PISA زەرتتەۋلەرى نە دەيدى؟

ادامدار تابىسقا جەتۋدى ءبىلىمنىڭ ساپاسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. 15 جاستاعى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمى مەن داعدىلارىن باعالايتىن «PISA» حالىقارالىق باعدارلاماسى جاھاندىق رەيتينگ ءتۇزىپ، بالانىڭ ساباقتاعى ۇلگەرىمى ونىڭ تۋا بىتكەن دارىندىلىعىنان بۇرىن، مۇعالىمنىڭ وقىتۋ شەبەرلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇجىرىمدارىنا سۇيەنە وتىرىپ، الەمنىڭ بەدەلدى جەتى ەلىنىڭ مىسالىندا قاي جەردە ەڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا بولاتىنىن قاراستىرىپ كورەيىك.

سينگاپۋر: ناقتى ومىرگە قوش كەلدىڭىز

سينگاپۋر ءبىلىمى بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك بولىپ سانالادى. باسقا ەلدەر سينگاپۋردىڭ ءبىلىم جۇيەسىن «بالاعا تىم قاتال قاراپ، پسيحولوگيالىق قىسىم تۇسىرەدى» دەپ ايىپتاعانىمەن، ونىڭ جەتىستىككە جەتۋ قۇپياسىن ۇعىنۋعا وتە ىنتىزار. ونداعى مۇعالىمدەر وقۋشىلارعا بولاشاق ماماندىعىمەن، ەڭبەك نارىعىنداعى ورنىمەن جانە شىنايى ومىرمەن بايلانىستى ەڭ ۇزدىك پراكتيكالىق ءبىلىمدى بەرۋگە ۇمتىلادى.

بۇل ۇستانىم جاي مەكتەپتەر ءۇشىن دە، بەدەلدى ءىرى وقۋ ورىندارى ءۇشىن دە باستى نەگىز بولىپ تابىلادى. ءتىپتى ەلدەگى ەڭ ەسكى وقۋ ورنى «راففلەس ينستيتۋتى» وقۋشىلارعا ماماندىق تاڭداۋدى جانە سوعان سەنىمدى بولۋدى ۇيرەتەدى.

مىسالى: ۆەتەرينار بولعىسى كەلەتىن وقۋشىعا ۇيدەگى مىسىق پەن يت كۇتىمىن ەمەس، زووباقتاعى سيىر مەن جىلقى سياقتى ءىرى جانۋارلارمەن جۇمىس ىستەۋ پراكتيكاسى بەرىلەدى.

سونىڭ ارقاسىندا وقۋشىلار دارىگەر بولۋ ءۇشىن حيميانى ۇناتۋ كەرەكتىگىن، ال سۋرەتشىلىكتىڭ وتباسىن اسىراۋعا ءاردايىم مۇمكىندىك بەرە بەرمەيتىنىن ەرتە تۇسىنەدى. سينگاپۋر ءبىلىمىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بارلىق سۇراققا دايىن دۇرىس جاۋاپ بەرۋدە ەمەس، زەرتتەپ جاتقان ماسەلەنى تەرەڭ ءتۇسىنۋ مەن زەرتتەۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋدا.

ەستونيا: ەركىندىك، تەڭدىك جانە باۋىرلاستىق

امەريكالىق جۋرناليستەر زەرتتەۋ جۇرگىزە كەلە، قازىرگى ەستونيانىڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيى كەڭەس داۋىرىنەن قالعان جۇيەمەن بايلانىستى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. مۇنداعى مەكتەپ جۇيەسى بالالاردى وتباسىنىڭ تەگىنە، بايلىعى مەن جاعدايىنا قاراماستان، ءبىر-بىرىمەن تەڭ دەپ ۇيرەتەدى. ەستونيا مۇعالىمدەرى بەلگىلى ءبىر سىنىپتى ۇزاق ۋاقىت بويى، كەيدە التى جىلعا دەيىن جەتەكشىلىككە الادى.

بۇل مۇعالىمدەرگە وقۋشىلاردى تەرەڭ تانىپ-بىلۋگە، ولارمەن سەنىمدى ءارى جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق، مۇندا باسقا ەلدەردەگىدەي ۇلگەرمەي جاتقان وقۋشىعا عانا ەمەس، ۇزدىك وقۋشىلاردىڭ تومەندەپ كەتپەۋىنە كوبىرەك نازار اۋدارىلادى. ەستونياداعى «PISA» كوورديناتورى گۋندا تيرە (Gunda Tire): «مۇندا ەشكىم ءبىلىم جۇيەسىن تاماشا دەپ ايتپايدى. ويتكەنى ولار ءۇشىن ەشتەڭە دە جەتكىلىكتى تۇردە ءمىنسىز سانالمايدى»، — دەپ ەلدىڭ باستى ەرەكشەلىگىن سيپاتتاعان.

