Qazirgi Qazaqstan azamattyq qoghamnyng irgetasyn tezirek qalyptastyru maqsatynda jiyi‑jii sayasy reformalargha baruda. Onyng sebebi týsinikti, óitkeni, osyghan deyingi otyz jyldan astam ýstemdik etken avtoritarly biylik qoghamdyq damudyng retrospektivalyq, yaghni, qazaq tilimen aitsaq – maqsatsyz (ýmitsiz) qogham ýlgisin qalyptastyryp ýlgergen bolatyn.

Maqsatsyz qoghamda nebir sәuegeylik, qúrghaq uәdeler, aldap‑arbaushylyq, diny soqyr senimder, әreketsizdik, qatygezdik pen qorghansyzdyq, paternalizm siyaqty kelensiz qúbylystar qaulap ósetini – әlimsaqtan belgili jayt. Mәselen, kóne zamanda dýrildep damyghan Hazar memleketi de osynday sebeptermen tarihtan joyylyp ketkenin qazir ghalymdar dәleldedi.

Mine, Qazaqstanda tәuelsizdikten keyin otyz jylgha juyqtaghanda alghash ret biylikting almasuy – elimizding aldyna osynday mәseleni kóldeneninen qoydy: qazirgi zamanda tabysty damushy memleketterding túraqty damuynyng bir ghana joly bar, ol – azamattyq qoghamdy qalyptastyru ekenin eskere otyryp, onyng «qazaqstandyq modelin» jasap shyghu! 

Nege «qazaqstandyq modeli»?

Sebebi, azamattyq qogham tek qana demokratiyalyq prinsipterge sýiengende payda bolady. Al, demokratiya bolsa – memleketting irgetasyn qúraytyn halyqtyn, yaghni, kópshilikting mýddesin algha shygharu. Olay bolsa, ózin «unitarly memleket» dep jariyalaghan Qazaqstanda «memleket qúraushy últ» retinde Qazaq últy Konstitusiyada aiqyndalghan. Endeshe, bizdegi demokratiyalyq qúndylyqtar da qazaq halqynyng mәdeniyetin, tilin, salt‑dәstýrin eskere otyryp, ózge diasporalar men etnostardy qazaqtyng últtyq mәdeniyetine toptastyra otyryp qana jýzege asa alady. Búnday damu ýrdisi qazirgi әlemdege barlyq unitarly memleketterge ghana emes, azamattyq hәm avtoritarly qoghamdargha da tәn: Japoniya,  Qytay, Izraili, Týrkiya, Polisha, Fransiya, Angliya, AQSh, Resey jәne t.t. Sol sebepti, biz de – qalasaq ta, qalamasaq ta – osy joldy tandaugha mәjbýrmiz. 

Qazaq qoghamy oghan dayyn ba? 

Búl mәsele qazir kýrdeli súraq qatarynda túr. Olay boluynyng sebebi de belgili, ol – jogharyda atap ótken «qazaqstandyq diktaturalyq avtoritarizmnin» zardaby! Mine, sol kezde bizding últtyq minezge nebir jat qúbylystar jamaldy, keybiri – «tól bolmys» dep qabyldanyp, epiydemiya siyaqty tarala bastady,..

Biraq, búl bәribir myndaghan jyldar halqymyzdy nebir apatttardan saqtap kelgen tereng mәdeny qalybymyzdy, týpkilikti salt‑dәstýrimiz ben últtyq tәrbiyemizding negizin joya almady. Mysaly, «avtoritarlyq jaghympazdyq» atty qoghamdyq keseldi bizding halqymyz esh qabylday almay qoydy, óitkeni, ol qazaq bolmysyna jat dýnie bolatyn...

(Áriyne, ony jaqsy «mengergender» jetkilikti boldy. Olar materialdyq túrghyda tabysqa kenelse de, ózderining últtyq negizderin joghaltty. Ondaylardyng birqatary biylik rejiymi auysqanda әri‑sәri kýige týskeni de ras. Kóbi shet elderge auyp ketti...).

Endeshe, osy faktiden biz qazaq qoghamynyng salt‑dәstýri, tereng tarihy men mәdeniyeti, últtyq tәrbie jýiesi ejelden qoghamdyq damu praktikasyn bastan ótkergen jәne qazirgi qalybynda da jalpyadamzattyq demokratiyalyq jәne azamattyq qúndylyqtargha tolyq say ekendigin kóremiz.

Mine, býginde bizding Ádilettilik prinsiypin tandauymyzdyng da basty sebebi osy bolsa kerek: óitkeni, Ádilettilik – demokratiyalyq damudyng shyny, eng basty ústanymy! Al, ol, óz kezeginde, qazaqtyng Últtyq bolmysynyng tamyry! 

Endi ne isteu kerek? 

