Halyqtyq túlghalargha qúrmet elimizde erekshe saqtalghan dәstýr. Biyl «úly dala Gomeri» atanghan – Jambyl Jabaevtyng 180 jyldyghy oblys ortalyqtary men shalghay eldi-mekenderde keninen atalyp ótude.

Jambyl – kózining tirisinde halyqtyng ystyq yqylasyna bólengen, danqy jer әlemge jayylghan úly aqyn. Epik aqyn.

Jambyldyng batyrlar turaly dastany, enbekqor el qamyn jep shygharghan ólenderi, әsirese, Ekinshi dýniyejýzilik soghystyng túsynda maydangha attanghan erlerge ruh berip tolghanghan jyrlary zamanynda 40-tan astam tilge audarylypty.

Qiyan-keski maydan jalghasyp, jan alysyp-jan berisip jatqan 1940 jyldardyng ortasynda Jambyldyng ýni jau qorshauynda qalghan Leningrad qalasyna jetti. Oq jauyp, otqa oranghan qalanyng kýni batugha ainalghan kez edi ol. Qala túrghyndary temirqúrsau jaudyng aldynda tize býguge shaq qalghan. Sonday qysyltayang shaqta kәri abyz buyrqanyp: «Leningradttyq, órenim // Maqtanyshym sen edin»,  – dep kýrkiredi.

Leningradtyng oq ysqyryp, aq týtek boran jýgirgen kóshelerinde qasqayyp Jambyldyng suretteri túrdy. Buryl qabaq, shýnirek kóz qart jyrau dombyrasyn qolgha alyp sonda bylay tolghandy:

«... Býgip Jambyl tyndasa,
Estiydi jau kelgenin;
Esigine talasyp,
Sozypty obyr ónmenin;
Esterinen adasyp,
Jolyna ýiip ólgenin,
Jeti basty jalmauyz
Jayypty qan shengelin...
Degenine jetpes ol,
Qaqpa aldynda qansyrar,
Kelgen shyghar aidap sor,
Jylan basy janshylar...»

Qaharly Leningradta qart Jambyl  jaugha qarsy atoy salyp túrdy. Soghys ataulygha qarsy qyran dauysy sanqyldap túrdy onyn. Qart jyraudyng leningradtyq órenderi serpilip, jaudyng jaghasynan aldy. Sóitip, ghimarattary әsem  qalany ezgiden, qirap, býlinuden aman alyp qaldy.

1980 jyldardyng ortasynan bastalghan qayta qúru men demokratiyalyq janghyrulardan keyin Leningrad atauy ózining tarihy atauyna qayta oralyp, Sankt-Peterburg ataldy.

Sankt-Peterburg – bizding babalarymyz búl qalany búryn – Peterbor ataghan, iyә, sol Peterbor qalasynda osy kýnderi Jambyldyng alyp eskertkishi túr. Kóneden jeli tartqan mәdeny múralardyng astanasy deuge layyq – Peterbordaghy Jambyl eskertkishi jay ghana eskertkish emes, ol qazaq halqynyng dostyqqa qol sozghan simvoldyq beynesi. Ol tilektes, múrattas, múndas elding basyna kýn tughanda qasynan tabylatyn, qamqor bola alatyn dostyng túlghasy, dostyqtyng shyn kelbeti.

Ótken kýnderding shyndyghyn búrmalay bergennen eshtene ónbeydi. Sonou bir qiyn-qystau kýnderde bizding «leningradtyq órendermen» tilektes, jaqtas, múndas bolghanymyz ras qoy? Solay eken, endeshe, peterborlyq túrghyndyramen qatar biz de alystaghy Jambyl eskertkishine qúrmetpen qarap, ony maqtan tútsaq, sirә, abyroysyz bolmaspyz.

Al, piyterlikter she? Olar qart Jambyldy úmytyp qalghan joq pa eken? Býgingi jas piyterlikter: «Myna aziyalyq qysyq kóz shal saqalyn sapsityp bizding qalamyzgha qashan, qay uaqytta kirip alghan?» – dep jýrgen joq pa?

Joq olay emes eken. Jambyl Jabaevtyng 180 jyldyq mereytoyyna oray Sankt-Peterburgke saparlap qaytqandar mynany aitady: 

«Leningradty jaudan azat etip erlik kórsetken qazaq úldarynyng ruhyna piyterlikter bas iyedi eken. Úmytpapty. Sol bir alasapyran kýnderde qazaqtyng halyq aqyny Jambyl Jabaevtyng «Leningradtyq órenim» jyryn jazyp, erjýrek jauyngerlerge dem bergenin qala tarihyn nasihattaushylar tebirine eske alady. Oqushylar, jastar, qarapayym qala túrghyndary, agha buyn ókilderi shetinen aghylyp kelip, aqyn eskertkishine gýl shoqtaryn qoyyp jatyr.

«Rasul Gamzatovtyng «Tyrnalary» soghys qasyretin sezindirse, Jambyldyng «Leningradtyq órenim» dep bastalatyn jyry erlikting әnúrany bolyp әli kýnge shyrqalyp túr» deydi eken olar».

Reseyde qazaqtyng halyq aqynyna degen qúrmet erekshe saqtalghan. Jambyl Jabaev atyndaghy kósheler RF-nyng IYjevsk, Volgograd, Irkutsk, Kemerovo, Kurgan, Novosibirsk, Habarovsk,  Krasnoyarsk qalalarynda bar.

Esterinizge sala keteyik, biyl elimizde úly ústaz, dala qonyrauy – Ybyray Altynsarinning 185 jyldyghy, últ kósemi Álihan Bókeyhannyng 160 jyldyghy, aqiyq aqyn Múqaghaly Maqataevtyng 95 jyldyghy, qazaqtyng klassik jazushysy Sayyn Múratbekovting 90 jyldyghy atalyp ótip jatyr.

Nariman Túrarbek

Abai.kz