قىتاي: ءاردايىم مۇعالىمدىكى دۇرىس

قىتاي مەكتەپتەرىندە جەكە بالانى ەمەس، ەڭ الدىمەن تۇتاس سىنىپتى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. اتا-انالار مۇعالىمدى تولىقتاي مويىنداپ، وعان ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى. وسىلايشا ءبىلىم ساپاسى ارتادى دەپ ەسەپتەيدى. بارلىعى دا جەتىستىك تۋا بىتكەن دارىن ەمەس، قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى.

مۇندا اتا-انالار ساباق ءۇشىن بالانىڭ بەتىنەن قاقپاي يكەمگە كەلتىرمەيدى، سوندىقتان وقۋشىلار مەكتەپتە جازالانسا دا، بۇل تۋرالى اتا-اناسىنا ايتۋدىڭ پايداسىز ەكەنىن بىلەدى. ءبىلىم ەڭ باستى ماقسات، ال اتا-انالار تارشىلىق كورسە دە، بالاسىنىڭ وقۋىنا جاعداي جاساۋعا تىرىسادى.

جاپون مەكتەپتەرى سياقتى ءۇي تاپسىرماسى وتە كوپ بەرىلەدى، سوندىقتان وقۋشىلاردىڭ جەكە ۋاقىتى دەرلىك بولمايدى. كەيبىرەۋلەر بۇل جۇيەنى تىم قاتال دەپ ەسەپتەگەنىمەن، قىتايلىق وقۋشىلار ەڭبەك ەتسە عانا ناتيجە بولاتىنىن، سونداي-اق جەكە جەتىستىك پەن جاي عانا قاتىسۋدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى وتە جاقسى تۇسىنەدى.

جاپونيا: ەڭ دەنى ساۋ بالالار

جاپوندىقتار توقتاۋسىز سويلەي بەرەتىن مۇعالىمدى مەكتەپتەگى ەڭ ءتيىمسىز مودەل دەپ سانايدى. وقۋشى ورىنداعان تاپسىرماسىن وزگەلەرگە ءتۇسىندىرىپ بەرگەندە عانا ماتەريالدى تولىق مەڭگەرەدى. وسى سەبەپتى جاپونيادا وقۋشىلار سىنىپتىڭ الدىنا شىعىپ، ءوز تۇسىنگەنىن ايتىپ بەرەدى. ءۇي تاپسىرماسى كۇندەلىكتى دە، دەمالىس كەزدەرىندە دە مول بەرىلەدى. ساباقتان قالۋعا جانە كەشىگۋگە وتە قاتال قارايدى. دالەلدى سەبەپسىز سۇرانۋ مۇمكىن ەمەس.

جاپوندار مەكتەپ تاماعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. «الەمدەگى ەڭ دەنى ساۋ بالالار جاپونيادا تۇرادى» كىتابىنىڭ اۆتورى ناومي مورياما: «وقۋشىلار تەك ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر جەپ قانا قويماي، تاماقتانۋ مادەنيەتى تۋرالى دا ءبىلىم الادى»، — دەپ جازادى.

وقۋشىلارعا جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستى قالاي دۇرىس ءوسىرۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ، ءتۇرلى فەرمالارعا تانىمدىق ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىرادى جانە نۋتريتسيولوگ ما مامانداردى مەكتەپكە شاقىرىپ ءدارىس وقىتادى. جاپون عالىمدارى تاماقتانۋ مەن ساباق ۇلگەرىمىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى ۇنەمى زەرتتەپ، ونىڭ ناتيجەلەرىن مەكتەپ اسحانالارىنا دەرەۋ ەنگىزىپ وتىرادى.

فينليانديا: كۇن سايىن مۋزىكامەن

بۇل ەلدە بالالارعا ءۇي تاپسىرماسى دەرلىك بەرىلمەيدى. ساباق اراسىنداعى ۇزىلىستەر ەڭ ۇزاق. «فينليانديانىڭ وقىتۋ جۇيەسى: الەمدەگى ەڭ ۇزدىك مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىمى» كىتابىنىڭ اۆتورى، امەريكالىق پەداگوگ تيموتي ۋولكەر فينليانديانىڭ قاراپايىم مەكتەبى كوپتەگەن نارسەسىمەن تاڭعالدىراتىنىن جازادى.

سكانديناۆيالىقتاردىڭ پىكىرىنشە، ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن مەكتەپتى مىندەتتى تۇردە ەڭ زاماناۋي تەحنيكامەن جابدىقتاۋ شارت ەمەس، ەڭ باستى قاجەتتى باعدارلامالار مەن قۇرالداردى ءتيىمدى قولدانسا جەتكىلىكتى.

