Qazir bizding elde turizm turaly kóp aitylady, sebebi, kelip jatqan turister sany jyldan jylgha artu ýstinde. Áriyne, búl qúbylysty elimizding keybir ónirleri mýldem sezinbeydi desek te,  birqatar ónirler turisterding kóptep keluining óz túrmys‑tirshiligine  tiygizer әserin anyq bayqay bastady...

Turizmning megapoliycterge tiygizer ong әseri turaly

Ádettegidey, onyng әserin aldymen sezinushi qala – Almaty qalasy.  Áriyne, búl qala budjeti ýshin jaghymdy qúbylys, әri, turister Almatynyng halyqaralyq immidjin qalyptastyrugha óz ýlesin qosuda ‑ qalagha kelip, onyng tabighatyn tamashalaghan bir turist, óz elinen taghy birneshe turisting Almatygha saparlauyna yqpal etedi.

Soghan say, Almaty qalasy da ózining infraqúrylymyn osy ýderiske say damytugha bet búruda: qalanyng ortalyq audandarynan kóptegen turisterge arnalghan qonaqýiler salynyp, infraqúrylym turizmge beyimdele bastady...

Qazirding ózinde Almatydaghy әigili «Kók bazar» manynda, Qazybek by men Sh.Qaldayaqov kósheleri qiylysynda әlemdik brendke ie qonaq ýy qúrylysy ayaqtalugha jaqyn. Al, Sh.Qaldayaqov pen Gogoli kóshesi qiylysynda  turisterge arnalghan qonaq ýy jyl boyy júmys jasauda. Odan ózge audandarda, әsirese, Dostyq kóshesimen joghary órlegen sayyn, shet eldik turisterge arnap salynghan irili‑uaqty qonaqýiler ornalasqan.

IYә, búl prosess tek infraqúrylymda ghana emes, sonymen turisterge servistik qyzmet kórsetu salasyn damytuda. Turizm mamandyghyn oqytatyn oqu oryndarynyng da sany artuda.

Sonymmen birge, turizm salasyn sifrlandyru qabaty jýzege asuda. Osy túrghyda Qazaqstan búrynghy TMD  elderining kóbinen kósh ilgeri algha ketti dep maqtanyshpen aitugha da bolady!

Turister men qala túrghyndary arasyndaghy qayshylyq turaly

Biraq, iri megapolister ýshin turizm tek payda әkelumen ólshenbeydi. Onyng salmaghy qosalqy týrde qala túrghyndaryna da jýkteledi. Sondyqtan, turizmdi damytu barysynda qala әkimshiligi jegilikti túrghyndardyng ómir sýruin qolaysyz jaghdaygha úshyratpaudyng joldaryn ýnemi qarastyryp otyruy kerek.

Mәselen, keybir qonaq ýiler ashana jәne ózge de servistik qyzmet týrlerin tolyq qamtyghan. Onda kelgen turisterge lokaldy qyzmet etu tolyq qamtylghan. Alayda, ókinishke oray, barlyq qonaq ýiler sonday dengeyde emes. Keybir qonaq ýilerde búl mәsele tolyq sheshilmegen. Sóitip, ol qonaq ýiler qalalyq infraqúrylym jýielerine qosymsha salmaq jýkteydi. Kelgen turister ol ýshin eshqanday aqsha tólemeydi, qyzmetti tegin qoldanady. Salmaq jergilikti biznes qúrylymdargha, keyde, túrghyndargha týsedi.

Mysaly, kýn sayyn Kok bazar aldyndaghy tralleybustar men avtobus toqtaytyn ayaldamagha eki‑ýsh turistik avtobusy kelip, toqtaydy. Turister bazardy aralaydy.  Ol dúrys, bazar – manyzdy turistik nyshandardyng biri. Biraq, onyng zardabyn ayaldamada syghylysqan trolleybustar men avtokeptelisten kóz ashpaghan jergiliktii túrghyndar kórude. Osy manaydaghy auanyng týtinnen lastanuy da joghary dengeyde. Ol túrghyndardyng ómirine ziyanyn tiygizude.

