Niu-York qalasyndaghy Metropoliyten óner muzeyining qorynda saqtalghan altyn-kýmispen әshekeylengen erekshe ýzengi songhy uaqytta tarihshylar men týrki-monghol múrasyn zertteushilerding nazaryn audaryp otyr. XV–XVII ghasyrlargha jatqyzylatyn búl jәdiger kóshpeli halyq aqsýiekterining saltanatty at әbzelderining biri sanalady.

Ýzengining negizgi bóligi temirden soghylghan. Onyng beti altyn jәne kýmis әshekeylermen bezendirilip, taban tireytin bóligining jiyegi nәzik órnektermen kómkerilgen. Ólshemi – 15,9 × 19 santiymetr. Búl búiym sol dәuirdegi dala ústalarynyng temir óndeu, zergerlik jәne kórkem әshekeyleu ónerining joghary dengeyde bolghanyn kórsetedi.

Kóshpeli órkeniyette ýzengi tek atqa minuge arnalghan qúral ghana emes, iyesining әleumettik mәrtebesin bildiretin manyzdy belgi bolghan. Ásirese altyn jәne kýmispen aptalghan ýzengiler aqsýiekter men biyleushi әulet ókilderine tәn bolghany belgili.

Jazuda ne jazylghan?

Jәdigerding ereksheligi – onyng boyynda kóne úighyr jazuymen qashalghan mәtinning boluy. Osy jazugha baylanysty әrtýrli pikirler aitylyp keledi.

Mongholiyada dýniyege kelgen zertteushi Asylbek Baytanúly ýzengining pishini men jazuyna nazar audara otyryp:

«Mongholdardyng ýzengisine úqsaydy. Ári taban tireuding astyndaghy úighyrjyn bichikpen jazylghan mәtin mongholshagha úqsaydy. “Dóre” nemese “ýzengi” degen sóz túrghan siyaqty», – degen pikir bildirgen.

Al zertteushi Ómirbek Qanay jazudy bylaysha oqidy:

«luu-tu ene dörügeki yi qonin jil-ün tabun sar-a-yin qoyar sini-de Obu?adai Tayijita Kiy-a Darqan kibe».

Onyng týsindiruinshe, mәtinning maghynasy:

«Qiya Darhan osy aidahar órnekti ýzengini qoy jylynyng besinshi jana aiynyng ekinshi kýni Oboday Tayjygha arnap soqty».

Eger búl oqylym ghylymy túrghydan rastalsa, onda jәdigerding naqty iyesi men jasalu uaqyty turaly asa manyzdy derek alynuy mýmkin.

Ovooday tәiji kim?

Jazushy Jýkel Hamaydyng pikirinshe, mәtinde atalghan Ovooday (Oboday) tәiji XVII ghasyrda ómir sýrgen Sónid hoshuynynyng biyleushisi bolghan. Onyng aituynsha, Ovooday tәiji Kerulen ózeni boyynda mәnjilermen bolghan shayqasta qaza tapqan.

Eger ýzengi shynynda da osy tarihy túlghagha tiyesili bolsa, onda búl jәdiger XVII ghasyrdaghy kóshpeli aqsýiekterding mәdeniyeti men әskery tarihyn zertteudegi asa qúndy múralardyng birine ainalady.

Jәdiger AQSh-qa qalay jetti?

Qazirgi tanda ýzengining Metropoliyten óner muzeyine qanday jolmen týskeni turaly naqty mәlimet kópshilikke belgisiz. Osyghan baylanysty Jýkel Hamay:

«Ovooday tәiji XVII ghasyrda ómir sýrgen Sónid hoshuynynyng basshysy, Kerulen boyynda mәnjilermen shayqasta opat bolghan. Ýzengisi qanday jolmen AQSh-qa jetken eken?» – dep tandanysyn bildiredi.

Búl súraq әzirge ashyq kýiinde qalyp otyr. Bolashaqta muzey arhivteri men jәdigerding kolleksiyalyq tarihyn zertteu onyng AQSh-qa jetu jolyn anyqtaugha mýmkindik berui yqtimal.

Qazirgi tanda ýzengidegi jazudyng oqyluy men onyng naqty iyesine qatysty pikirler ghylymy qauymdastyq tarapynan tolyq bekitilgen qorytyndy emes. Sondyqtan búl tújyrymdardy qosymsha tarihi, tildik jәne arheologiyalyq zertteuler arqyly naqtylau qajet.

Soghan qaramastan, Niu-Yorktegi Metropoliyten óner muzeyinde saqtalghan altyn-kýmispen әshekeylengen búl ýzengi kóshpeli órkeniyetting joghary mәdeniyeti men metall óndeu ónerining ozyq ýlgisi retinde erekshe qúndylyqqa iye. Al onyng Ovooday tәijimen baylanysy dәleldense, búl jәdiger XVII ghasyrdaghy dala aqsýiekterining tarihyna qatysty tyng derekterding kózin ashuy әbden mýmkin.

Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz