Anyzdan aqiqatqa ainalghan «Qaraly kósh»
(Ýndistan jәne Úlybritaniya múraghattarynda aghylshyn tilinde jazylghan qazaq kóshine qatysty 3000 bettik qúpiya qújat jóninde)
2022 jyldyng qara kýzinde Astana qalasyndaghy QR Mәdeniyet jәne aqparat ministrligine qarasty «Qoljazbalar jәne siyrek kitaptar últtyq ortalyghy»-nan tarih ghylymdarynyng kandidaty, dosent Gýlsim Biysenova habarlasyp, ózderi qyzmet etip otyrghan ortalyq jaghynan Ýndistangha arnayy ekspedisiya úiymdastyryp, kóptegen oljamen oralghanyn sýiinshiledi. Meni Ýndistannan әkelingen sol qoljazbalardyng alghashqy tanystyrylymyna shaqyrdy. Bardym.
Gýlsim hanym qatty tebirenip: «Sizding «Qaral kósh» romanynyzdy oqyghan son, qazaqtardyng qandy kóshining tarihyna qyzyghushylyqtan osy sapar tuyndady. Jәne sapardan mol oljamen oraldyq» dedi.
Mening kózime jas keldi: ««Qaraly kósh» tarihy kórkem shygharma. Endi ol tariyhqa, ghylymgha jol tartty. Ýndistan-Pәkistan eline barsam, oqigha bolghan oryndardy kórsem dep armandaushy edim. Sol armanyma sizder arqyly qol jetkenine erekshe tolqyp, quanyp túrmyn...» dedim.
Osylaysha, 2022 jyldyng qyrkýiek aiynda QR Mәdeniyet jәne aqparat ministrligine qarasty «Qoljazbalar jәne siyrek kitaptar últtyq ortalyghy»-nyng ghalymdary men tarihshylary - tarih ghylymdarynyng kandidaty, dosent Biysenova Gýlsim, t.gh. d., professor Gýlfira Ótepova jәne PhD doktor Jandos Boldykov Ýndistan últtyq arhiv qorlaryndaghy arhivtik qújattargha qol jetkizip, 1930 jyldardyng ekinshi jartysynda Shyghys Týrkistannan bastalyp, 1954 jyly Týrkiyada ayaqtalghan qazaqtardyng úly kóshine qatysty tyng derekterdi qazaq eline kóterip kelgen edi. Onda Qazaqtardyng Altay-Barkólden shyghyp, Ýndistan men Pәkistan arqyly Týrkiyagha jetken keruen tarihyna qatysty resmy sheshimder men qújattar kóshirmesi qamtylghan.
«Qaraly kósh» romanynda – XX ghasyrdyng 30-50 jyldaryndaghy Shyghys Týrkistan (Shynjan, Altay-Barkól) qazaqtarynyng jan týrshigerlik qandy qyrghyndy bastan keshirip, atamekeninen airylyp, Gimalay asyp, Týrkiyagha deyin jasaghan úly kóshi suretteledi. Búl – adamzat tarihyndaghy eng úzaq, eng auyr әri qasiretti bosqyndar sherui.
Gominidan jәne Stalindik zúlmatty kóshirip qoldanghan Shyng Shysay 1930 jyldary Shynjang aimaghyn biylegen qytay generaldary arqyly qazaqtardyng malyn tartyp alyp, ziyalylary men diny jetekshilerin jappay tútqyndady, Qarsylasqandardy óltirdi, týrmeledi. Osynday qanqúily kezeng halyqtyng ashyq bas kóteruine jәne elden ýdere kóshuine sebep boldy.
Kósh Altay men Barkólden bastalyp, Gansu, Shynhay, Tiybet, Ýndistan jәne Pәkistan arqyly ótti. Osy barysta olar aptap ystyq Taklamakan shólin jayau-jalpyly basyp ótip, mәngilik múz basqan Gimalay taularynan asty. Jol boyynda qytay әskerleri men jergilikti dýngen, monghol, tanghyt qaraqshy-lary ýnemi oq jaudyryp, kóshti qughyngha, qyrghyngha úshyratyp otyrdy. Taudaghy ottegining jetispeushiligi («tau soghu», «ys tii»), suyq pen ashtyqtan myndaghan adam kóz júmdy. Oghan qosa mal men adamgha júqpaly indetter tarap, halyqty mýldem nәubetke úshyratty.
Elishan Álipúly (1908-1943): Osy tarihy kóshting basynda túrghan, halyqty ajal auzynan aman alyp qalu ýshin jan ayamay kýresken bas keyipker, batyr әri el aghasy.
Keyinnen 1951 jyly Qaliybek Hakim, Hamza Shómishbayúly, Soltanshәrip Zuqaúly, Qúsayyn tәiji bastaghan ekinshi lek kóshti jalghady. 1950 jyldardyng basynda Týrkiya ýkimeti qazaqtardy resmy týrde qabyldap, baspana berdi. Býgingi tanda Týrkiya men Europada túratyn qazaq diasporasy – mine, osy «Qaraly kóshtin» aman qalghan úrpaqtary.
Elishan batyrdyng bastauymen Gimalay asqan qazaqtardyng taghdyry – últymyzdyng tarihyndaghy eng qasiretti әri eng erlikke toly paraqtardyng biri.
«Qaraly kósh» romanynda osy úly kóshti úiymdastyrushy, halyqty sonynan ertken kósem әri әskery qolbasshy Elishan ózining qysqa, biraq óte tragediyaly tarihymen anyz keyipkerindey beynelenedi. Biraq kósh jәne kósh basshysy Elishan anyz emes aqiqat edi.
Elishan jaumen shayqastarda ózining mergendigimen, taktikalyq tapqyrlyghymen kózge týsti. Qytay әskerlerimen bolghan birneshe iri soghysta az ghana qolmen túraqty armiyagha toytarys berip, kóshting algha jyljuyn qamtamasyz etti. 1941 jyly Elishan bastaghan qazaqtar Ýndistannyng (ol kezde Úlybritaniya koloniyasy) Kashmir aimaghyna iligedi. Alayda, aghylshyn ókimeti alghashqyda bosqyndardy elge kirgizbey, shekarada ústap túrady. Erlik pen diplomatiyalyq qasiyetin qatar qoldanghan Elishan aghylshyn generaldarymen kelissóz jýrgizip, halyqty Kashmirge ornalastyrugha rúqsat alady.
Ýndistannyng tropikalyq ystyq klimaty, taudan týsken qazaqtargha óte auyr soqty. Halyq arasynda bezgek (malyariya), sýzek, sýt bezi qabynuy siyaqty júqpaly aurular taraydy. El aghasy Elishan batyr da osy júqpaly dertke shaldyghady. 1943 jyly nebәri 35 jasynda Pәkistannyng Ravalpindy (nemese Lahor manyndaghy) auruhanasynda emdelip, daualau ónim bermey, óz ýiine kelip kóz júmady. Onyng sýiegi sondaghy músylman ziratyna qoyylghan.
Batyrdyng arqasynda aman qalghan az ghana qazaq keyinnen, 1950 jyldary Halifa Altay, Áteyhan Bilgin (Qaysaúly) jәne keyingi (1951) kóshtegi Qaliybek Hakim, Qúsayyn tәijilerding bastauymen Týrkiyagha qonys audaryp, jana ómir bastady. Elishan esimi Týrkiya, Europa jәne Qazaq eli ýshin erlik pen janqiyarlyqtyng simvoly bolyp tarih betine tanbalandy. Batyr atynda konferensiyalar ótti, kitaptar shygharyldy.