Keletin turister aghylyp «Lotte‑Rahat» kondiyterlik fabrikasynyng jergilikti túrghyndar ýshin ashyp qoyghan dýkenine lap qoyady. Sóitip, ol jerde tәttiler qorap‑qorabymen satyluda. Búl әriyne fabrikagha tiyimdi, olar baghany turisterding súranysyna say ósirip tastaydy. Al keybir pesheny men kәmpit týrlerin túrghyndar kórmeytin de boldy.

Endeshe, «Qala әkimdigi «Rahat» dýkenderin turister ornalasqan qonaq ýilerinde ashyp, olargha tәttini tikeley jetkizip berudi qonaq ýy qojayyndaryna nege mindettemeydi?» degen zandy әri әdiletti súraq tuady. Al, Kók bazar manyndaghy Lotte‑Rahat dýkeni óz tauarlaryn jergilikti túrghyndargha «jergilikti baghamen» satuyn jalghastyra berse – halyq oghan riza bolmay ma? 

Turisterding «kóshe mәdeniyeti» nege baqylaugha alynbaydy? 

Taghy bir mәsele – turisterding «kóshe mәdeniyetinin» bizding elding mәdeniyetinen ózgesheligi deuge bolady. Biz, qazaqstandyqtar, qay elge barsaq ta, sol elding mәdeniyetin biluge, ony saqtaugha beyim halyqpyz. Osy jaghynan, qazaq halqy әlemdegi óte mәdeniyetti halyqtardyng qatarynda deuge bolady.

Osy mәdeniyetti biz óz elimizde de ústanamyz: «úyat bolady»,  «astamshylyq jasama», «dauysyndy kóterme», «oghash qylyqtan aulaq bol» degendey ústanymdar bizding elding әr azamatyna bala kezden tәrbiyemen boyyna sindiriledi.

Biraq, ózge elderde onday emes. Mysaly, Kók bazarda jýrgen ýndister, әlde, pәkistandyqtar, qytaylar jәne ózgeler bazardaghy aralyq joldy jauap tastap, ózderi ulap‑shulap sauda jasap, ne «shýiirkelesip» týrghanyn kýnde kóremiz.  Olar trotuarlardy top‑tobymen jauyp tastap, әngimelesip túra beredi, búl jerden tadamdar ótedi degentoy qaperine kirmeydi...  Biz bolsaq, olardyng oghash qylyghyn kóre túra,  sypayylylyq tanytyp, qysylyp‑qymtyrylyp joldyng shetimen ainalyp ótip jatamyz...

Osynday jaghdayda, olargha kelip, bizding elding tәrtibin týsindirip jatqan bir de bir polisiya qyzmetkerin kórmeytinimiz qalay?

Polisiyamyz da «sypayy» bolyp ketken be?

Jәne de, qazirgi kezde elimizge soghys jýrip jatqan elderden zansyz migranttar kóptep enudi. Olar da bizge «óz tәrtibi men zanyn» alyp keluge tyrysady. Al, bizding keybir migrasiyalyq polisiya qyzmetkerleri shet eldik azamattargha «qújat satqany» da keshe ghana belgili bolyp jatyr... Búnday kemshilikter elimizding immidjine keri әser etedi – ashyq‑shashyq jatqan el siyaqty bolamyz...

Olay bolsa, bizding el óz zany bar, elimizge engen kez kelgen shet el azamatyna qoyar óz talaby bar, óz dәstýri men adamy qatynas qalyby bar el ekenimizdi jan‑jaqty kórsete bilsek – Qazaqstandy eshkim de eshqashan «borat eli» dep atay almaytyn bolady.

Qazirding ózinde Qazaqstan ózining bilimge degen úmtylysymen, ónerimen, sporttaghy jenisimen jәne t.t. – damyghan elder qataryna jaqyndap keledi. Biz osy qalyptan taymauymyz kerek!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz