Alayda ol qúndylyqtar tolyqtay ómir zanyna ainaldy dep senimdi týrde aita alamyz ba? Qaydam...

Mine, osy jәne basqa da kemshilikter qaytalanbau ýshin Jana Qazaqstan qúrylysshylary ýsh jylday qyzmet atqaryp, qúramy birshama pluralistik bolghan, qogham men biylik arasynda altyn kópir bolugha talpynys jasaghan Mәjilisting Qoghamdyq Palatasynyng tәjiriybesinen taghylym alsa, artyq bolmas edi.

Ámirjan Qosan,

Kýni býginge deyin Mәjilis Qoghamdyq Palatasynyng mýshesi

Abai.kz