Songhy uaqytta Konstitusiyalyq qúrylysty týsindiruge, onyng qajettiligin saralaugha degen qoghamdyq súranys keng qanat jayyp kele jatyr. Azat elding azamattarynan osynday súranystyng tuyndauy zandylyq.

Sebebi memleket degen tek qaytalanbas qoghamdyq qúrylysty retteuge baghyttalghan fenomen ghana emes, kýsh qoldanuy zandastyrylghan, legitimdi alapat kýsh. Búl alapat kýshti qadaghalau, qogham, halyq mýddesine júmys istetu, adam qúqyqtaryn qorghau tetigine ainaldyru býgingi kýni azamattyq qogham ýshin eng manyzdy saualdardyng biri. Shyn mәninde memleketting tabyighaty kemeldengen tetikterden túratyn qoghamdyq kelisimge negizdeletindigi aiqyn. Al ony qadaghalaushy negizgi kýsh, azamattyq qogham. Azamattyq qoghamnyng tobyrdan aiyrmashylyghy, onyng tәuelsizdigi men belsendi pozisiyasy. Sandaghan ghasyr búryn ómir sýrgen Rim imperiyasynda eng auyr jaza azamattyqtan aiyru bolyp eseptelgendigi belgili. Osy jaza adamnyng úly órkeniyet, úly memleket, úly últtyng bir bóligi boludan qalyp, sheshimderi memleket órkendeuine yqpal etpeytin qarapayym halyqtyng bir bóligine ainaludy zandastyrghan bolatyn. Úly iydeyagha qyzmet etu mýmkindiginen airylghan adam ózining qoghamdaghy manyzyn joghaltyp qana qoymay, memleketpen túraqty baylanystan airylatyn. Azamattyq ol kezende de, býgin de tek qúqyqtardan ghana emes, qogham túraqtylyghyn qamtamasyz etetin mindetterden de túratyn. Ataqty rim legiondarynyng tiyimdiligining bir kórinisi de osynyng aighaghy. Sebebi basqynshylyq soghys bolsyn, qorghanys maqsatyndaghy soghys bolsyn, azamat týbinde óz mýddesi ýshin, óz armany ýshin, óz otany ýshin soghysty, óz úrpaghynyng ertenine qyzmet etti. Búl qúqyqtardy qamtamasyz etu, Rim Senaty, aqsaqaldar kenesi sekildi alqaly organdargha arqa sýiedi. Rimning tipti imperiyagha ainalu kezinde de alqaly organdar týrlengenimen joyylyp ketken joq. Sebebi azamattyq ókildik instituty retinde alqaly organdar qogham damuynyng manyzdy instituttary bolyp qala berdi. Múny eng bassyz imperatorlardyng ózi týsinip, búl organdardy jonggha ynta bildirmedi. Tiyisinshe imperiyanyng ydyrauyna birden bir yqpal etken faktor ghún joryqtary nemese hristian dinining payda boluy men onyng keng qanat jangynda jatqan joq. Negizgi sebep instituttardyng tejeushi basqarushy tetikterining tiyimdi júmys istey almauynda, azamattardyng tobyrgha ainalyp, azamattyq úghymynyng ózgeruinde jatyr. Ortaq mýddeden airylghan memleket úzaq ómir sýre almaytyndyghy aiqyn. Demek múnday jaghdayda órkeniyet qúlap, ydyray bastaydy, nemese sol qoghamda qabyldanghan qaghidattargha say tereng ózgerister oryn alyp, memlekettik instituttar týrlenip ózgere shyghady. Mýny Batys Rim ydyraghannan keyin, Shyghys Riym, yaghny Vizantiya mysalynan kóre alamyz. Tiyimdi azamattyq instituttar qyzmet etken qoghamnan dindi óz qyzmetine baghyndyra otyryp, shyghystyq despotiyanyng negizgi elementterin boyyna sinirgen Vizantiya rim dәstýrin jalghastyrushy memleketke qaraghanda, tobyrgha arqa sýieytin ortalyqtanghan sheksiz monarhiyagha qaray bet alyp, ókildik organdardyng tabighaty da, mazmúny da birtindep búrynghy yqpaldyng kólenkesine ainaldy. Demek memleketting tabighaty, instituttardyng araqatynasy ózgerdi.