Elishan batyr kóshinde bolghan Halifa Altaydyng estelikteri men kóshten qadghan kóne kózder shertken sherli shejire biz paqyrdy – Meni (Jәdy Shәkenúlyn) osy kósh sorabyna salyp, sodan «Qaraly kósh» atalatyn kesek shygharma ómirge keldi. Kitap týrik tiline audarylyp týrkiya preziydenti Erejep Tayf Erdoghannyng oquyna da nәsip boldy.
Shyn mәninde, oqyrmandar ýshin anyz bolghan sol tarih endi, mine, QR Mәdeniyet jәne aqparat ministrligine qarasty «Qoljazbalar jәne siyrek kitaptar últtyq ortalyghy»-nyng ghalymdary men tarihshylary jaghynan aqiqatqa ainaldy, tarihy derektemeler qújat kóshirmesi týrinde elge jetti.
Jay ghana qújat emes, sol dәuirdegi qazaq kóshining taghdyryna qatysty Pәkistan, Ýndistan jәne Úlybritaniya múraghattarynda aghylshyn tilinde jazylghan óte qúndy resmy qújattar.
Qújattar nege aghylshyn tilinde jazylghan?
Britandyq Ýndistan kezeni: Qazaqtardyng alghashqy Gimalay asqan kóshi 1941-1943 jyldary qazirgi Ýndistan men Pәkistan bólinbegen, «Britandyq Ýndistan» (British India) dep atalatyn Úlybritaniyanyng otary edi.
Resmy is-qaghazdar: Memlekettik basqaru, әskery búiryqtar, shekara qyzmeti men diplomatiyalyq hat-habarlardyng barlyghy tek aghylshyn tilinde jýrgizildi.
1947 jyly Pәkistan Ýndistannan bólinip, jeke memleket bolghanda, búrynghy otarshyl ýkimetting Kashmiyr, Ravalpindi, Lahor jәne Peshavar aimaqtaryna qatysty qújattarynyng bir bóligi Pәkistannyng Últtyq múraghatynda (Islamabad) jәne provinsiyalyq arhivterinde qaldy. Onda mynaday naqty derekter bar:
Shekaralyq esepter: Qazaq bosqyndarynyng Kashmir shekarasyna alghash ayaq basqan sәti, olardy qarusyzdandyru prosesi turaly әskery mәlimetter.
«Qazaq komiytetinin» (Kazakh Committee) is-qaghazdary: Britan ýkimeti qazaqtargha kómektesu jәne olardy qadaghalau ýshin arnayy komiytet qúrghan. Onda bosqyndar lagerining shyghyndary, qarjylandyru jәne azyq-týlik bólu turaly esepter bar.
Medisinalyq esepter: Qazaqtardyng ystyq klimatqa beyimdele almay, júqpaly aurulardan (bezgek, sýzek) jappay auyrghany, auruhanagha týskenderi (sonyng ishinde Elishan batyrdyng ólimi turaly tirkeuler) jazylghan.
Diplomatiyalyq hattar: Qytaydyng Gominidan ýkimeti, Britandyq Ýndistan biyligi jәne Londondaghy Syrtqy ister ministrligi arasyndaghy «qazaq bosqyndaryn qaytadan Qytaygha qaytaru nemese qaytarmau» turaly sayasy aitystar men telegrammalar.
Búl janalyqtar otandyq ghalymdar arasynda da asa ýlken «tónkeris» tudyryp, qazirgi kezende zertteu baghyttaryna ilikti.
Songhy jyldary otandyq tarihshylar osy Ýndistan men Pәkistan múraghattaryna arnayy baryp, aghylshyn tildi qújattardy ghylymy ainalymgha engize bastady. Búl derekter búryn tek estelikter dengeyi men kórkem shygharma týrinde aitylyp kelgen «Qaraly kóshtin» tarihyn naqty sifrlarmen jәne halyqaralyq qújattarmen dәleldeuge mýmkindik berdi.
Osy arhiv qújattarynda qazaq bosqyndarynyng naqty sany nemese britandyqtardyng qazaqtardyng jauyngerlik minezi turaly jazghan sipattamalary da bar.
Britandyq jәne pәkistandyq arhiv qújattarynda Altaydan aughan qazaqtardyng sany men olardyng jauyngerlik qasiyetteri óte dәl әri tandanyspen sipattalghan. Otarshyl britan sheneunikteri men әskeriyleri búryn-sondy ózderi kezdestirmegen búl halyqtyng qaysarlyghyna erekshe bagha bergen.
Arhiv qújattaryndaghy qazaq bosqyndarynyng naqty sany
Britandyq Ýndistan ýkimetining (mysaly, Kashmirdegi britandyq reziydentting esepterinde) qazaqtardy tirkeu, olargha azyq-týlik pen jәrdemaqy bólu ýshin jýrgizgen naqty statistikasy saqtalghan:
Shekaradan ótkendegi sany (1941 jyl, kýz): Resmy qújattar boyynsha, Kashmirding Leh (Ladakh) aimaghy arqyly britan shekarasyna alghash ilingen qazaqtardyng sany 3039 dep kórsetilgen.
Balalar men әielder ýlesi: Tizimderde bosqyndardyng basym bóligi әielder men balalar ekeni jazylghan.
Ystyqtan qyrylu kezeni (1942-1943 jyldar): Arhivtik medisinalyq esepterde qazaqtardyng Ýndistannyng ystyq klimatyna beyimdele almay, jappay auyrghany aitylady. Jinalghan mәlimetter boyynsha, alghashqy eki jylda bezgek pen sýzekten halyqtyng taghy ýshten biri (1 000-gha juyq adam) kóz júmghan. Salystyrmaly týrde, Týrkiyagha kóshuge rúqsat alghan 1950 jyldardyng basynda búl toptan jәne keyin qosylghan ózge de shaghyn toptardan bolyp, jiyny 1850 ghana qazaq qalghan.
Britandyqtardyng qazaqtardyng jauyngerlik minezi turaly sipattamalary
Britan әskery barlauy men Kashmirdegi sheneunikterding kýndelikteri men raporttarynda qazaqtardyng soghysu sheberligi men minezine mynaday sipattamalar berilgen:
«Tua bitken sarbazdar» (Born Warriors): Britandyq ofiyserler qazaqtardyng at ýstinde óte nyq otyratynyn, tauly aimaqta soghysu taktikasyn jetik mengergenin jazady. Qújattarda: «Búl adamdar zamanauy әskery mektep kórmese de, partizandyq soghystyng eng tiyimdi tәsilderin instinkt dengeyinde qoldanady», – dep tandanys bildirgen.
Keremet mergendik: Arhivtik esepterde qazaqtardyng qarudy óte joghary dengeyde mengergeni aitylady. Britan shekarashylary qazaqtardyng eski myltyqtarmen (tipti bilteli myltyqtarmen) Gominidannyng zamanauy pulemettermen jaraqtanghan túraqty әskerine qalay toytarys bergenin jazyp qaldyrghan. Olardyng «shauyp bara jatyp, búrylyp atu» әdisin erekshe atap ótken.
Tәkapparlyq pen tize býkpeushilik: Britan sheneunikteri qazaqtardyng qayyrshy nemese jay ghana qorghansyz bosqyn siyaqty emes, óte ór, namysty minez kórsetkenin jazady. Olar aghylshyndardan jәrdem súraghanda da ózderin qúl nemese kiriptar sezinbey, terezesi teng odaqtas retinde ústaghan. Tipti qarularyn tapsyrudy talap etkende, Elishan batyr bastaghan top ózderin qorghau ýshin tek eng eski qarularyn berip, jaqsy myltyqtaryn jasyryp qalghan.
Ózara birlik pen tәrtip: Raporttarda qazaqtardyng óz ishindegi temirdey tәrtipke baghynatyny, aqsaqaldar men batyrlardyng (Elishan tәiji Álipúly, Qúsman tәiji Zayypúly, t.b.) sózin eki etpeytini kórsetilgen. Qanday da bir qylmys nemese ishki tәrtipsizdik mýldem tirkelmegen.
Búl aghylshyn tildi qújattar qazaqtardyng jat ólkede jay ghana jan saughalamaghanyn, óz namysy men azattyghyn qorghay bilgen qaharman halyq bolghanyn halyqaralyq dengeyde aighaqtaydy.
Búl derekter «Qaraly kóshtin» shynayy bolghanyn naqty aighaqtaydy.
Ýndistan múraghattaryndaghy búl qújattardyng tabyluy men «Qazaq bosqyndary komiytetinin» qyzmeti – otandyq tarih ghylymyndaghy songhy jyldardyng eng ýlken janalyghy. Búl derekter qazaq bosqyndarynyng taghdyryn halyqaralyq dengeydegi zandy qújattarmen bekitip berdi.
Arhiv qújattaryn alghash tauyp, jaryqqa shygharghan tarihshylar
Úzaq uaqyt boyy búl tarih tek sheteldegi qazaq diasporasynyng (Halifa Altay, Hasan Oraltay, Dәlelhan Janaltay, Ábduaqap Qara, t.b.) estelikteri retinde ghana belgili bolsa, HHI ghasyrda (býgingi kýni) qazaqstandyq kәsiby tarihshylar ony resmy arhivtik negizge ornyqtyrdy.
«Arhiyv-2025» memlekettik baghdarlamasy ayasynda QR Mәdeniyet jәne aqparat ministrligine qarasty «Qoljazbalar jәne siyrek kitaptar últtyq ortalyghynyn» ghalymdary men tarihshylary (mysaly, tarih ghylymdarynyng kandidaty, dosent Gýlsim Biysenova, zertteushiler G.Ótepova, J. Boldyqov) Ýndistangha arnayy ekspedisiya úiymdastyrdy.
3000 bettik qúpiya qújat: Qazaqstandyq ghalymdar Ýndistan Últtyq arhiyvinen (Niu-Deli) búryn-sondy jabyq kelgen, «Qúpiya» griyfimen saqtalghan 3 000 betten astam týpnúsqa qújattardyng kóshirmesin elge jetkizdi. Ayryqsha aita keterligi – qújattar arasynda sol kezde týsirilgen foto-suretterding de kóptigi. Tabylghan materialdar negizinde «Ýndistandaghy qazaq kóshining tarihy» atty irgeli ghylymy maqalalar men zertteuler dayyndaldy. Onda Kashmirge kelgen qazaqtargha qatysty qabyldanghan resmy sheshimder, Bhopal shtatyna ornalastyru mәseleleri men Haydarabad qalasyna jiberilgen súranys hattary (1941-1946 jj.), t.b. qúndy materialdar alghash ret qazaq tilinde taldandy.
Britandyqtar qúrghan «Qazaq bosqyndary komiytetinin» júmysy
1941 jyly Elishan batyr bastaghan 3 mynday qazaq Kashmirding Leh (Ladakh) aimaghyna ótkende, britandyq otarshyl biylik olardyng tym jauynger әri qaruly ekenin kórip, jergilikti qauipsizdikke alandady. Olardy baqylau jәne әleumettik kómek úiymdastyru ýshin Britandyq Ýndistan ýkimeti arnayy «Qazaq bosqyndary komiytetin» (The Kazakh Refugee Committee) qúrdy.
Komiytet mynaday negizgi baghyttarda júmys istedi:
Qarusyzdandyru jәne tirkeu: Komiytetting alghashqy mindeti qazaqtardyng qaruyn ótkizuin qadaghalau jәne әr otbasyn jeke-jeke tizimge alu boldy. Arhivtegi әrbir qazaqtyng aty-jóni, jasy, ruy kórsetilgen tizimderdi osy komiytet jasaqtaghan.
Lageriler men qonystandyru: Súrapyl suyq taudan týsken qazaqtardy tropikalyq ystyq klimattan aman alyp qalu ýshin komiytet olardy Kashmirden ishkerirek, Bhopal, Muzaffarabad jәne Tarnava aimaqtaryna kóshirdi. Olar ýshin arnayy shatyrly lageriler tigildi.
Qarjylyq shyghyndar men azyq-týlik: Arhiv qújattarynda «Bhopaldaghy qazaqtargha qatysty shyghyndar» (1946 j.) degen arnayy eseptik papka bar. Britaniya ýkimeti qazaqtardyng azyq-týligine, kiyim-keshegine jәne balalardyng emdeluine ay sayyn budjetten arnayy qarjy bólip otyrghan.
Medisinalyq missiya: Kósh bezgek pen sýzekke shaldyqqan kezde, komiytet lagerilerge britandyq әskery dәrigerlerdi jiberip, gospitalidar úiymdastyrdy. Biraq klimattyng mýldem jattyghynan ólim-jitim bәribir joghary boldy.
Sayasy qorghanys (Saud Arabiyasy men Týrkiyamen kelissóz): Komiytetting eng ýlken tarihy róli – Qytaydyng Gominidan ýkimeti qazaqtardy «qylmyskerler» dep aiyptap, keri qaytarudy talap etkende, britandyqtar búl talapty oryndamay, qazaqtargha sayasy bosqyn mәrtebesin berdi. Soghystan keyin búl komiytet qazaqtardyng músylman elderine (mysaly: Týrkiya) qonys audaruyna qúqyqtyq túrghydan jol ashyp berdi.
Búl komiytetting is-qaghazdary býginde qazaq kóshining Pәkistan men Ýndistan jerindegi әrbir kýnin dәl anyqtaugha mýmkindik beretin birden-bir zandy qújat bolyp tabylady.
«Arhiyv-2025» memlekettik baghdarlamasy ayasynda Ýndistan (Niu-Deliy), Pәkistan jәne Úlybritaniya múraghattarynan tabylghan qújattardyng ishinde britandyq dәrigerlerding medisinalyq esepteri men Týrkiyagha kóshuge rúqsat alghan qazaqtardyng tizimderi erekshe manyzgha iye. Búl derekter bosqyndardyng bastan keshken tragediyasy men azattyqqa jetu jolyn naqty faktilermen aighaqtaydy.
Britandyq dәrigerlerding medisinalyq esepteri men raporttary
1941 jyldyng kýzinde Kәshmirding Leh (Ladakh) aimaghyna jetken qazaqtardyng densaulyghy aghylshyn әskery gospitaldary men sanitarlyq inspektorlarynyng jiti baqylauynda boldy. Arhivtik medisinalyq papkalarda mynaday derekter tirkelgen:
«Tau soghuy» («Ys tii») jәne ýsik saldary: Britandyq dәrigerler Gimalay asqan qazaqtardyng basym bóliginde sozylmaly ottegi jetispeushiligining belgilerin (ókpe isinui, jýrek qabynuy) anyqtaghan. Kóptegen balalar men әielderding qol-ayaghyn ýsik shalyp, Kәshmirdegi dalalyq gospitaldarda olargha shúghyl hirurgiyalyq otalar (amputasiya) jasalghan.
Klimattyq shok jәne bezgek (Malyariya): Qazaqtar salqyn Altay men biyik taudan Ýndistannyng tropikalyq, 40-45 gradus aptap ystyq aimaqtaryna (Ravalpindi, Bhopal lagerilerine) týskende, aghzalary mýldem tótep bere almady. Dәrigerlerding aptalyq esepterinde qazaqtardyng jappay bezgek (malyariya) jәne sýzek (tiyf) indetine shaldyqqany jazylghan. Qújattarda: «Ystyq klimat pen beytanys mikrobtar búl tau halqynyng immuniytetin tolyqtay joyyp jatyr», – dep kórsetilgen.