Biz aldymen, ótkenning «jaghymsyz jýginen» arylu ýshin el basqaru prinsipterine birneshe ózgerismter engizdik. Onyng alghashqysy «estiytin ýkimet» degen qaghida boldy. Áriyne, osy qaghidany engize salumen ýkimetting de «qúlaghy qalqayyp» ketken joq – ýkimet te ózining eski qalybynan auytqymaugha jantalasty. Óitkeni, el basqaru prinsiypining ózgerui – basshylyqta otyrghan túlghalardyng da ózgeruin bildirmeydi: olar ózining búrynghy qalybynda qala berudi qalaydy.

Sondyqtan, bizdegi basqaru jýiesinde dualizm payda boldy: «estiytin qúlaq» ‑ halyqtyng mýddesine say, al, biylik tútqasynan ajyramaghan konservator sheneunik – avtoritarizmning astyrtyn qoldaushysy – oghan «qúlaq kerek emes».

Degenmen, osy prinsip engen song elde azamattyq damu ýrdisi birshama qarqyn aldy. Ol, óz kezeginde, búrynghy totalidi korrupsiyany shektey bastady. Jer‑jerde jergilikti mýdde men adam qúqyn qorghaytyn belsendi azamattar shygha bastady. Búl, óz kezeginde ekonomikalyq jәne әleumettik damudyng memlekettik jobalaryna da tiyimdilik túrghyda әser ete bastady. Elimizde damudyng jana modelideri payda bola bastady. Qalay degenmen de, elimiz ózining «avtoritarlyq tarihynan» basybýtin arylugha qaray bet búrdy.

Ol tildik sayasatta, últtyq tarihty qayta qarauda, adam kapitalyn jana tehnologiyalyq dәuirge beyimdeude kórinis tabuda.

Mәselen, avtoritarizm – qazaq qoghamyn meylinshe basyp ústasa, azamattyq qogham – qazaq qoghamynyng sapasyn eselep arttyrugha mýddeli ekendigin kóremiz.

Ol qalay jýzege asyp jatyr? 

Biz, aldymen, saylau jýiesinde mojitarlyq jәne proporsionaldyq tәrtipti engizdik. Áriyne, osy boyynsha jeke saylau okrugterinde jeke belsendi azamattar aida boldy. Olar әrbir azamattyn, eger ynta‑jigeri bolsa, deputattyqqa ótu mýkindigi bar ekenine kópting kózin jetkizdi.

Sonymen birge, partiyalar da endigi kezde azamattyq qoghamgha bet búrudyng qanshalyqty tiyimdi ekenine nazar audara bastady. (IYә, әzirge onyng kóbi dekorasiyalyq sipatta ekenin de jasyrmau kerek). Biraq, osynyng ózi qoghamda jalpyazamattyq qúndylyqtardyng damuyna týrtki bolatyny belgili.

Biraq, mojitarly jýie kóbine epizodtyq sipatta bolatyndyqtan, onyng azamattyq qoghamdy damytugha tiygizer әseri stihiyly, kezdeysoq bolyp keledi. Múnda sheshushi rolidi partiyalar atqaratyny – damyghan elderding tәjiriybesinde bar. Biz de sol jýiege osy saylauda qaytyp oraldyq... Áriyne, keyde búl tym asyghys sheshim bolghan joq pa degen de súraq kókeyge keledi. Óitkeni, biz әli azamattyqtyng tolyq qalybyna kelgen joqpyz, oghan kedergi keltiretin jýie de әli ornynan ketken joq...  Endi, mine, sol jýie ózzgermese ‑ onda biz әli de «dekorasiyalyq azamattyq» kýide qala beremiz. Bizdi osy alandatady.

Biraq, bizde búrynnan da, qazir de «tómennen qúrylghan partiyalyq jýie» bolghan emes. Mýmkin, búl bizding últtyq bolmysymyzdan tuatyn shyghar. Óitkeni, eli men jerin qorghaumen ótken tarihymyzda, halyq ýnemi jauyngerlik tәrtipke baghynghan ghoy! Endeshe, bizgi kerek shema mynaday boluy mýmkin: Últtyq mýdde ýshin erlikke barugha dayar, kemenger Basshy, Últ ýshin janpidagha dayar Batyrlar legi, eli men jerin jerúiyqqa ainaldyrghysy keletin, tabighaty týzu, yntaly, aqyldy, enbekqor halqy.

Mineki, bizdegi «dalalyq demokratiyanyn» eng basty mazmúny osynda. «Elin sýigen Er bolsa, Eli ony kókke kóteredi, Erin sýigen El bolsa – Eri ol ýshin janyn beredi! Búl – bizdegi azamattyq qoghamnyng jalpy ghana emes, jalqy modeli bolyp tabylady! Búl ereje bәrimizge ortaq!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai kz