2026 jyly 26 sәuir tanghy saghat 6:00 de Áleumettik jeliden «Múqtar Shahanov keshe ómirden ótti» degen qaraly habardy kórdim. Kónilim birden jabyrqau tartty. Sanam salmaqtana bastady. Erik berdim qanshalyqty qayghylana alady ekenmin dep. Kózim dymdandy. Jylay almadym.

Et jaqyndyghy bolmaghan ýnemi meyirine shomyp,susyndamaghan adamdy jan dýniyene qanshalyqty baylay alasyn? Apam marqúm 2016 jyly nauqasqa shaldyghyp jazylar-jazylmasy belgisiz bolghanda uaq-uaq kýrsinetinmin. Qalaysha kýrsinetinimdi ózim de bilmeytinmin. Keyde, mýbada apamnan aiyrylyp qalsaq kýnder qalay ótedi dep oilap, jylap qoyatynmyn. Birde auasha jerge baryp ókirip túryp jylap alghanym kóz aldyma keldi. Azdan song kýrsine bastadym. Mólshermen 1 saghattan song oiyma Shahanovty qalay jerleydi degen súraq oraldy. Dәl sol sәtte tabyttyng artynan shulap bara jatqan qalyng toptyng arasynan әldebireuding «әdildik», «shyndyq» dep kýbirlep túnshyghyp kózine jas alghanyn elestettim. Sol men ghoy dep oiladym. Sol sәtte aghyl-tegil jyladym. Betimdi jaspen judym.

Apam ómirden ótkenine mine biyl attay zulap 5 jyl ótti. Apam qaytys bolghan birer jyldan song úmytu bastaldy. Apam joq ómirge de ýilestik, úmyta bastadyq. Key sәtte apam bolsa múnday kezde bylay deytin edi dep, balalarymmen aitysyp qoyamyz. Uaqyt úzarghan sayyn, úmytu qalyndasa bastady. Biraq men ómirimde Shahanovty bir sәt úmyta almaspyn. Shahanovty úmytu – Qazaqstanda shyndyqty, әdildikti úmytumen birdey dep oilaymyn.

Ózimdi kitap oqityn adamdar sanatyna jatqyzghanymmen poeziyadan ómirimde Shahanovtyng bir jyr jinaghyn ghana oqyp tausyppyn. 2013 jyly dosym ekeuimiz Shahanovtyng tughan kýnining jaqyndauyna oray júmys orny «Jalyn» baspasyna amandasa bardyq. Búl Shahanovtyng sayasatqa aralasyp, aighaygha basyp túrghan bir kezeni edi. Oiymda súraymyn degen biraz bazynaly súraqtar bar edi. Shahanov bizdi suretke týsip, estelik qaldyryp, abyroy enshilegeli kelgen adamday ghana qabyldady. Suretke týstik, qoltanbasyn qoyyp, kitabyn úsyndy. Basqa әngime aitudyng reti jasalmady. Biz qayttyq. Túnghysh hәm songhy jýzdesuim osy boldy. Sol suretti pәlendey bireuge kórsetpedim. Shahanovqa jolyqtym, qoltanbasyn aldym dep te aitpadym. Sodan bastap Shahanovty ózimshe basqa bir túrghydan baqylay bastadym.

Sol jyldardan bastap Shahanov shyndyq dep qatty aita bastady. Shyndyqtardy týgendeymin dep Múqaghaly «alqash», Jambyl «jaghympaz» dep saldy. Ár kezdesude shyndyqtan basqa taqyryp turaly aitsa: «Mening anam 13 qúrsaq kótergen. Men ghana qatargha qosylyppyn. Anam ýnemi mening ýsh balam bar dep aitatyn» - degen әngimesin qaytalap aita beretin. Men ishtey, apyrau, osy kisining shynymen aitary tausyldy ma dep oilaytynmyn. Qazir oilasam Shahanov emes, Qazaqstanda shyndyq әlsirep tausylyp bara jatypty ghoy.

Jiyrmasynshy ghasyrdyng basynan bastap basyna qara búlt ýiirilgen, kórmegen kógilikti kórgen, soghan shydap jense últ retinde ómir sýrui tiyis bolghan Qazaqqa Allanyng jany ashyp , qazaqtyng ruhy ólmesin dep, bolmysyn syzyp túryp belgilep Shahanovty aramyzgha jibergen siyaqty. Shahanov «últqa qyzmet etu bilimnen emes, minezden ekenin» kýres barysynda kórsetti. Shynynda Shahanovtay minezdi jannyng bolmysyna kóp bilimning qajeti shamaly edi. Búl beyne baghzy zamanda saharada alyp kýshting iyesine jýrek jútty doyyrlyq jar bolmasa, batyrlyq múhjizasy tuylmaytyny siyaqty jayt edi. Bileriniz kóp bolsa bilimmen aralasyp, parasattyng sonynan salpaqtap qalmay jýretin qulyqqa jolyghasyz. Sosyn saqtanpaz, boljaghysh bolasyz. 20-synshy ghasyrda parasat bilimimen qazaqqa qyzmet etken túlghalar jeterlik. Sosynda sheshushi sәtte minezimen kýndey kýrkirep shyghatyn túlghalar asa qatty qajet edi. Shahanov osy missiyany Allanyng qalauymen eng joghary dәrejede oryndady.

IYә, Shahanov bilimining tereng bolmauynan óz qateliginde jasady. Shynghyshandy «jauyz» dedi. Kóbinese shyndyq, әdildik ýiir bolatyn izgilik pen meyirden basqany tanymaytyn Shahanov kózimen qaraghanda búl da qisyngha siyady. Dese de tarihtyng qatparyna jasyrynghan sayasy әleumettik qúndylyqtarmen qarasanyz Shynghys parasaty bir biyik shyn. Búl shynnyng býgingi qazaqqa baylanysy, tiygizer paydasy bar. Búl shynnyng qoymasyn ashugha mol tarihy bilim, parasat kerek edi. Múhtar Maghauin da búl boldy. Shynghyshandy jazdy. Shahanov pen Maghauin birin-biri tolyqtay alatyn túlghalar edi. Biraq bilimdegi paryq, minezdegi daralyq olardy bir-birine qarsy etti. Olar tirlikterinde siyspaghan bolghanymen últyna qyzmet etude birin-biri tolyqtap ekinshi ómirinde bir túlghagha ainalyp ketedi. Keltire almasaq búl tirilerding byqsyq pysyqtyghy bolar. Shynghys Aytmatov óte intelektualdy, adam ómirining mәnin filosofiyalyq terendikte qarastyratyn adam. Qoghamdy ony qúraghan adamdy terendep zerttep filosofiyalyq terendikke barsang adam mәnining ainalasyndaghy qoghamdy ústap túrghan izgilik atymen bastalghan qúndylyqqa jolyghasyn. Aytmatov osy jerde Shahanovpen týiilisti. Jan dýniyesi toghysty. Jan sarayyn Shahanovtan tolyqtay bildi. Sóitti de myna ghasyrda adam balasy arasyndaghy izgilik pen parasattan nәr alghan dostyqtyng ýlgisin jasady.

Shahanov poeziyasy qúdiretti poeziya. Bir túrghydan qaraghanda bayandaugha qolayly sujetterden qúralghan, týsinikti tilmen bayandalghan oqighalar tizbegi siyaqty seziledi. Múnday qarapayymdylyq qay dengey týsiniktegi adam balasyna bolsyn aitary jetetin mýmkindik syilap túr. Din men muzyka adam janyn qanshalyqty tereninen terbep jaulap ala alsa, Shahanov poeziyasy da dәl sol terendikke jetip adam janyn astan-kesteng ete alatyn qúdiretke iye. Áriyne búl poeziyanyng qúdireti, al Shahanov poeziyasy poeziyanyng búl qúdiretin kórsete alghandyghymen qúdiretti. Keyde din men muzykanyng bir-birimen syiysa almay qalatyndyghynyng da týp sebebi adamnyng jan әlemin jaulaugha talasugha birdey qúdiretti bolghandyghynan.

Payghambarymyzgha ayattar ayan bolyp kelgen deydi. Shahanovqa da óleng qúlaghyna ýnmen keledi. Jan dýniyesin tulatady. Sosyn qalamy qolyn alyp qashady.

Orystyng otarlyq tepkisi astynda 70 jyl jýrgizilgen intornasiyanaldyq tәrbie qazaqtyng últ retinde qúr sýlderin qaldyrdy. Dese de qazaqtar 1986 jyly jeltoqsanda  biz qazaqpyz dep qatygez imperiyagha ashyq qarsy shyqty. Tosyn minezin kórsetti. Nege búlay jasay aldy? Óitkeni qazaqtyng eldik, últtyq sanasyn әdebiyet ústap túrdy. Otarlyqqa qarsy kýres maydany әdeby maydanda boldy. Áuezov bastaghan qazaqtyng bir tuar perzentteri qazaqtyng últtyq, eldik sanasyn ústap túruy ýshin qyruar tarihy tanymdyq әdeby shygharmalar jazdy. Al eldik sananyng erlik jasauyna qajetti ruhty Shahanov taratty. Sosyn sheshushi sәtte qazaq eshteneden qoryqpay, zúlym kýshke qasqayyp qarsy túrdy. Minez kórsetti. Eger qazaqty 1986 jeltoqsan oqighasyn tudyrugha kim dayarlady, bir ghana adamnyng atyn ait dese men Shahanovty atar edim. Búl jeltoqsan oqighasynan keyin Shahanovtyng ólenimen ómiri bir túlghalanyp ketti. Ólendi әuliyelik sanada jazsa, ómirde qaharmandyq tirlik jasady. Mýmkin qaharman әulie dese jarasar. Sosyn da ol aqyrghy deminde әuliyelerding janynan janyna saya izdeudi jón dep tapty.

Shahanov jaqynghy bir súhbatynda: «Bala kezimde әuliyege úqsaytyn bir adam әlemge tanylasyn, 93 jas jasaysyng degen, 93 jas jasaymyn» dep aitqan eken. Biraq 84-ke qaraghan shaghynda ómirden ozdy. Men búny Allanyng qazaqqa jasaghan bir rahymy dep týsindim. Bizding últ retindegi qalyptasqan bir minezimiz tirisinde qadirine jete bermegen túlghany ólgen song jabylyp joqtaymyz, úlyqtaymyz, ynty-shyntymyzben izdeymiz. Shahanovty joqtau – shyndyqty joqtau, Shahanovty izdeu – әdildikti izdeu. Qazaq qoghamyna әdildikting shyraghy janbaghanyna 20-shy ghasyrdan bastap eseptesek bir ghasyrgha juyqtapty. 2022 jyly qantarda qazaq qoghamy qan tógip, әdildik súrady. Qazaq qoghamynda әdiletti Qazaqstan qúru bas taqyrypqa shyqty. Shynynda Ádiletti Qazaqstan qúru biylikting ghana qolynan kelmes edi. Ol ýshin qazaq qoghamy oyau bolyp, әdilettilikti bas taqyryptan týsirmeui kerek. Qazaq qoghamynda Shahanovty joqtau tarihynyng bastaluy Shahanov poeziyasyn oqudyng jana tarihy betin ashady. Shyn mәninde әdildik, shyndyq dep shyryldap túrghan býgingi qazaq qoghamy Shahanov poeziyasynan ruhtanyp ózgeshe kýsh alady. Shyndyqty ,әdildikti izdeuding jana paraghy ashylady dep oilaymyn. Mine búl Allanyng Shahanov qazasymen qazaq halqyna jasaghan bir rahymy emey nemene?!

Shahanov ómirimen óz últyna ólerdey ghashyq boludyn, qyzmet jasaudyng tanghajayyp ýlgisin kórsetti. Shahanov ózining dara poeziyasymen býgingi tehnogranttyq sana biylep bara jatqan adamzatqa oy salyp, әlemdik sanagha yqpal etti. Shahanov poeziyasy bar da, adamzat jýrisinen janylmas. Býgingi qazaqqa zamanauy ghylym-tehnika kәsip qajet. Al osy dýniyelerdi bayandy nәsipke ainaldyratyn eng aldymen shyndyq, әdildik, erkindik kerek. Býgingi dәuirde Shahanov poeziyasy osynyng bәrin Qazaqstangha bere alady. Shahanov poeziyasy Qazaqstannyng tәuelsizdigin quatty etip ústap túratyn ruhany kýsh. Sondyqtan Shahanov poeziyasy Qazaqstanda memleket asyly retinde baghalanuy kerek. Shahanov ýshin endigi jasalatyn hareketter osy missiyany kózdeu kerek dep oilaymyn.

Mening Shahanov turaly búlaysha tolghanuyma «Qandy qantar» týrtki boldy. Sanamda salmaghymen túrghan búl oilar Shahanovqa degen qúrmetim bolsyn, kózi tirisinde jazamyn, mindetti týrde hatqa týsirem dep oilaghan oilarym edi. Mine býgin ghazaly joqtauyma qosyldy. Maqalamnyng taqyryby da ózgerdi. Osylay oy terbep otyryp ómirimde bir shumaq óleng jattaugha qúlyqty bolmaghan mening sanamnan jas kezimde bir kitaptan oqyghan, jadymda tabighy hattalyp qalghan bir shumaq óleng qayta janghyrdy.

20-shy ghasyrdyng alghashqy jarymynyng sonyn ala qazaq jasaghan bir ónirde zúlym ýkimet qazaqqa kýn kórsetpeydi. Qorlyqqa shydamaghan halyq ózderinen neshe ese kýshti jaugha qarsy kóteriledi.

Erler qol bastap qan keshken shayqas bolady. Osynday soghysta jaudy sanap atatyn Músa degen mergen airyqsha kózge týsedi. Esi ketken elding ensesin kóterer kýshke ainalady. Bir soghysta Músa mergenge ajaldyng oghy tiyedi. Qansyraghan elge búl qaza bylay jetkiziledi:

«Ua, darigha, shayt boldy Músa mergen,
Sabylyp qalyng sarbaz artyna ergen.
Músaday endi ardager tuar ma eken,
Tentirep, tendik izdep jýrgen elden».

Aghybay Ákbar

Abai.kz