(әngime)

Óz esimi Anar. Edi. Esuas degen dәreje bergen – óz әkesi. Ol oqigha bylay bolghan.

Ákesi, Dәuken, kenes ókimetining kezinde aituly azamattardyng biri edi. Ýlken bir audan búnyng ashsa – alaqanynda, júmsa – júmyryghynda. «Kimsin? Dәukenmin!», «Ou, aghatay, ýige kiriniz!», «Ou, aghatay, tórge shyghynyz!». Qayda barsa, búnyng orny tór. Jinalys bolsa, Dәukeng prezidiumda qonjiyp otyrghany. Bir quaqy qúrdasynyng shygharghan әzil-kekesini bar. «Bizdi Dәukeng prezidiumda tughan, o dýniyening prezidiumynda da búnyng aldyn ala brondap qoyghan orny dayyn!» deydi eken sol Sumúryn. Sumúryn dep at qoyyp, ósh alyp jýrgen – osy Dәukenning ózi.

Sol qyljaqbas qúrdasy: «Kenes ókimeti qúrdymgha ketkende qús jastyghyn qúshaqtap, ókirip-ókirip jylaghan bir-aq adam boldy, ol – mening qúrdasym Dәuken bayghús!» depti.

Dәukenning bayghús bolyp qalghany ras. Búl ayanbay, shyn berilip, shyn senip qyzmet etken partiyasyn búnyng ózi býginde – ala jazday donghalaghy maylanbay, tórt donghalaghy tórt jaqqa qisalandap, óldim, oibay, óldim dep ókirip bara jatatyn ógiz arbagha teneytin, al ózin-ózi ynyrshaghy ainalyp, jýre almay qalghan sumúryn jauyr ógizge úqsatatyn.

Býginde ghoy, emin-erkin sóilep, partiyany keketip, sol partiyanyng ógizi bolghan osy ózin, Dәukendi, keketip-múqatyp otyrghany. Ol kezde, ol kezde bolsa keketu qayda! Keketu týgili, solay oilaudyng ózi qiyn edi ghoy. Oy deysin-au, týsinde, týsinde ghana sonday súmdyqty kórseng – ózinning ýstinnen ózing aryz jazyp bersem be eken dep, myng oilanyp, myng tolghanyp, sarsangha týser eding ghoy, ei, Dәuken!

Sol Dәuken... Ol kezde búny eshkim Dәuken dep aitpaytyn. Dәukeng deytin. DÁUKEN! Sóz qadirin bilmeytin adam búl eki әripting qiytúrqysyn qaydan bilsin! N әripi men NG әripining aiyrmashylyghy jer men kóktey! Solay ghoy? Solay!

Býginde ghoy, býginde, «Ey, Dәuken» deytin boldy keybir naqúrystar... Solardyng biri – anau, ózimning shopyrym bolghan Sumúryn! «Qúlan qúdyqqa qúlasa, qúlaghynda qúrbaqa oinaydy» degen sol! Áy, zaman-ay, zaman-ay!

Býginde sol Sumúrynnyng búqakóz úly isker atanyp, kommersant atanyp, «Mersedes» minip jýr. Sumúryn әkesine «Toyota» әkelip, syilap ketti. Syilasyn ghoy, syilasyn. Mening oghan ishtarlyghym joq. Minsin! Shayqaqtap jýrsin! Biraq sol Sumúryn «Toyotamdy juamyn» dep toy jasaydy. Toyyna meni, myna (Meni!) shaqyrady. Men, men! Onyng toysymaghynda tamada bolamyn! Búdan artyq qorlyq bar ma? Bardym. Basqaryp berdim. Biraq, biraq, ishinde it ólip jatady eken ondayda! Oi, zaman-ay desenshi! Qúm jinalyp tas bolghan, qúl jinalyp bas bolghan zaman-ay!

Mening dengeyimdegi partiya-kenes qyzmetkerlerding bәri, alghashqy bir-eki jyl el-júrttan úyalyp... ómir-tirlik maydanyna aralasugha batyldary barmay jýrdi me, әlde... dayyn asqa tik qasyq bolyp, jatypisher, ynjyq bolyp qalghan ba... әiteuir qantalapaygha birden aralasyp kete almady. Birden aralasyp kete almadyq. Dәlirek aitsam, men ózim bel sheship kirisip kete almadym. Bәrimiz han kóterip jýrgen Dәukeng edi ghoy dep shaqyratyn shyghar degen ýmit te ýzilmegen edi-au... Sóitsem, jaryqtyq Marks pa, әlde Engelis pe aitqan: «Adam adamgha qasqyr bolyp shabatyn kapitalizm» degen tajalgha ózimiz súranyp, ózimiz jalynyp kelip... gýmp etip, sol tajaldyng ayaghyn qúshaqtay qúlappyz ghoy...

Endi, mine, Býbish bayghús joqshylyqtyng qorlyghyna shyday almay, ahylap-ýhilep jýrdi-jýrdi de, eki ayaqtan sal bolyp jatyp qaldy. Jalghyz úldyng siqy anau... Ketti. «Angliyada jýrmin» dep bir hat jazdy. «Amerikada jýrmin» dep eki hat jazdy. Singapur, Gonkong degen jerden dúghay-dúghay sәlem joldady. Sodan ýni óshti. Qayda jýrse de, jer basyp aman-esen jýrse eken! Ózi de... Tilin traktordyng shynjyrymen matap sýireseng de bir auyz sóz shyqpaytyn jaryqtyq edi. Qalyn-qalyng dәpterdi aldyna jayyp qoyyp, anda-sanda múrnyn tereng bir tartyp qoyyp, esep-qisap shygharghannan basqa qolynan týk kelmeydi ghoy, týk kelmeydi. Ózimnen de bar. Partiyanyng tapsyrmasy dep shapqylap jýre berippin, jýre berippin. Mandayymdaghy jalghyz úl Anarym anyryp dalada qalypty. Áke tәrbiyesin kórmegen úl bala mәngirip qalmay, qaytsin endi! Ózimnen! Bar pәle ózimnen!».

Dәuken kýn sayyn, apta sayyn, ay sayyn, jyl sayyn osylay kýnirenetin. Kýnirenetin de jýretin.

Sóitip jýrgende...

***

Sóitip jýrgende Sumúryn úly Búqakóz búlardyng birneshe jyldan beri ashylmaghan biiiyik aghash qaqpasyn shiqyldatyp, oibaylatyp ashqyzyp («Aghatay! Biz sizdi әdeyi izdep keldik!» dep jalynyp-jalpayghan son, búl qansha jyldan beri qansyp túrghan qaqpany ashugha rúqsat bergen), engezerdey mәshiyne mingen eki jigit búnyng ýiine kirip kelsin.

Býbish oty sónbegen tanaday kózi móldirep:

– Kelinder! Kelinder! Tórge ozyndar! – degen niyetin ymmen ghana bildirip, ong qolynyng alaqanyn asha týsip, tór jaqty ýnsiz núsqap, isharat bildirdi. «Zamanymyz dýrildep túrghan kezde qonaq shaqyrugha, qonaq kýtuge qúshtar-aq edi, jaryqtyghym! Endi qarashy! Mýsәpir bolyp otyrysyn!».

Búqakózding qasyndaghy asa úqypty kiyingen (qara kostum, әppaq qarday kóilek, qyzghylt galstuk) jigitting týr-týsi tanys siyaqty kórindi búghan. Dәukenning súqtana qaraghanyna quanyp ketkendey Sumúryn úly Búqakóz (әkesine Sumúryn degen, úlyna Búqakóz degen esim bergen Dәukenning ózi edi) qipaqtap, sәl-pәl ýnsiz otyrdy da:

– Agha! – dep sóz bastady Búqakóz. – Tanyp otyrsyz ba? Taghy da múqiyat, zerttey qaranyzshy! Qaranyzshy! – dep bastyrmalatyp ketti. Sodan keyin nasattana, mәz bolyp: – Qaranyz. Qarap alynyz! Biraq bәribir jygha tanymaysyz! – dep qutyndap qoydy.

Búl, shynynda da, shyramytyp otyr. Biraq kim edi? Tanityn tәrizdi. Tap basyp aita almay otyr. Kim edi, Qúday-au?! Óni tanys qoy, tanys.

– Jaraydy! Sizben әkem qúrdas eken dep, men tantyp ketpeyin! Sýiinshi beriniz! Búl jigit sizding Qybyray elindegi naghashynyz Berdibekting kenjesi! Esimi Keldibek! – dedi.

Dәukenning miy shyng ete qaldy. Kózi qarauytyp, basy ainaldy.

– Bә-ә-se! – dep, ornynan kóterile berdi. Kózinen jas shyghyp ketkenine qysylyp ta ýlgerdi. – Bəse deymin-au! Berdibekti men agha deytin edim ghoy! Bar bolghany eki-aq jas ýlken bolsa da! Azdap anana da tartypsyn. Mening birden tanymay qalghanym sol eken, sol eken! Ákeng Ózbekstangha kóship ketpegende, ol ekeuimiz bir aulada óstik emes pe?! «Qazaqstannan kóshpey-aq qoy, qasymda bol» dep qansha jalyndym men oghan! Balalarymyz jatbauyr bolyp ketedi dep aitpadym ba men oghan! Aytqamyn men oghan! Endi, mine, bir-birimizdi әreng tanydyq. Mening Anarym senen tórt jas kishi edi ghoy! Sen ony kórgen emessin. Kәne, ornynnan túrshy! Qayta qúshaqtap amandasayyn!

Dәuken Keldibekti qúshaqtap túrghanda bayqady, divanda otyrghan Býbishting kirpiksiz ýlken de úyaly kózderinen eki sala bolyp jas, kәdimgi әiel adamgha ghana tәn meyirim jasy sorghalap, iyegine jetip qalypty.

– Sening maman, sening maman... mening eng jaqyn pədróshkem edi ghoy... Saratayym aman ba, Saratayym? Sara qayda?

Ystyq kóz jasymen juylghan ystyq qauyshu jarty saghatqa sozyldy. Sodan keyin amandyq-esendik súrasu, «anau ining bar edi ghoy, anau qaryndasyng bar edi ghoy; olar qayda?» degen siyaqty súraq-jauaptargha jәne jarty saghat ketti. Sodan keyin ghana Dәuken bayqady: eki jigit tyqyrshyp, mazasyzdanyp, әldeqayda asyghyp otyr eken. Shәige de, etke de qaraytyn uaqyttary joq sekildi. Mal soy, qonaq bolyp qonyp ketu degenge ekeui de shyr- pyr boldy. Abyr-sabyr basylghan kezde, eki jaqtyng da quanyshtan jarylyp kete jazdaghan jýrekteri ornyna týsken kezde, Keldibek «Endi sen sóile» degendey belgi berdi qasyndaghy serigine.

Sonda Sumúryn úly Búqakóz eki janary maylanyp, erekshe shabyttanyp otyryp, sóz mayyn tamyzyp otyryp, bylay dedi:

– Kókó! – dep bastasyn da, qyzyl tilin jorghalata jónelsin bir, jorghalata jónelsin. Alystan sermep, jýrekten terbep, myna otyrghan dosynyng ana tiline shorqaqtau ekenin eskertip, ol ýshin keshirim súrap alyp, josyltty bir deysin, josyltty.

«Qúddy әkesi tәrizdi shelektegi qara sudan sapyryp-sapyryp sary may alatyn alayaqtyng ózi ghoy myna sudyraq!» dep týiip qoydy Dәuken. Úzyn sózding qysqasy, Dәukenning týsingeni, úqqany: bir aulada birge ósken naghashy aghasy Berdibekting jaghdayy jaman emes kórinedi, Taskent tóniregindegi Qybyraylar (qazaqtyng bir ruy) sol kisining ashsa alaqanynda, júmsa júmyryghynda eken! «Shekara ashylsa, aiybymdy arqalap bararmyn!» depti. «Ázirshe, myna ózbek mәshiynesin mening aiybymnyng óteui dep ala túrsyn! – depti. – Amandyq bolsa «Land Kruzer» degen suday jana japondy aparyp berip, jiyenimnen keshirim súraymyn!» depti.

Sonymen, ne kerek, dastarhan jayylyp, asyghys-ýsigis bir-eki piala shәy iship, búlar syrtqa shyqsa – aula ishinde ózbekting suday jana mәshiynesi túr! Engezerdey-engezerdey eki jigit iyilip, taghzym etip, suday jana ózbek mәshiynening esigin aiqara ashyp:

– Kókó, kәneki, otyrynyz! Mineki, kiltiniz! IYgiliginizge mininiz! – dedi.

Ol eki jigitting aitqany ras degendey Búqakóz de basyn shúlghyp-shúlghyp qoydy:

– Kókó! Túlparynyz qútty bolsyn! – dep mәz bolyp túr. Naghashy aghasynyng úlyn ózi tauyp әkelgenin sezdirip qoyghysy kelgendey: – Ózinizdi papam ekeuimiz ylghy maqtan tútyp otyramyz! – dep, auzynan shyqqan lebizin nyghyzdap qoydy.

Búlar tilekshiler ghana, mәshiyneni syilap túrghan men ghoy degendey, asa senimdi, qorytyndy sózdi, manghazdana túryp, Keldibek ózi qorytty:

– Tapsyrmanyzdy oryndadym dep papamnan sýiinshi súraymyn, kókó! Álginde aitqan uәdem – uәde: Astanagha baryp kelgen son, eng kýshti mәshiyne «Land Kruzerdi» ózim, óz atymnan syilaymyn! – dep toqtady.

Ol jәy ghana sypayygershilik sóz ghoy dep oilaghan Dәuken:

– Amandyq bolsyn. Amandyq bolsa, bәri bolady ghoy! – dep basyn shúlghy saldy.

***

Býbish ekeui tang atqansha úiyqtay almady. Úiyqtaymyz-aq dep jatady. Úiqy qashyp ketken, dónbekship, ahylap-ýhilep, qayta túrady. Shay qaynatyp ishedi. Berdibek naghashysyn eske alady. Sara qúrbysyn eske alady. Qayta jatady, qayta túrady. Tang bozaryp atqanda ekeui de qalay mýlgip ketkenin bilmedi. Áldekim qaqpa syrtyndaghy qonyraudy basyp túrsa kerek. Ol jaryqtyqtyn, qonyraudy solay ataytyn Dәuken, ol jaryqtyqtyng dauysy qarlyghyp qalghaly qashan! Mynq-mynq etedi de, qúmyghyp tynady. Kiyinip, shayynyp, bastyq bolyp túrghan kezinde qoqyrayghan bas kiyimning astyna syimay qobyrap túratyn búira shashty, býginde juasyp qalghan sary-qoshqyl shashty... jýre sipay salyp, kýnkildep, kýbirlep, baryp, qaqpany ashsa – Sumúrynnyng Búqakózi eken. Jymyn-jymyng etedi.

– Kóke! – deydi. – Mening dosym Keldibek geniy ghoy, geniy! Maghan týnimen úrysty. «Sen, aqymaq, mening esime nege salmadyn?» dep. «Astanada túratyn Anargha nege baryp kelmeske» dep... «Dәukendi nege jalghyz balasyna aparyp kelmeske» dep! «Dәukenning zeynetaqysy qaybir mardymdy deysin! Ózimiz úshaqqa luks belet alyp, luks qonaqýiden luks nómir alyp, әkesi men balasyn luks yrystrangha aparyp, bir jyrghatyp qaytpaymyz ba» dep! – Keldibek solay-solay kósilip әreng toqtady.

Sonymen, ne kerek, kelesi kýni týs əletinde eki jigit, bir zeynetker úshaqtyng trapynan týsip kele jatty. Búlardy, Keldibek aitqanday, luks mәshiyne kýtip túr eken. Luks mәshiynening shopyry keshe ghana Dәukenge ózbek mәshiynening kiltin tapsyrghan eki engezerding biri eken. Eki engezerding ekinshisi luks kólikting artqy esigin aiqara ashyp, aldymen Dәukendi jayghastyrdy, sodan song Keldibek yzdiyp kelip oryn tapty, shopyrdyng qasyna Búqakóz otyrdy. Sodan song ghana eki engezerding ekinshisi ózi jenil qozghalyp, lyp etip ornalasa qoydy. Ornalasa qoydy da:

– Poehali! – dep pәrmen berdi.

Búlardy Astananyng eng biyik qonaq ýii kýtip túr eken. Dәukenning «kýtip túr eken» deytini – búlardyng luksi toqtar-toqtamastan esik aldynda túrghan luks kiyimdi luks qyzmetker túra úmtylyp kelip, luks mәshiynening júmsaq esigin asha berip:

– Qosh kelipsizder! – dep aityp ýlgerdi.

Luks qonaqýiding luks nómiri tym keng eken. «Ýsheuimiz de osynda jatarmyz» dep qorytyndy jasay bergende... tym sypayy naghashy Keldibek:

– Jiyen agha, tamaqtanyp alayyq... Zәuhanagha baramyz ba? Álde bәrin osynda aldyrayyn ba? – dep yzdiyp túr. Keshegi kelmeske ketken ómirinde, talay-talay luksterdi kórgen Dәuken býgingining luksin de kóreyin degen oimen:

– Restoran! – dep әdeyi aksentsiz til qatty. «Mynalar meni auyldyng jaman-jaqybay shalyna ainaldyra bastady-au!» dep, ishtey shiryghyp aldy. Ensesin kóterip, qomdanyp qoydy.

Restoran da qúlpyryp túr eken. Ásirese tóbesin aitsanshy, tóbesin! Kógildir aspannyng ózimen astasyp túr dese de bolghanday. Aqyryn-aqyryn jyljyp bara jatqan qara ala shabyr búlttar tamsandyrdy búny.

Ózining dәureni jýrip túrghan kezdegidey-aq Dәuken eng qymbat koniyaktyng bir shynysyn tauysyp, ekinshisin ashqyzdy.

– Bizding zamanymyzda eng qymbat tagham – bifshteks degen bolushy edi. Mynalaryng ol bifshteksti on orap alatyn shyghar! – dep bir qoydy. Sodan keyin Dәuken shyn kósildi. Qyzara bórtip alyp: – Myna... myna otyrghan Keldibekting әkesi Berdibek ekeumiz ne kórmedik! Ne istemedik! – dep bastap, jas kezderindegi hikayattaryn jyr ghyp aityp otyrdy. Ózi aityp, ózi kýledi, jaryqtyq. Anau ekeui bas shúlghyp, jalghan kýlip otyrghanyn bayqar emes. Sumúryn úly Búqakózding mazasyzdanyp, qayta-qayta zaldan shyghyp, qayta kirip, Keldibekting qúlaghyna әldene dep sybyrlap, kýbirlep, iynening úshynda (búl orys tilinen alynghan teneu) otyrghanday qúty qashyp, syrghanaqtay berdi.

Keldibek tórtinshi mәrte syrtqa shyghyp, qaytyp kelip, qúlaghyna sybyrlaghanda, Keldibekting qabaghy týiilip, ensesi týsip ketkenin Dәuken bayqady, biraq mәn bermedi. Kýni ótken, qyzyghy úmytylghan zamanynyng eshkimge keregi joq jyryn jyrlay berdi, jyrlay berdi.

Sumúryn úly Búqakóz besinshi mәrte syrtqa shyghyp, qaytyp kelip, iyghyn qiqang etkizip, basyn shayqaghan kezde Keldibekting únjyrghasy týsip, qabaghy týnerip ketti. Jiyen aghasynyng tausylmas jyryn dórókileu ýnimen ýzip jiberip:

– Jaraydy, agha! Ángimenizding qalghanyn nómirge baryp jalghayyq! – dedi.

«Nómirge baryp jalghayyq» deuin degenmen, búny apanday bólmege kirgizip jiberip, ózderi ghayyp boldy. Jarty saghattay uaqyt ótkende Sumúryn úly Búqakóz, qolynda eki shyny qymbat koniyagi bar, miyneral sulary bar, ónkendep jetip keldi.

– Agha, keshiriniz! Keldibekti ýlken bir bastyq shaqyryp ketti. Men de birazdan song sonda baramyn. Sizben azdap otyra túrayyn, – dep mәimónkeledi.