Elishan batyrdyng ólimi turaly jazba: Arhivte 1943 jyly Elishan Álipúlynyng auyryp, Ravalpindy gospitaliyine týskeni jәne oghan qoyylghan medisinalyq diagnoz (sýt bezining nemese ishki qúrylystyng auyr qabynuy/bezgek) men ólim sebebi tirkelgen resmy anyqtama saqtalghan.
Týrkiyagha kóshuge rúqsat alghan alghashqy qazaqtardyng tizimderi
Ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyin qazaqtar Ýndistan men Pәkistanda qala almady (óitkeni 1947 jyly búl aimaq ekige bólinip, diny qaqtyghystar bastaldy). Osy kezde qazaqtar Jana Deliydegi (Ýndistan) jәne Karachiydegi (Pәkistan) Týrkiya elshilikterine resmy ótinish bere bastaydy.
Arhivterde Týrkiyagha qonys audarugha rúqsat alghan «Kóshi-qon kuәlikteri» (Emigration/Immigration certificates) men tizimder saqtalghan:
«Shyghys Týrkistan qazaq bosqyndary qoghamynyn» tizimi: 1950 jyldardyng basynda qúrylghan búl qogham atynan Týrkiya ýkimetine joldanghan hattarda әr otbasynyng otaghasy, mýsheleri jәne jas shamasy naqty kórsetilgen.
Ankara ýkimetining resmy qaulysy: 1952 jyly 13 nauryzda Týrkiyanyng Premier-ministri Adnan Menderes pen Preziydent Jәlel Bayar qol qoyghan arnayy qauly arhivte saqtalghan. Osy qújat negizinde Pәkistan men Kәshmirdegi qazaqtargha Týrkiya azamattyghy men «erkin qonystanushy» mәrtebesi berildi.
Qújattargha sәikes, 1952 jyldyng shilde aiynda Týrkiya topyraghyna alghash tabany tiygen Qúsayyn tәiji bastaghan toptyng (shamamen birneshe jýz adam) tizimi, pasporttyq mәlimetteri men olardy Stambul portynda kýtip alu hattamalary bar. Sonday-aq, ekinshi lekpen kóshken Halifa Altay, Dalelhan Janaltay otbasylarynyng da resmy tirkeu qaghazdary osy arhivterde saqtauly. Tizim boyynsha Ýndistan, Pәkistannan Týrkiyagha 1952-1954 jyldar aralyghynda 1850 shamaly qazaq aman-esen jetip, qonystanghan...
Jalpy, elge oralghan arhivtik derekter turaly aitqanda, búl kósh turaly shynayy izdenisting bir paraghy ghana. Áli de bolsa, zerttelgen, әkelingen arhivtik qújattar men derekterden basqa әli talay dýnie bar ekeni shýbәsiz.. Alghashqy iz, baghyt soghan jol ashqandyghymen, týren salghanymen quantady. Jaqsy bastama jalghasyn tabady dep ýmittenemiz.
Qoryta kelgende, «Qaraly kósh» – anyzdan aqiqatqa, kórkem-tarihy әdebiyetten ghylymgha bet búrdy.
Mening «Qoljazbalar jәne siyrek kitaptar últtyq ortalyghynyn» osy qoljazbalardy otangha әkelgen alghashqy otyrysynda kózime jas aluym – myndaghan shahitter ruhynyn, ýninin, izining qújat jýzinde elge jetkendigine quanghan, tebirengen, eljiregen et kónilding әmiri edi.
Azattyq jolynda arpalysqan halyqtyng arman-múraty da osy tәuelsiz el – Qazaqstan. Biz qasiretti joldy – «Qaraly kóshti» basyp ótken baqytty halyqpyz.
El aman, júrt tynysh bolsyn, Aghayyn!
Jәdy Shәkenúly, jazushy-tarihshy,
Abai.kz