PISA ZERTTEULERI NE DEYDI?

Adamdar tabysqa jetudi bilimning sapasymen tikeley baylanystyrady. 15 jastaghy oqushylardyng bilimi men daghdylaryn baghalaytyn «PISA» halyqaralyq baghdarlamasy jahandyq reyting týzip, balanyng sabaqtaghy ýlgerimi onyng tua bitken daryndylyghynan búryn, múghalimning oqytu sheberligine tikeley baylanysty ekenin dәleldedi.

Zertteushilerding tújyrymdaryna sýiene otyryp, әlemning bedeldi jeti elining mysalynda qay jerde eng sapaly bilim alugha bolatynyn qarastyryp kóreyik.

SINGAPUR: Naqty ómirge qosh keldiniz

Singapur bilimi býginde әlemdegi eng ýzdik bolyp sanalady. Basqa elder Singapurdyng bilim jýiesin «balagha tym qatal qarap, psihologiyalyq qysym týsiredi» dep aiyptaghanymen, onyng jetistikke jetu qúpiyasyn úghynugha óte yntyzar. Ondaghy múghalimder oqushylargha bolashaq mamandyghymen, enbek naryghyndaghy ornymen jәne shynayy ómirmen baylanysty eng ýzdik praktikalyq bilimdi beruge úmtylady.

Búl ústanym jay mektepter ýshin de, bedeldi iri oqu oryndary ýshin de basty negiz bolyp tabylady. Tipti eldegi eng eski oqu orny «Raffles instituty» oqushylargha mamandyq tandaudy jәne soghan senimdi boludy ýiretedi.

Mysaly: Veterinar bolghysy keletin oqushygha ýidegi mysyq pen it kýtimin emes, zoobaqtaghy siyr men jylqy siyaqty iri januarlarmen júmys isteu praktikasy beriledi.

Sonyng arqasynda oqushylar dәriger bolu ýshin himiyany únatu kerektigin, al suretshilikting otbasyn asyraugha әrdayym mýmkindik bere bermeytinin erte týsinedi. Singapur bilimining taghy bir ereksheligi barlyq súraqqa dayyn dúrys jauap berude emes, zerttep jatqan mәseleni tereng týsinu men zertteu daghdysyn qalyptastyruda.

ESTONIYa: Erkindik, tendik jәne bauyrlastyq

Amerikalyq jurnalister zertteu jýrgize kele, qazirgi Estoniyanyng joghary bilim dengeyi Kenes dәuirinen qalghan jýiemen baylanysty degen tújyrymgha keldi. Múndaghy mektep jýiesi balalardy otbasynyng tegine, baylyghy men jaghdayyna qaramastan, bir-birimen teng dep ýiretedi. Estoniya múghalimderi belgili bir synypty úzaq uaqyt boyy, keyde alty jylgha deyin jetekshilikke alady.

Búl múghalimderge oqushylardy tereng tanyp-biluge, olarmen senimdi әri jaqyn qarym-qatynas ornatugha mýmkindik beredi. Sonday-aq, múnda basqa elderdegidey ýlgermey jatqan oqushygha ghana emes, ýzdik oqushylardyng tómendep ketpeuine kóbirek nazar audarylady. Estoniyadaghy «PISA» koordinatory Gunda Tiyre (Gunda Tire): «Múnda eshkim bilim jýiesin tamasha dep aitpaydy. Óitkeni olar ýshin eshtene de jetkilikti týrde minsiz sanalmaydy», — dep elding basty ereksheligin sipattaghan.

QYTAY: Árdayym múghalimdiki dúrys

Qytay mektepterinde jeke balany emes, eng aldymen tútas synypty birinshi oryngha qoyady. Ata-analar múghalimdi tolyqtay moyyndap, oghan ýlken qúrmetpen qaraydy. Osylaysha bilim sapasy artady dep esepteydi. Barlyghy da jetistik tua bitken daryn emes, qajyrly enbekting nәtiyjesi ekenin jaqsy týsinedi.

Múnda ata-analar sabaq ýshin balanyng betinen qaqpay iykemge keltirmeydi, sondyqtan oqushylar mektepte jazalansa da, búl turaly ata-anasyna aitudyng paydasyz ekenin biledi. Bilim eng basty maqsat, al ata-analar tarshylyq kórse de, balasynyng oquyna jaghday jasaugha tyrysady.

Japon mektepteri siyaqty ýy tapsyrmasy óte kóp beriledi, sondyqtan oqushylardyng jeke uaqyty derlik bolmaydy. Keybireuler búl jýieni tym qatal dep eseptegenimen, qytaylyq oqushylar enbek etse ghana nәtiyje bolatynyn, sonday-aq jeke jetistik pen jay ghana qatysudyng arasyndaghy aiyrmashylyqty óte jaqsy týsinedi.

JAPONIYa: Eng deni sau balalar

Japondyqtar toqtausyz sóiley beretin múghalimdi mekteptegi eng tiyimsiz modeli dep sanaydy. Oqushy oryndaghan tapsyrmasyn ózgelerge týsindirip bergende ghana materialdy tolyq mengeredi. Osy sebepti Japoniyada oqushylar synyptyng aldyna shyghyp, óz týsingenin aityp beredi. Ýy tapsyrmasy kýndelikti de, demalys kezderinde de mol beriledi. Sabaqtan qalugha jәne keshiguge óte qatal qaraydy. Dәleldi sebepsiz súranu mýmkin emes.

Japondar mektep tamaghyna erekshe nazar audarady. «Álemdegi eng deni sau balalar Japoniyada túrady» kitabynyng avtory Naomy Moriyama: «Oqushylar tek ekologiyalyq taza ónimder jep qana qoymay, tamaqtanu mәdeniyeti turaly da bilim alady», — dep jazady.

Oqushylargha jemis-jiydek pen kókónisti qalay dúrys ósiru kerektigin ýiretip, týrli fermalargha tanymdyq ekskursiyalar úiymdastyrady jәne nutrisiolog ma mamandardy mektepke shaqyryp dәris oqytady. Japon ghalymdary tamaqtanu men sabaq ýlgerimining arasyndaghy baylanysty ýnemi zerttep, onyng nәtiyjelerin mektep ashanalaryna dereu engizip otyrady.

FINLYaNDIYa: Kýn sayyn muzykamen

Búl elde balalargha ýy tapsyrmasy derlik berilmeydi. Sabaq arasyndaghy ýzilister eng úzaq. «Finlyandiyanyng oqytu jýiesi: Álemdegi eng ýzdik mektepterding qúrylymy» kitabynyng avtory, amerikalyq pedagog Timoty Uolker Finlyandiyanyng qarapayym mektebi kóptegen nәrsesimen tanghaldyratynyn jazady.

Skandinaviyalyqtardyng pikirinshe, sapaly bilim beru ýshin mektepti mindetti týrde eng zamanauy tehnikamen jabdyqtau shart emes, eng basty qajetti baghdarlamalar men qúraldardy tiyimdi qoldansa jetkilikti.

Ýzilis kezinde balalar synyptaghy muzykalyq aspaptarda (tipti barabanda) oinap, ózderining kompakt-diskilerin jaza alady. Oqu baghdarlamasynda muzyka sabaghynyng saghaty matematikamen birdey. Óitkeni sabaqtaghy jetistik muzykalyq bilimmen tikeley baylanysty ekenin zertteu nәtiyjeleri dәleldegen.

Múnda oqushylardan emtihan alu siyrek kezdesedi, tek kýtpegen tapsyrmalardy sheshu qabiletin tekseredi. Finder esirtki, soghys, sporttyq etika nemese jynystyq tәrbie siyaqty kýrdeli taqyryptardan qashpaydy. Oqushylargha birneshe pәnnen alghan bilimin biriktirip paydalanudy ýiretedi, múnday tәsildi olar «bilimdi bekitu strategiyasy» dep ataydy.

KANADA: Qayyrymdy bolayyq

Bilimi joghary dengeydegi basqa elder siyaqty kanadalyqtar da alghan bilimdi qoldana almaudy «bilimsizdikpen ten» dep sanaydy. Sonymen qatar emtihan baghasy balanyng mýmkindigin tolyq kórsete almaytyndyqtan, búghan asa ýlken mәn bermeydi.

Elde birynghay Bilim ministrligi de joq. Bilim kenesi 13 provinsiya men territoriya ókilderinen qúralady. Kanadalyqtar balany kishkentayynan bauyrmal, janashyr әri tózimdi etip tәrbiyeleydi.

Psihikalyq auyr auytqulary barlardan basqa, mýmkindigi shekteuli balalar arnayy emes, jalpy oqushylarmen birge oqidy. Kanadalyqtar balalaryna: «Bәrining ómiri birdey emes. Jәne bәrine ómir jenil tiymeydi, soghan baylanysty әrtýrli adamdarmen til tabysyp ómir sýrudi ýirenu kerek», dep ýiretedi. Oqushylardy ekologiya, qayyrymdylyq, qarttargha qamqorlyq jasau siyaqty eriktilik (volonterlik) júmystargha belsene tartady.

VETNAM: Joghary etikagha negizdelgen oqytu

Búl elde de Qytaydaghyday múghalim jay ghana qyzmetker emes, qoghamda ýlken qúrmetke ie túlgha. Múghalimder balalargha óz ata-anasynday shyn jýrekpen qaraydy. Sodan da bolar, búl elde kez kelgen jastaghy azamattar oqugha yntyzar: oqu materialdaryn aldyn ala zertteuge, qosymsha kurstargha qatysugha, shetel tilderin ýirenuge әrdayym dayyn túrady.

Vietnamdyqtar bilimdi tabysqa jetudin, otbasyna amandyq pen qúrmet әkeluding basty joly dep biledi. Múndaghy mektepterding kóbi oqushylaryn «Tiên học lễ, hậu học văn» úranymen tәrbiyeleydi. Búl úran: «Áueli adamdarmen dúrys qarym-qatynas jasaudy ýiren. Sodan keyin ghylym-bilimdi menger» degen maghynany bildiredi.

Adamgershilik-etikalyq tәrbie múnda matematika men geografiya siyaqty mektep baghdarlamasynyng ajyramas bóligi bolyp tabylady. Tәrbiyeni tereng úghyndyryp, salty men dәstýrin qúrmetteu balagha beriletin bilimning jemisti әri nәtiyjeli boluyna yqpal etedi.

Amantay Toyshybayúly

Abai.kz