Azdap otyra túrghanymen, әldenege tyqyrshyp mazasy ketti. Qolyna ústap otyrghan qaltafonyna qayta-qayta qaraydy. Búl kekete oilap qoydy: «Búny bireu izdese – qonyrau shalady emes pe? Sony da bilmey me?!». Bir kezde qaltafony qysqa ghana zyng etti de, ýni óshti. Sumúryn úly Búqakóz shoq basyp alghanday ornynan atyp túrdy.

– Al, kóke, men kettim! Bastyq shaqyryp jatyr... – dedi. Búqa kózi mýlde alaryp ketken.

«Meni kókelep alyp kelgen myna ekeuding әreketi júmbaq bola bastady ma, qalay?» dep, qysqa ghana oilady da qoydy. Dәuken úzaq oilay almaytyn. Bar ómiri, bar tirligi tereng de úzaq oilanu degen qasiyetten júrday ghyp tastaghan edi. «Tang atsyn. Anardy tauyp alayyn. Ar jaghyn kóre jatarmyz! Solay emes pe?» dep jana bótelkening tyghynyn ózi biletin, ózi daghdylanghan әdispen op-onay ashyp aldy da, әldekimdi keketkendey, әldekimdi múqatqanday jymiyp, pýmkege qol sozdy.

***

Qansha kesh jatsa da, tanghy altyda oyanatyn daghdysy. Oyandy. Juyndy-shayyndy. «Myna apanday eki bólmening rә-әә-hәtin (rahat degen sózdi Dәuken solay aitatyn) bir kóreyin!» dep týidi qyrma saqal keyipkerim. Búny Astanagha qoyarda-qoymay alyp kelgen eki jigitten habar-oshar bolmaghan son, jaryqtyq, topyraghyng torqa bolghyr kenes ókimetining kezindegi daghdysy boyynsha, elektr shәinekke shay qaynatyp, asyqpay-saspay otyryp, tamaq jibitti. Shaydyng aldynan, әriyne, bir rýmkeni qylghytyp jibergen... Birinshi rýmke jetimsirep qalmasyn dep, onyng qasyna serigin jiberdi. «Er kezegi ýshke deyin» degen mәteldi de úmytqan joq. Birazdan keyin kónildendi. Tilbezer jalghady. Songhy habardy kórmeytin. Kóre qalsa, jyny kelip, ashulanyp, qozyp ketetin. Sondyqtan da ózi daghdylanghan kanaldy tez tauyp alyp, әnshi-biyshilerdi qyzyqtay bastady.

«Qyzmeting qay jerde?» dep bir mәrte búl Anardan súraghanda, ynjyq neme: «Ony qaytesin, papa!» dep qyljaqtap qoyghan. «Aytsanshy-ey!» dep, búl qadala týskende, úly: «Bәribir týsinbeysin, papa!» dep qashqalaqtay bergen. «Áy, kýnkiygen úlym-ay, mətiymətiykә degen shimay-shatpaqtan basyndy kótermeytin edin, revizor shygharsyn!» degeni bar búnyn. Sonda Anar: «Sizge mening qyzmetim kerek pe, ózim kerekpin be?» dep, jas kezindegi Býbish siyaqty jymysqylana jymighan. «Ákege tartpay, anasyna qaray qisayghanyn qarashy, kýshiktin!» dep bir qyjyrtyp qoyghany bar Dәukennin. Sol esine týsti. «Meyli de, qatarynan kem qalmay, aman jýrse bolghany. Tek qana, tezirek ýilenip, Býbish ekeuimizge nemere sýigizse bolghany».

Sóitip, keyif qúryp otyrghanda, luks bólmening esigin laqtyra ashyp, Sumúryn úly Búqakóz kirip kelsin. Kirip kelsin de, búqa kózi alara týsip, tership túrghan tәmpik múrnyn aqshyl kəstýmining jenimen bir sýrtip qoyyp:

– Kiyininiz, kókó! Jýriniz, kókó! Kettik, kókó! – dep búny asyqtyra bastady.

– Jau quyp kele me seni? – dep mysqylday, ornynan kóterile berdi búl.

– Jau deysiz-au, kókó, jaudan da jaman! Ýlken bastyq kýtip otyr, kó-ó-kó-ó! – dep aptyghyp túr Sumúryn úly Búqakóz.