Osy túrghydan alghanda otyz jyldan astam әr týrli konstitusiyalyq reformalardyng astarynda ómir sýrip kele jatqan qazaq qoghamy býgingi kýni qanday institusionaldy ózgeristerdi bastan ótkerip otyrghandyghyna bir nazar audaryp kórelik. Búl ýshin óte manyzdy faktor memleketting derbestik aluyna sebep bolyp, tәuelsizdigining tiregi ne bolghandyghyna nazar auadaru kerek sekildi. Aytalyq AQSh konstitusiyalyq qúrylysynyng negizgi ózegi tek Úlybritaniyadan tәuelsizdik alyp qoi iydeyasynan ghana tuyndady dep aitu qiyn bolar. Múndaghy konstitusiyalyq qúrylystyng payda boluy men ózgeruine yqpal etken ózge faktor әrbir shtattyng óz derbestigin qamtamasyz etuge degen qajettiliginen tuyndady. Konstitusiya qúraushylardyng negizgi oiy múhittyng ar jaghyndaghy despotty jergilikti despotpen aiyrbastamau, despot boldyrmaytyn instituttar qalyptastyru bolyp tabyldy. Konfederasiya baptary degen ataumen belgili alghashqy konstitusiya jobasy tiyimsiz bolghandyqtan konfederasiyadan federasiyagha qaray bet alghan memlekettik apparat aimaqtardyng osy bir qorqynyshyn, al eng manyzdysy qajetti kepildigin eskere otyryp, tek ortalyq biylik dengeyinde biylikterding tarmaqtargha bólinuin qamtamasyz etudi basshylyqqa alyp qoyghan joq, sonymen birge jergilikti biylik pen federaldy biylikting araqatynasyna jiti nazar audardy. Sondyqtan aitarlyqtay myqty bolyp kórinetin Preziydent instituty halyq tarapynan tikeley emes, aimaqtyq erekshelikterdi eskeretin saylaushylar tarapynan saylanady. Preziydenttik respublika mәrtebesine qaramastan Kongressting yqpaly preziydent yqpalynan kem emes, tipti jekelegen jaghdayda odan kýshti. Sondyqtan da bolar AQSh unitarly biylik doktrinasyna ghana emes, sayasy saual doktrinasynyng órkendeuine de jol ashty. Sondyqtan da bolar, resmy týrde Konstitusiyada kórinis tappaghanyna qaramastan jәne resmy doktrinagha sәikes sayasy biylikke qatysty mәselelerdi qarastyru qúqyghy shektelgen AQSh jogharghy soty Konstitusiyalyq qúrylystyng myzghymastyghynyng kepiline, qaytalanbas fenomenge ainalyp otyr. Biylik tarmaqtarynyng arasynda túraqty oryn alyp otyrghan qaqtyghystar birtindep quatty instituttardyng qalyptasuyna jol ashty. Tek jol ashyp qana qoyghan joq, biylik tarmaqtarynyng arasynda zaman talabyna say iykemdilik te berdi. Alysqa barudyng qajeti joq, Úly depressiya jyldarynda Franklin Ruzvelitting yqpaly men biylikting tiyimdi sheshim qabyldau ýshin belgili dәrejede bir ortalyqqa shoghyrlanu qajettiligin týsingen Kongress pen Jogharghy sot alghashqy kezde kórsetilgen qarsylyqqa qaramastan, uaqyt óte kele búl qajettilikke moyynsúndy. Degenmen búl Ruzvelit biylikti jeke basyp aldy degen sóz emes. Biylikting negizgi iyesi retinde Kongress Preziydentke uaqytsha ókilettigin keneytu mýmkindigin bergenimen, biylikting liyberaldy sipatyna qajettilik tughan jaghdayda biylikti qaytaryp alu tetigin qolynda saqtap qaldy. Preziydent bolyp saylanghan Trumen Ruzvelit kezindegi biyliktegi preziydent basymdyghyn paydalana otyryp bolat, shoyyn óndirisin memleket menshigine alu turaly sheshimi kongress tarapynan ýlken qarsylyq tudyryp, nәtiyjesinde tendik qalyptastyru maqsatynda, menshikti memleket menshigine alu, soghys jariyalau sekildi qúqyqtar kongresske qaytarylghan bolatyn. Esterinizde bolsa búl Korey soghysynyng jana bastalyp jatqan kezeni bolatyn. Ontýstik pen Soltýstik bolyp bólingen týbek ózara janjalgha jol bergen sәtte, bolat jәne shoyyn óndiretin kәsiporyn júmysshylary stachka men әr týrli qarsylyq aksiyalaryna boy aldyryp, kәsiporyn júmystaryna kedergi keltiredi. Kәsiporyn egeleri materialdyq jaghdaydy jaqsartu ýshin bos qarjy resurstaryn taba almay dal bolady. Metalsyz qaru eoq. Qarusyz odaqtasty qolday almaysyz, últtyq qauipsizdikti qamtamasyz ete almaysyz. Áskery qajettilikti eskere otyryp preziydent Trumen, Ruzvelitting kezindegidey ókilettigim bar dep metall zauyttaryn memleket menshigine ótkeru turaly oryndaushylyq aktige qol qoyady. Shyn mәninde oilanyp qarasanyz Ruzvelit búdan da qiyn, kýrdeli sharalargha baryp ekonomikalyq túraqtylyqty saqtap qaldy emes pe? Endi últtyq qauipsizdik maqsatynda nege osy tetikti qaytadan iske asyrmasqa degen saualgha Kongress ashyq qarsylyq bildirmegenimen, qoldau da kórsetpeydi. Birqatar kongressmen bastamasymen AQSh jogharghy sotyna petisiya toltyrylady. Petisiyada AQSh Preziydenti óz qúzirettiligin asyra paydalanghany turaly aitylyp, әreketterding Konstitusiyagha sәikestiginet qatysty qorytyndy jasau ótinishi tirkeledi. Sol kezde AQSh Jogharghy Soty Preziydent Trumenning biylikti asyra paydalanyp, Kongress qúziretin iyemdengendigi jóninde sheshim shyghady. Tiyisinshe atqarushy akt Konstitusiyagha qayshy dep moyyndalyp, onyng kýshi joyylady. Sot sonymen birge Kongressting negizgi biylik kózi ekendigin jәne tiyisinshe ýndemey qoldau bildirgen jaghdayda atqarushy biylik óz ókilettigin Kongressting ýnsiz rúqsaty negizinde keneytu mýmkindigine ie bola alatyndyghy, al qarsylyq kórsetken jaghdayda barlyq biylik Kongresske qaytuy qajettigi jóninde sheshim shygharady. Jogharghy sot tarapynan qabyldanghan sheshim sayasy sheshim be, qúqyqtyq sheshim be? Sottyng ózge biylik tarmaqtarynyng búlay isine aralasuy qanshalyqty dәrejede onyng tabighatyna sәikes keledi degen saualdar tuuy mýmkin jәne zandy. Biraq mәsele onda emes. Mәsele soghys jana ayaqtalghan dәuirde, Preziydent óz aitqanyn istete almas pa edi? Preziydentting últtyq qauipsizdikti jeleu etip sot sheshimin oryndamay tastaugha shamasy kelmes pa edi? Negizi biylikke saylau nәtiyjesinde jetken Preziydent nelikten Jogharghy sot sheshimderin tyndap, oryndauy kerek degen saualdarda jatyr. Shyn mәninde biylikti maqsat etip qoyghan adamnyng shalys basuy, shalys basyp qana qoymay ózi basqaryp otyrghan biylik institutyn ózge biylik instituttaryna baghynyshty etip qoiy qanshalyqty dәrejede logikagha siyady dep oilaysyz? Búl biylik instituttary tengerimining qalyptasuyna yqpal etken kóp keysting biri. Búl keysting manyzy onyng ornatqan tengeriminde ghana emes, biylik tarmaqtarynyng óz arasyndaghy qabyldanghan sheshimderge degen kózqarasy men syilastyghynda jatyr. Búl qalyptasqan sayasy mәdeniyetting memleketting institusionaldyq negizderin nyghaytugha baghyttalghan sayasatynyng aiqyn kórinisi ekendiginde jatyr.

Dәl osy sekildi AQSh-tyng alghashqy Preziydenti, azattyq soghysynyng batyry Djordj Vashingtonnyng ýshinshi kezenge preziydenttik saylaugha týsu mýmkindigi bolmady dep oilaysyz ba? Bolghan bolsa búl iydeyadan bas tartuyna ne sebep boldy? Alghashqy kýnnen qarqyn alyp, óz ýnin týsirmegen Kongress pe, diktaturany boldyrmaudy maqsat etip qoyghan qogham qúndylyghy ma, joq әlde demokratiyalyq qúndylyq pen azattyq iydeyasyna berik Vashingtonnyng ishki dýniyesi men qúndylyqtar jýiesi ma? Qaysysy basym bolghany belgisiz, biraq ortaq niyet pen birizdilik ghalamdyq dengeyde eng ómirshen, eng úzaq jazbasha Konstitusiyagha arqa sýiegen kemel jýiening damuyna jol ashty. Ýlken ózgerissiz, biylik balansy men qatynastaryna әser etken týrli presedentterge arqa sýiey otyryp búl jýie úzaq ómir sýrip kele jatyr. Biylikting institusionaldyq negizi tek jazylghan Konstitusiya baptarynyng myzghymastyghyna ghana emes, Preziydent, Kongress pen Joghargha sottyng ózara yqpaldastyghy, derbestigi men tejeu tetikterine arqa sýiedi. Konstitusiyanyng qarpi de, odan bólek Konstitusiyanyng ruhy da biyliktegi birizdilikke arqa sýieydi.