ءۇزىلىس كەزىندە بالالار سىنىپتاعى مۋزىكالىق اسپاپتاردا ء(تىپتى باراباندا) ويناپ، وزدەرىنىڭ كومپاكت-ديسكىلەرىن جازا الادى. وقۋ باعدارلاماسىندا مۋزىكا ساباعىنىڭ ساعاتى ماتەماتيكامەن بىردەي. ويتكەنى ساباقتاعى جەتىستىك مۋزىكالىق بىلىممەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى دالەلدەگەن.

مۇندا وقۋشىلاردان ەمتيحان الۋ سيرەك كەزدەسەدى، تەك كۇتپەگەن تاپسىرمالاردى شەشۋ قابىلەتىن تەكسەرەدى. فيندەر ەسىرتكى، سوعىس، سپورتتىق ەتيكا نەمەسە جىنىستىق تاربيە سياقتى كۇردەلى تاقىرىپتاردان قاشپايدى. وقۋشىلارعا بىرنەشە پاننەن العان ءبىلىمىن بىرىكتىرىپ پايدالانۋدى ۇيرەتەدى، مۇنداي ءتاسىلدى ولار «ءبىلىمدى بەكىتۋ ستراتەگياسى» دەپ اتايدى.

كانادا: قايىرىمدى بولايىق

ءبىلىمى جوعارى دەڭگەيدەگى باسقا ەلدەر سياقتى كانادالىقتار دا العان ءبىلىمدى قولدانا الماۋدى «بىلىمسىزدىكپەن تەڭ» دەپ سانايدى. سونىمەن قاتار ەمتيحان باعاسى بالانىڭ مۇمكىندىگىن تولىق كورسەتە المايتىندىقتان، بۇعان اسا ۇلكەن ءمان بەرمەيدى.

ەلدە بىرىڭعاي ءبىلىم مينيسترلىگى دە جوق. ءبىلىم كەڭەسى 13 پروۆينتسيا مەن تەرريتوريا وكىلدەرىنەن قۇرالادى. كانادالىقتار بالانى كىشكەنتايىنان باۋىرمال، جاناشىر ءارى ءتوزىمدى ەتىپ تاربيەلەيدى.

پسيحيكالىق اۋىر اۋىتقۋلارى بارلاردان باسقا، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار ارنايى ەمەس، جالپى وقۋشىلارمەن بىرگە وقيدى. كانادالىقتار بالالارىنا: «ءبارىنىڭ ءومىرى بىردەي ەمەس. جانە بارىنە ءومىر جەڭىل تيمەيدى، سوعان بايلانىستى ءارتۇرلى ادامدارمەن ءتىل تابىسىپ ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋ كەرەك»، دەپ ۇيرەتەدى. وقۋشىلاردى ەكولوگيا، قايىرىمدىلىق، قارتتارعا قامقورلىق جاساۋ سياقتى ەرىكتىلىك (ۆولونتەرلىك) جۇمىستارعا بەلسەنە تارتادى.

ۆەتنام: جوعارى ەتيكاعا نەگىزدەلگەن وقىتۋ

بۇل ەلدە دە قىتايداعىداي مۇعالىم جاي عانا قىزمەتكەر ەمەس، قوعامدا ۇلكەن قۇرمەتكە يە تۇلعا. مۇعالىمدەر بالالارعا ءوز اتا-اناسىنداي شىن جۇرەكپەن قارايدى. سودان دا بولار، بۇل ەلدە كەز كەلگەن جاستاعى ازاماتتار وقۋعا ىنتىزار: وقۋ ماتەريالدارىن الدىن الا زەرتتەۋگە، قوسىمشا كۋرستارعا قاتىسۋعا، شەتەل تىلدەرىن ۇيرەنۋگە ءاردايىم دايىن تۇرادى.

ۆەتنامدىقتار ءبىلىمدى تابىسقا جەتۋدىڭ، وتباسىنا اماندىق پەن قۇرمەت اكەلۋدىڭ باستى جولى دەپ بىلەدى. مۇنداعى مەكتەپتەردىڭ كوبى وقۋشىلارىن «Tiên học lễ، hậu học văn» ۇرانىمەن تاربيەلەيدى. بۇل ۇران: «اۋەلى ادامدارمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋدى ۇيرەن. سودان كەيىن عىلىم-ءبىلىمدى مەڭگەر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

ادامگەرشىلىك-ەتيكالىق تاربيە مۇندا ماتەماتيكا مەن گەوگرافيا سياقتى مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. تاربيەنى تەرەڭ ۇعىندىرىپ، سالتى مەن ءداستۇرىن قۇرمەتتەۋ بالاعا بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ جەمىستى ءارى ناتيجەلى بولۋىنا ىقپال ەتەدى.

امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz