Álemdegi demografiyalyq daghdarys

Qazirgi zamanda әlemning kóptegen elderi demografiyalyq daghdarystargha tap bola bastady. Ol әrtýrli baghytta órbip jatyr. Europa memleketteri, AQSh, Ontýstik Koreya, Japoniya,  Qytay siyaqty damyghan elderde tuu kórsetkishi tarihy eng tómengi dengeyge týsip, halyqtyng qartang ýderisi jedeldep keledi. Osy qatargha qazir Resey memleketin de qoygha bolady. Sonymen birge, soghys jýrip jatqan Ukrainada depopulyasiya qarqyny joghary – búl zandy qúbylys.

Ortalyq Aziya elderindegi demografiyalyq jaghdaygha sholu

Búrynghy KSRO elderinen demografiyalyq ósimde jogharghy qarqyndy ústap otyrghandardyng kósh basynda Ózbekstan men Tәjikstan, Týrkimenstan túr. Eger, 1990 jyly Ózbekstan halqynyng sany 20,46 mln adam bolsa, 2026 jyly Ózbekstan halqynyng sany BÚÚ deregi boyynsha  37,72 mln adamdy qúrady. Búl 184% ósimdi bildiredi!

Al, ózge Ortalyq Aziya elderi ‑ sonyng ishinde Qazaqstan da bar – demografiyalyq túraqtylyqty saqtap otyrghan elder qatarynda:

• Qazaqstan – 1991 jyly 16,4 mln adam bolsa, 2026 jyly – 20,5 mln adam (125%);
• Qyrghyzstan ‑ 1990 jyly 4,45 mln adam, 2026 jyly 7,40 mln. (166%)
• Tәjikstan – 1990 j. 5,1 mln, 2026 jyl – 10,98 mln. (215%);
• Týrkimenstan – 1990 j. ‑ 3,62 mln., 2026 j. – 7,77 mln (214%).
• Ázerbayjan – 1990 j. ‑ 7,23, 2026 j. ‑ 10,45 (144%)

Endi osy derekterding mәnine ýnilgende, mynaday zandylyqtardy tabamyz:

1. Halyqtyng ósimi otbasylyq dengeyde qalyptasatyn otbasylyq qúndylyqtargha baylanysty. Búl jaghynan alghanda, kórshi Ózbekstan memleketi ózining últtyq dәstýrin myghym ústaghan el dep aitugha bolady. Osy qatargha Týrkimenstandy, odan keyin, songhy kezde Últtyq dәstýrin kýsheytuge bet alghan Tәjikstandy jatqyzamyz. Qazaqstan men Qyrghyzstanda jaghday búdan ózgerek – búl eki elde órkeniyettenu qarqyny, yaghni, otbasylyq qúndylyqtardyng jalpyórkeniyet talaptaryna sәikestigi joghary. Sondyqtan, búl eki eldegi tabighy ósim ózgelerge qaraghanda tómen bolyp túr;

2. Qazaqstan men Qyrghyzstan – genderlik sayasattaghy әlemdik tәjiriybeni óz zannamasyna alyp kelgen elder. Osy jaghynan, búl elderde otbasy sanyn retteu dәstýrge emes, mәdeniy‑әleumettik‑eriktilik negizde jýzege asady. Al, zamangha say birshama damyghan medisina búghan mýmkindik beredi.

3. Ortaaziyalyq elderding demografiyasyna diny faktorlar da óz yqpalyn tiygizip otyr. Ózbekstan osy jaghynan ózgelerden «erterek qimyldap», jat diny aghymdargha alghashqy bolyp soqqy bergen edi. Sondyqtan, onda әrbir әielge qatysty alghanda bala tuu koefiysenti óte joghary. Sóitip, olar demografiya ósimin túraqty otbasy dengeyinde ústap otyr. Al, ol kórsetkish, kerisinshe, «kópbalaly otbasy» qúndylyghyn qalyptastyra almaghan elderde tómen.

4. Jasyryp neghylayyq, Qazaqstanda «kóp әiel aludy zandastyru» iydeyasy keyde parlamenttik dengeyde kóterilgeni ras – búl «bala tuu sanyn arttyrady‑mys» degen jalghan illuziyagha negizdelgen diny iydeya edi. Nәtiyjesinde, ol monootbasylyq qúndylyqtargha qatty soqqy bere bastady ‑ qazaq halqynda ejelden qalyptasqan «qyz bala», «kelin», «abysyndar», «ot anasy», «ana» úghymdarynyng mazmúnyn jonggha kóshti. Búl – qazaqy dýniyetanymgha ghana emes, elimizde qabyldanghan genderlik sayasatqa, balalar qúqyn qorghau, jalpy, alam qúqyghy sayasatyna qarsy ústanym desek bolady.

Mine, bizdegi demografiyalyq jaghdaydyng tómen boluyna osy  «monootbasylyq qúndylyqtardy» qorghamau, «oghan kereghar iydeyalargha tosqauyl qoymau» әreketteri әser etude desek – qatelespeymiz.

Jaghdaydy shúghyl týzemese bolmaydy!

Qazirgi jaghdayda memleket búl olqylyqtardy shúghyl týzeu qajettigin sezindi. Oghan dәlel retinde Jastar turaly sayasat qayta qaraldy. Elimizde prioriytet bolyp ghylym‑bilim qúndylyghy jariya etildi. Jas otbasylargha degen qomqorlyq ‑ memlekettik sayasattyng qúramdas bóligine ainaluda.

Analar turaly jana erejeler zangha engizildi, endi olardyng bala tәrbiyesindegi uaqytyn jalpy enbek ótiline engizilu qarastyryldy.

Otbasydaghy zorlyq‑zombylyq ta qatang memleket baqylauyna alyndy.

Shet el tәjiriybesi bizge sabaq bola alady.

Jogharyda demografiyalyq sholu tizimine biz Ázerbayjandy da engizdik. Nege deseniz, Ázerbayjan da islam dinin ústanatyn el. Biraq, ondaghy ósim Qazaqstannan joghary, Qyrghystannan tómen. Nege? Sebebi әrtýrli, biraq, múnda biz «europalyq órkeniyettenu» nyshanyn bayqaymyz.

Al, «europalyq órkeniyettenu» – ózining damuy barysynda ortaghasyrlyq «otbasylyq qúndylyqtan» qazirgi zamanghy «jeke adam qúqy» dep atalatyn individualizmge úshyraghany belgili. Sóitip, Europada «otbasy qúru» iydeologiyasy týbirimen ózgerip ketti. Ol jerde «bala men úrpaq qúndylyghy» ekinshi qatargha týsti. Jastardyng otyzgha deyin sýrboydaq jýrui qalypty qúbylysqa ainaldy. Sóitip, onda otbasynyng reproduktivtik, yaghni, ómirge jana úrpaqty әkelu funksiyasy әlsiredi...

Mine, osynday «órkeniyettik belgi» Ázerbayjannyng da, Qazaqstannyng da demografiyasyna birdey әser etip otyrghanyn jasyrmaymyz...

Qazaqtyng tól tәrbiyesi demografiyany qútaqarushy qúral 

Ejelden Qazaq dýniyetanymy, otbasylyq qúndylyqtary «úrpaqty jalghastyru», «ósip‑ónu», «ýbirli‑shýbirli bolu», «shanyraqtyng tiregi bolatyn úldar, óristi keneytetin qyzdar» degendey filosofiyalyq maghynadaghy idiomalargha sýienip tirshilikti jalghastyryp otyrdy.

Bizding halqymyz osy tәrbiyening arqasynda nebir zar‑zamandarda esin jiyp, halqynyng sanyn qalpyna keltirip otyrdy. Sonyng arqasynda ghana El men Jer tútastyghyn saqtay aldyq. Mәselen, sonyng eng songhy kórinisi – ótken ghayrdyng ekinshi jartysynda, soghystan keyin oryn alghan «bala tuu kórsetkishi». Ol óte joghary qarqynda boldy ‑ әrbir shanyraq kóp balaly otbasylargha ainalyp jatty. Nәtiyjesinde, qazaq halqy soghys kezinde joghalyp alghan ósim qarqynyn tez qalpyna keltirdi.

Ol kezde, halyq arasynda «kóp әiel alu» iydeyasynyng ózi zanmen qudalanatyn. Endeshe, ol kezde qazaq halqy tek ózining tól últtyq dәstýrine sýiendi, ol – qazaq halqynyng otbasy qúndylyqtary edi.

Qazirgi zamanda jastardy qalay demografiyalyq ósimge baghyttay alamyz?

Eger, biz osy jaghdaydy stihiyyalyq týrde betimen jibersek, onda jaqyn bolashaqta óte qatty «demografiyalyq soqqy» aluymyz mýmkin. Reseyding qazirding ózinde janayqayy shyghyp jatyr – biz de sol kýidi keshiuimiz mýmkin...

Olay bolsa, bizding el QR Akademiyasy janynan Demografiyany zertteytin arnayy ghylymy bólim ashyp, onyng júmysyn tolyq qarjylandyryp otyruy tiyis.  Ol ghylymy top býkil әlemdik tәjiriybeni zerttey otyryp, halyqtyng sanyn kóbeytuding «qazaqstandyq jolyn» tabuy tiyis.

 Ol mәselede:

• Últtyq qúndylyqtar manyzy;
• Órkeniyettik kedergiler;
• Demografiyanyng ekonomikalyq sheshimi;
• Otbasy qúndylyqtar jýiesining qazaqstandyq modeli;
• «Otandy sýng», «Otangha jauapkershilik», «Otangha qyzmet», «Otangha qúrmet» siyaqty asyl qasiytetterdi Otbasylyq qúndylyqtarmen biriktiru jәne t.t. kýrdeli mәseleler ýnemi qarastyrylyp, ol memleketting demografiyalyq sayasatyna ýzdiksiz korrektirovkalar engizip otyruy tiyis.

Soghan say, memleket te ózining ishki jәne syrtqy damu vektorlaryn demografiyamen baylanystyryp, osydan órbiytin ekonomikamen (әleumettik kómek), ekologiyamen (taza tabighat), densaulyqpen (medisina), azyq‑týlik qauipsizdigimen (sapasymen), adamy kapitaldy damytumen (tolyq adam) tyghyz ainalysatyn bolady.

Al, osynyng bәrin qoghamdyq qatynas jýiesinde ózgeden oq boyy ozyq túratyn jәne onyng qazaqy adamgershilikpen úshtasuy – osynday sayasattyng tabighy jalghasy retinde kórinis tabatyn bolady. 

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz