Qazaq halqynyng ruhany múrasy ghasyrlar qoynauynan jetken san aluan qazynadan túrady. Solardyng ishinde halyqtyng eng kóne dýniyetanymyn, tabighat turaly týsinigin jәne ruhany bolmysyn saqtap qalghan erekshe qabat – miftik anyzdar. Belgili foliklortanushy ghalym Nyghymet Mynjanidyng «Qazaqtyng miftik anyzdary» atty enbegi osy múranyng mәn-manyzyn ashyp kórsetetin qúndy zertteulerding biri sanalady.

Mif – adamzat sanasynyng eng alghashqy shygharmashylyq jemisi. Ol ghylym men filosofiya qalyptaspay túrghan kezende dýniyening qalay payda bolghanyn, tabighat qúbylystarynyng syryn, adam ómirining mәnin týsindiruge talpynystan tughan. Sondyqtan mifterdi jay ghana qiyal-ghajayyp әngimeler dep qaraugha bolmaydy. Olar – ejelgi adamdardyng әlem turaly týsiniginin, dýniyeni tanu tәsilining kórinisi.

Nyghymet Mynjanidyng payymdauynsha, qazaq mifterining týpki tabighaty әlem halyqtarynyng kóne mifterimen ortaq. Qazaq anyzdarynda da әlemning jaratyluy, alghashqy adamnyng payda boluy, Kýn men Aydyng shyghuy, an-qústardyng erekshelikteri, tabighat qúbylystarynyng sebepteri jónindegi týsinikter kezdesedi. Búl túrghydan alghanda qazaq mifologiyasy adamzat órkeniyetining ortaq ruhany tәjiriybesining bir bóligi bolyp tabylady.

«Óndiristing órkendeui men qoghamnyng damuyna baylanysty adamdardyng oi-órisi keneygen sayyn alghashqy anyzdardaghy kiyelilik (miftik) qasiyet birte-birte әlsirep, kórkemdik (estetikalyq) qasiyet kýsheye berdi. Qogham damuynyng keyingi satylarynda keybir halyqtardyng mifteri qayta óndelip, qúl iyelenushi memlekettik ózgeshelikterin ózine telip, jýielengen kórkem mifologiyagha ainaldy. Keybir halyqtardyng mifteri foliklordyng basqa janrlaryna: hikaya, rauayat, anyz, ertegilerge taraldy. Áleumettik damuda artta qalyp, alghashqy qauymdyq qúrylys formasyn saqtap kelgen keybir taypalardyng mifteri negizinen ózining әuelgi keyip-kespirin saqtap keldi. Múnyng bәri әr halyqtyng ózine tәn tarihi, ekonomikalyq, әleumettik damuymen tyghyz baylanysty boldy», dep jazady ghalym kitabynyng alghysózinde.

Alayda qazaq mifterining ózindik bolmysy da bar. Ghalym atap kórsetkendey, qazaq qoghamy ejelgi Grekiya nemese Rim siyaqty qúl iyelenushilik memleket dengeyine jetip, mifterin arnayy jýielep ýlgermegen. Sondyqtan qazaq mifteri halyq jadynda auyzsha saqtalyp, ózining bastapqy qarapayym qalpyn kóbirek saqtap qalghan. Búl olardyng kórkemdik dengeyin tómendetpeydi, kerisinshe kóne dýniyetanymnyng tabighy qalpyn tanugha mýmkindik beredi.

Qazaq mifterining manyzdy ereksheligi – olardyng tabighatpen etene baylanystylyghy. Kóshpeli ómir saltyn ústanghan qazaq halqy ýshin aspan, jer, su, tau, jel siyaqty tabighat qúbylystary ómirding ajyramas bóligi boldy. Sondyqtan mifterde tabighattyng әrbir bólshegi jandy, kiyeli әri qúdiretti kýsh retinde qabyldanady. Kók Tәniri, Jer-Su ruhtary, Úmay ana, Qydyr ata siyaqty keyipkerler osy týsinikterding negizinde qalyptasqan.

Álemning jaratyluy turaly mifter qazaq dýniyetanymynyng eng kóne qabatyn kórsetedi. Anyz boyynsha, әuelde býkil әlem sheksiz qaranghylyq pen lay sudan túrghan. Keyin Jasaghan jer men kókti jaratyp, olardyng arasyna Kýn men Aydy ornalastyrady. Sodan keyin jer betinde Kiyeli Terek ósip shyghyp, býkil tirshilikting bastauyna ainalady. Búl beyne kóptegen týrki halyqtarynyng mifologiyasynda kezdesetin Álem aghashy turaly týsinikpen sabaqtas. Álem aghashy jer asty, jer ýsti jәne kók әlemin baylanystyratyn gharyshtyq dingek retinde tanylghan.

Kiyeli Terek turaly týsinik qazaq halqynyng keyingi mәdeniyetinde de saqtaldy. Bәiterek beynesi halyq auyz әdebiyetinde, jyrlar men anyzdarda jii kezdesedi. Ol ómirdin, ósip-ónuding jәne mәngilikting simvoly retinde qabyldanghan. Demek, býgingi últtyq mәdeniyetimizdegi kóptegen nyshandardyng týp-tamyry kóne mifologiyalyq týsinikterge baryp tireledi.

Qazaq mifologiyasynda әiel-ananyng orny erekshe. Úmay ana turaly anyzdar sonyng aiqyn dәleli. Úmay – úrpaqtyn, otbasynyn, analardyng qamqorshysy. Anyzdarda ol qiyn sәtte jәrdem beretin meyirimdi ruh retinde kórinedi. Tolghatyp jatqan әielderge kómektesui nemese nәrestelerdi qorghauy halyqtyng ana qúdiretine degen erekshe qúrmetin anghartady. Búl týsinikter keyin halyqtyq salt-dәstýrlerge de sinip ketken.

Tabighat qúbylystarynyng shyghu tegin týsindiretin mifter de erekshe qyzyqty. Nayzaghay turaly anyzdarda ajaghay Kók Tәnirining qaharly batyry retinde suretteledi. Ol jyn-shaytan men albastylardy quyp, otty nayzasyn kókten laqtyrady dep eseptelgen. Kýn kýrkiregen kezde halyqtyng arnayy yrymdar jasauy, ot tútatuy nemese dúgha aituy osy kóne nanymdardyng jalghasy bolatyn.

Nyghymet Mynjaniyding kózqarasynsha, qazaq mifterining asa aiqyn ereksheligi men minez-qúlyq, is-әreketterin tabighat әlemine telingendiginde. Búl jәit óte-móte qazaqtyng astronomiyalyq anyzdarynda menmúndalap túrady, búl anyzdarda kóshpeli qazaq ómiri aspan әlemine kóshirilgen, aspandaghy jaryq deneler jer betindegi qazaq ómirining ainasy retinde qaralghan. Qazaq tilindegi júldyz attary: «Temirqazyq», «Aqboz at», «Kókboz at», «Jeti qaraqshy», «Ýrker», «Ýsh asqar», «Tarazy», «Shider júldyz», «Esekqyrghan», «Qús joly», «Kempirqosaq», t.b. osy úghymdargha baylanysty aitylghan.

Búl anyzdardyng astarynda tabighat qúbylystaryn týsindiruge degen talpynys jatyr. Ghylymy bilim bolmaghan kezende nayzaghaydyng payda boluyn adamdar osynday mifologiyalyq beyneler arqyly úghynghan. Sondyqtan mifterdi zertteu arqyly biz ejelgi adamnyng oilau jýiesin, dýniyeni qabyldau ereksheligin de tanyp bilemiz. Qazaq mifologiyasyndaghy eng tanymal beynelerding biri – Qydyr ata. Ol halyq týsiniginde baq pen berekenin, qút pen yrystyng iyesi retinde belgili. El ishinde Qydyrdyng әrtýrli keyipte kórinip, jaqsy adamdargha bata beretini turaly anyzdar kóp taralghan. «Qyryqtyng biri – Qydyr» degen mәtel de osy senimnen tughan. Múnday týsinikter halyqtyng jaqsylyqqa, adaldyqqa jәne meyirimge degen úmtylysyn beyneleydi.

Ghalym Nyghymet Mynjany Qydyr turaly týsinikterding islamgha deyingi týrkilik dýniyetanymnan bastau alatynyn kórsetedi. Keyin islam dini taraghan song búl beyne Qyzyr payghambar turaly diny anyzdarmen aralasyp ketken. Múnday qúbylys qazaq mәdeniyetining týrli tarihy kezenderdegi ruhany yqpaldardy boyyna sinire otyryp damyghanyn kórsetedi.

Qazaq mifterinde sugha qatysty nanym-senimder de keng taralghan. Su iyesi turaly anyzdar halyqtyng tabighatty erekshe qúrmettegenin anghartady. Ózen men kóldin, búlaqtyng óz kiyesi bar dep eseptelgen. Sondyqtan sudy bylghau nemese oghan qúrmetsizdik kórsetu ýlken kýnә sanalghan. Búl týsinikter ekologiyalyq mәdeniyetting de kóne bastaularynyng biri deuge bolady.

Qazaq mifterining taghy bir manyzdy qyry – olardyng til men mәdeniyette saqtaluy. Býgingi kýnge deyin qoldanylatyn kóptegen túraqty tirkesterding týp-tórkini mifologiyalyq týsinikterge baylanysty. Mәselen, «jerden jeti qoyan tapqanday quanu», «baq qúsy qonu», «qúty qashu», «Qydyr darysyn» siyaqty sóz tirkesteri kóne anyzdardyng el jadynda saqtalghan júrnaqtary bolyp tabylady. Búl halyqtyng tarihy jadynyng til arqyly úrpaqtan úrpaqqa jetip otyrghanyn kórsetedi.

Mifterdi zertteu tek foliklortanu ýshin ghana emes, tariyh, etnografiya, mәdeniyettanu jәne dintanu ghylymdary ýshin de manyzdy. Óitkeni olar halyqtyng kóne dәuirlerdegi dýniyetanymy men ruhany ómiri turaly qúndy mәlimet beredi. Kóptegen salt-dәstýrlerdin, yrym-joralghylardyn, nanym-senimderding týpki mәnin týsinu ýshin mifologiyalyq múrany bilu qajet.

Qazirgi uaqytta әlemning kóptegen elderi ózderining mifologiyalyq múrasyn últtyq brend retinde paydalanyp otyr. Ejelgi grek mifologiyasy Europa mәdeniyetining negizderining biri sanalady. Skandinaviya halyqtarynyng mifteri әdebiyet pen kiynematografiyada keninen qoldanyluda. Sol siyaqty qazaq mifteri de últtyq mәdeniyetti janghyrtuda, әdebiyet pen ónerde, balalar әdebiyeti men animasiyada keninen paydalanugha layyq mol qazyna bolyp tabylady.

Sondyqtan qazaq mifterin jinau, zertteu, jariyalau jәne jas úrpaqqa tanytu – uaqyt talabynan tuyndaghan manyzdy mindetterding biri. Nyghymet Mynjanidyng enbegi osy baghyttaghy qúndy ghylymy izdenisterding qatarynan oryn alady. Onyng zertteuleri qazaq mifologiyasynyng bay әri tereng dýniyesin tanytyp qana qoymay, halqymyzdyng ruhany tamyryn terenirek týsinuge jol ashady.

Qazaq mifteri – ótkenning kómeski elesi emes. Olar últtyng tarihy jadyn, ruhany tәjiriybesin jәne dýniyetanymdyq bolmysyn saqtap túrghan asyl múra. Osy múrany tanu arqyly biz ózimizdi, óz mәdeniyetimizdi jәne ata-babalarymyzdyng әlemdi qalay týsingenin terenirek úghyna alamyz. Sondyqtan miftik anyzdardy zertteu – ótkenge ýnilu ghana emes, últtyq sanany nyghaytudyng da manyzdy joly.

Arzygýl Qayynbek

Magistr

Abai.kz

Qazaq halqynyng ruhany múrasy ghasyrlar qoynauynan jetken san aluan qazynadan túrady. Solardyng ishinde halyqtyng eng kóne dýniyetanymyn, tabighat turaly týsinigin jәne ruhany bolmysyn saqtap qalghan erekshe qabat – miftik anyzdar. Belgili foliklortanushy ghalym Nyghymet Mynjanidyng «Qazaqtyng miftik anyzdary» atty enbegi osy múranyng mәn-manyzyn ashyp kórsetetin qúndy zertteulerding biri sanalady.

Mif – adamzat sanasynyng eng alghashqy shygharmashylyq jemisi. Ol ghylym men filosofiya qalyptaspay túrghan kezende dýniyening qalay payda bolghanyn, tabighat qúbylystarynyng syryn, adam ómirining mәnin týsindiruge talpynystan tughan. Sondyqtan mifterdi jay ghana qiyal-ghajayyp әngimeler dep qaraugha bolmaydy. Olar – ejelgi adamdardyng әlem turaly týsiniginin, dýniyeni tanu tәsilining kórinisi.

Nyghymet Mynjanidyng payymdauynsha, qazaq mifterining týpki tabighaty әlem halyqtarynyng kóne mifterimen ortaq. Qazaq anyzdarynda da әlemning jaratyluy, alghashqy adamnyng payda boluy, Kýn men Aydyng shyghuy, an-qústardyng erekshelikteri, tabighat qúbylystarynyng sebepteri jónindegi týsinikter kezdesedi. Búl túrghydan alghanda qazaq mifologiyasy adamzat órkeniyetining ortaq ruhany tәjiriybesining bir bóligi bolyp tabylady.

«Óndiristing órkendeui men qoghamnyng damuyna baylanysty adamdardyng oi-órisi keneygen sayyn alghashqy anyzdardaghy kiyelilik (miftik) qasiyet birte-birte әlsirep, kórkemdik (estetikalyq) qasiyet kýsheye berdi. Qogham damuynyng keyingi satylarynda keybir halyqtardyng mifteri qayta óndelip, qúl iyelenushi memlekettik ózgeshelikterin ózine telip, jýielengen kórkem mifologiyagha ainaldy. Keybir halyqtardyng mifteri foliklordyng basqa janrlaryna: hikaya, rauayat, anyz, ertegilerge taraldy. Áleumettik damuda artta qalyp, alghashqy qauymdyq qúrylys formasyn saqtap kelgen keybir taypalardyng mifteri negizinen ózining әuelgi keyip-kespirin saqtap keldi. Múnyng bәri әr halyqtyng ózine tәn tarihi, ekonomikalyq, әleumettik damuymen tyghyz baylanysty boldy», dep jazady ghalym kitabynyng alghysózinde.

Alayda qazaq mifterining ózindik bolmysy da bar. Ghalym atap kórsetkendey, qazaq qoghamy ejelgi Grekiya nemese Rim siyaqty qúl iyelenushilik memleket dengeyine jetip, mifterin arnayy jýielep ýlgermegen. Sondyqtan qazaq mifteri halyq jadynda auyzsha saqtalyp, ózining bastapqy qarapayym qalpyn kóbirek saqtap qalghan. Búl olardyng kórkemdik dengeyin tómendetpeydi, kerisinshe kóne dýniyetanymnyng tabighy qalpyn tanugha mýmkindik beredi.

Qazaq mifterining manyzdy ereksheligi – olardyng tabighatpen etene baylanystylyghy. Kóshpeli ómir saltyn ústanghan qazaq halqy ýshin aspan, jer, su, tau, jel siyaqty tabighat qúbylystary ómirding ajyramas bóligi boldy. Sondyqtan mifterde tabighattyng әrbir bólshegi jandy, kiyeli әri qúdiretti kýsh retinde qabyldanady. Kók Tәniri, Jer-Su ruhtary, Úmay ana, Qydyr ata siyaqty keyipkerler osy týsinikterding negizinde qalyptasqan.

Álemning jaratyluy turaly mifter qazaq dýniyetanymynyng eng kóne qabatyn kórsetedi. Anyz boyynsha, әuelde býkil әlem sheksiz qaranghylyq pen lay sudan túrghan. Keyin Jasaghan jer men kókti jaratyp, olardyng arasyna Kýn men Aydy ornalastyrady. Sodan keyin jer betinde Kiyeli Terek ósip shyghyp, býkil tirshilikting bastauyna ainalady. Búl beyne kóptegen týrki halyqtarynyng mifologiyasynda kezdesetin Álem aghashy turaly týsinikpen sabaqtas. Álem aghashy jer asty, jer ýsti jәne kók әlemin baylanystyratyn gharyshtyq dingek retinde tanylghan.

Kiyeli Terek turaly týsinik qazaq halqynyng keyingi mәdeniyetinde de saqtaldy. Bәiterek beynesi halyq auyz әdebiyetinde, jyrlar men anyzdarda jii kezdesedi. Ol ómirdin, ósip-ónuding jәne mәngilikting simvoly retinde qabyldanghan. Demek, býgingi últtyq mәdeniyetimizdegi kóptegen nyshandardyng týp-tamyry kóne mifologiyalyq týsinikterge baryp tireledi.

Qazaq mifologiyasynda әiel-ananyng orny erekshe. Úmay ana turaly anyzdar sonyng aiqyn dәleli. Úmay – úrpaqtyn, otbasynyn, analardyng qamqorshysy. Anyzdarda ol qiyn sәtte jәrdem beretin meyirimdi ruh retinde kórinedi. Tolghatyp jatqan әielderge kómektesui nemese nәrestelerdi qorghauy halyqtyng ana qúdiretine degen erekshe qúrmetin anghartady. Búl týsinikter keyin halyqtyq salt-dәstýrlerge de sinip ketken.

Tabighat qúbylystarynyng shyghu tegin týsindiretin mifter de erekshe qyzyqty. Nayzaghay turaly anyzdarda ajaghay Kók Tәnirining qaharly batyry retinde suretteledi. Ol jyn-shaytan men albastylardy quyp, otty nayzasyn kókten laqtyrady dep eseptelgen. Kýn kýrkiregen kezde halyqtyng arnayy yrymdar jasauy, ot tútatuy nemese dúgha aituy osy kóne nanymdardyng jalghasy bolatyn.

Nyghymet Mynjaniyding kózqarasynsha, qazaq mifterining asa aiqyn ereksheligi men minez-qúlyq, is-әreketterin tabighat әlemine telingendiginde. Búl jәit óte-móte qazaqtyng astronomiyalyq anyzdarynda menmúndalap túrady, búl anyzdarda kóshpeli qazaq ómiri aspan әlemine kóshirilgen, aspandaghy jaryq deneler jer betindegi qazaq ómirining ainasy retinde qaralghan. Qazaq tilindegi júldyz attary: «Temirqazyq», «Aqboz at», «Kókboz at», «Jeti qaraqshy», «Ýrker», «Ýsh asqar», «Tarazy», «Shider júldyz», «Esekqyrghan», «Qús joly», «Kempirqosaq», t.b. osy úghymdargha baylanysty aitylghan.

Búl anyzdardyng astarynda tabighat qúbylystaryn týsindiruge degen talpynys jatyr. Ghylymy bilim bolmaghan kezende nayzaghaydyng payda boluyn adamdar osynday mifologiyalyq beyneler arqyly úghynghan. Sondyqtan mifterdi zertteu arqyly biz ejelgi adamnyng oilau jýiesin, dýniyeni qabyldau ereksheligin de tanyp bilemiz. Qazaq mifologiyasyndaghy eng tanymal beynelerding biri – Qydyr ata. Ol halyq týsiniginde baq pen berekenin, qút pen yrystyng iyesi retinde belgili. El ishinde Qydyrdyng әrtýrli keyipte kórinip, jaqsy adamdargha bata beretini turaly anyzdar kóp taralghan. «Qyryqtyng biri – Qydyr» degen mәtel de osy senimnen tughan. Múnday týsinikter halyqtyng jaqsylyqqa, adaldyqqa jәne meyirimge degen úmtylysyn beyneleydi.

Ghalym Nyghymet Mynjany Qydyr turaly týsinikterding islamgha deyingi týrkilik dýniyetanymnan bastau alatynyn kórsetedi. Keyin islam dini taraghan song búl beyne Qyzyr payghambar turaly diny anyzdarmen aralasyp ketken. Múnday qúbylys qazaq mәdeniyetining týrli tarihy kezenderdegi ruhany yqpaldardy boyyna sinire otyryp damyghanyn kórsetedi.

Qazaq mifterinde sugha qatysty nanym-senimder de keng taralghan. Su iyesi turaly anyzdar halyqtyng tabighatty erekshe qúrmettegenin anghartady. Ózen men kóldin, búlaqtyng óz kiyesi bar dep eseptelgen. Sondyqtan sudy bylghau nemese oghan qúrmetsizdik kórsetu ýlken kýnә sanalghan. Búl týsinikter ekologiyalyq mәdeniyetting de kóne bastaularynyng biri deuge bolady.

Qazaq mifterining taghy bir manyzdy qyry – olardyng til men mәdeniyette saqtaluy. Býgingi kýnge deyin qoldanylatyn kóptegen túraqty tirkesterding týp-tórkini mifologiyalyq týsinikterge baylanysty. Mәselen, «jerden jeti qoyan tapqanday quanu», «baq qúsy qonu», «qúty qashu», «Qydyr darysyn» siyaqty sóz tirkesteri kóne anyzdardyng el jadynda saqtalghan júrnaqtary bolyp tabylady. Búl halyqtyng tarihy jadynyng til arqyly úrpaqtan úrpaqqa jetip otyrghanyn kórsetedi.

Mifterdi zertteu tek foliklortanu ýshin ghana emes, tariyh, etnografiya, mәdeniyettanu jәne dintanu ghylymdary ýshin de manyzdy. Óitkeni olar halyqtyng kóne dәuirlerdegi dýniyetanymy men ruhany ómiri turaly qúndy mәlimet beredi. Kóptegen salt-dәstýrlerdin, yrym-joralghylardyn, nanym-senimderding týpki mәnin týsinu ýshin mifologiyalyq múrany bilu qajet.

Qazirgi uaqytta әlemning kóptegen elderi ózderining mifologiyalyq múrasyn últtyq brend retinde paydalanyp otyr. Ejelgi grek mifologiyasy Europa mәdeniyetining negizderining biri sanalady. Skandinaviya halyqtarynyng mifteri әdebiyet pen kiynematografiyada keninen qoldanyluda. Sol siyaqty qazaq mifteri de últtyq mәdeniyetti janghyrtuda, әdebiyet pen ónerde, balalar әdebiyeti men animasiyada keninen paydalanugha layyq mol qazyna bolyp tabylady.

Sondyqtan qazaq mifterin jinau, zertteu, jariyalau jәne jas úrpaqqa tanytu – uaqyt talabynan tuyndaghan manyzdy mindetterding biri. Nyghymet Mynjanidyng enbegi osy baghyttaghy qúndy ghylymy izdenisterding qatarynan oryn alady. Onyng zertteuleri qazaq mifologiyasynyng bay әri tereng dýniyesin tanytyp qana qoymay, halqymyzdyng ruhany tamyryn terenirek týsinuge jol ashady.

Qazaq mifteri – ótkenning kómeski elesi emes. Olar últtyng tarihy jadyn, ruhany tәjiriybesin jәne dýniyetanymdyq bolmysyn saqtap túrghan asyl múra. Osy múrany tanu arqyly biz ózimizdi, óz mәdeniyetimizdi jәne ata-babalarymyzdyng әlemdi qalay týsingenin terenirek úghyna alamyz. Sondyqtan miftik anyzdardy zertteu – ótkenge ýnilu ghana emes, últtyq sanany nyghaytudyng da manyzdy joly.

Arzygýl Qayynbek

Magistr

Abai.kz