Qazaqstan jaghdayyndaghy negizgi kýrdeli mәsele biylikting institusionaldy negizin aiqyndaytyn biylik instituttarynyng arasynda presedentterding bolmauynda nemese olardyng әlsizdiginde jatyr. Elimiz tәuelsizdik alghaly beri bir biylik instituty ghana nyghayyp, damyp týrlenip, ózge instituttar sol situasiyagha iykemdelip otyrdy. Zang shygharushy biylik pen atqarushy biylikting qayshylyghy zang shygharushy biylikting jenilisimen ayaqtalyp otyrdy. Onymen shektelip qana qoymay, tiyisti konstitusiyalyq reforma nysanyna qaray oiysyp, Preziydent institutyn biylikting bir tarmaghy emes, biylik tarmaqtarynyng ýstinen qaraytyn tóreshige ainaldyrdy. Ár qabyldanghan jana Konstitusiya referendum arqyly zandastyrylyp otyrsa, әr Konstitusiyalyq ózgeris tiyisti rәsimnen ótkizildi. Demek halyqaralyq arenada keninen taralghan halyqtyq egemendik tújyrymdamasyna arqa sýiedi. Keng maghynada sayasy nemese qúqyqtyq ghylym túrghysynan eshqanday kýmәn tudyrmaytyn qúqyqtyq sheshim boldy. Biraq manyzdy mәsele ol emes, manyzdy mәsele osynau kýrdeli reformalardyng nәtiyjesinde elimizdi túraqtylyqty qamtamasyz ete alatyn konstitusiyalyq qúrylystyng institusionaldy negizderi qalyptasty ma degen saual. Al búl saualgha jauap beru onay emes. Preziydenttik instituttan basqa instituttardyng barlyghynyng әlsizdigi biylik tarmaqtary yqpaldastyghynyng mardymsyzdyghy men shekteuliginen tuyndasa kerek. Songhy sheshim qabyldaushy retinde Preziydent figurasynyng boluy búl institutqa ýlken yqpal men jauapkershilik artqanymen shyn mәninde búl institutty da әlsiretti. Búl rette N. Nazarbaev kezinde preziydent mal sharuashylyghynan bastap, mektepterde tanghy asqa deyingi ýlken aralyqty qamtityn saualdargha jauap beretin organgha ainalghandyghyn angharmay qaldyq. Túlghanyng institutqa ainaluy, instituttyng túlgha sheshimderine arqa sýieui әlem tarihyndaghy tansyq dýnie emes. Biraq qalyptasqan demokratiyalyq qúndylyqtargha arqa sýieytin qoghamgha tәn emes ekendigin eskeru kerek. Kýshti figura instituttyng yqpalyn kýsheytkenimen tabighatyn әlsiretedi. Nәtiyjesinde memleketting ishki jәne syrtqy sayasatyn jýzege asyratyn manyzdy organ biylikter koordinatynda óz ornynan airylyp, jauapkershiligi aiqyndaldmaghan, barlyghyna bir mezette jauapty, alayda, sol mezette eshtenege naqty jauap bermeytin dәrmensiz figuragha ainalady. Qogham búl jaghdayda memleketting býgini men bolashaghyn túraqty júmys isteytin instituttarmen emes, jeke túlghamen baylanystyrady. Nәtiyjesinde biylikte jeke túlghanyng basymdyghy oryn alsa, Parlamentte túlghalyq partiyalardyng yqpaly kýsheyedi. Yaghny qoghamnyng negizgi qozghaushy kýshi iydeyagha arqa sýieytin manyzdy sayasy platformalary bar institusionaldy partiyalar emes, liyderlerding horizmalarynan asyp kete almaytyn túraqsyz qúrylymdar oryn alady.

Songhy uaqytta partiyalarda oryn alghan basshylyq auystyru ýderisin de, jana Konstitusiyanyng qabyldanuyn da osymen týsindiruge bolady. Biraq búl reformanyng bastamasy ghana. Kelesi qadam Preziydenttik institutynyng biylik bólinisindegi ornyn naqty aiqyndap, ózge biylik tarmaqtarymen qatynastaryn retteu. Búl júmys óte kýrdeli bolmaq. Biz memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng alghashqy preziydenttik kezenindegi synnyng tabighatyn da osydan kóre alamyz. Qoghamdyq ómirding barlyq salalaryna aralasyp, belsendi basqarmashylyq baghytty ústanghan jýie qúraushy Elbasy men preziydenttikting institusionaldyq negizin qayta qarap biylik tarmaghy retinde ornyghuyna yqpal etu ýstindegi memleket basshysynyng aiyrmashylyghy da osynda. Belsendi preziydentke ýirengen qoghamnyng saliqaly preziydentke ýirenuine tura keldi. Jeke adamgha arqa sýieytin jýieden, isntitusionaldyq jýiege betbúrystyng arqauy da osy bolmaq.

Shynghys Ergóbek

Abai.kz