Búny sonshama asyqtyryp alyp shyqqanymen, Berdibek úly Keldibek asyghystyq tanytpady. Ol búnyng qolynan bekem ústap alyp, nәrestedey jetelep әkelip, luks mәshiynege otyrghyzdy. Luks mәshiynege otyrghyzyp alyp, әldebir batyrdyng basynan úshyp ketip, qara jerge qúlap týsken dulygha tәrizdi biiiyik dýkenge alyp keldi. Alyp keldi de, sol jetelegen qalpy ekinshi qabatqa kóterildi. Sol arada erkek adamdargha arnalghan kiyim satylady eken, asyqpay jýrip, Berdibek úly Keldibek óte qymbat kostum әperdi Dәukene.

– Búnyng ne? – dep edi búl, Berdibek úly Keldibek, sәl qysyla túryp:

– Búl – naghashynyzdyng tapsyrmasy! – dedi. – Ol kisi sizdi tauyp alghanyma jýd-dә riza! Amandyq bolsa, biyl kýzde ózim izdep baramyn dep otyr! – dep qysqa qayyrdy.

Qymbat kostum, qymbat kóilek, syqyrlaghan su jana tufly kiygen búrynghy bastyq, býgingi zeynetker Dәuken, dalada qalghan qayqy qylyshtay sozylghan biyik ýiding aldynda túrypty. Mandayshasyna qarap edi: iri-iri әriptermen «Uәziriyattar ghimaraty» dep jazylypty.

Búlar saltanat satysymen joghary kóterildi. Ishke kirdi. Magnit esikting aldyn kes-kestep eki saqshy túr eken.

– Qayda? – dedi, qyz ba, әiel me, әiteuir saqshy.

– Biz Dәuken úly Anargha baramyz! – dep qatqyl til qatty Sumúryn úly Búqakóz. – Ol kisi «Saghat ýshke kelinizder. Propusk jazyp qoyamyn» degen, – dep lyp-lyp ete qaldy taghy da.

Áyel me, әlde qyz ba, әiteuir saqshy әldebir dәpterdi ashyp, úzaq ýnildi. Sodan song kesip aitty.

– Dauylbay úly Dәuken, Berdibek úly Keldibek, kiriniz, – dep, dik-dik ete qaldy, qyz ba, әiel me, әiteuir saqshy. Sumúryn úly Búqakózding onsyz da badyraq janary sharasynan shyghyp kete jazdady.

– Men she?

– Siz tizimde kórsetilmepsiz! – dep kesip tastady formasy ózine jarasqan qyz ba, әiel me, әiteuir saqshy. Dәuken sózge aralasayyn dep oqtalyp edi, Berdibek úly Keldibek búnyng qolynan qatty ústap aldy da, jetektey jóneldi. Sol jetektegen qalpy, liftige otyrghyzdy, sol jetektegen qalpy on birinshi qabatqa kóterildi, sol jetektegen qalpy úzýýýn dәlizben jýrip-jýrip kelip... «Tóragha orynbasary Dauylbaev Anar Dәukenúly» degen kabiynetting kireberisine bir-aq toqtaugha múrsha berdi.

– Anau bayghús qalyp qoydy ghoy... – dep senimsizdeu kýbirlep edi búl, anau:

– Ony qaytesiz, agha, ol keyin... keyin... – dep, naghashylaryna tәn dóng múrynyn shiyirdi Berdibek úly Keldibek.

At shaptyrym kireberis bólmede otyrghan óte qatty boyanghan úzyn siraq qyz:

– Sizder... – dep, ornynan kóterile bergende, biyik esik serpilip ashylyp, ishten... biyik te shidiygen Dәukenúly Anar shygha berdi. Shygha berdi de:

– Papa! – dep, juan dingekke oratylghan shyrmauyqtay iyrelendep kelip bas saldy. – Papa!

Ákesin әbden saghynghan ba, qalay, Anar Dәukenning qolynan jetektep alyp, ishke kirgizip, dermantinmen qaptalghan qara esikti jauyp aldy. Anyryp túryp qalghan Keldibek, bastyghy shygha kelgende qarghyp túryp, sileyip qalghan úzyn siraqqa qarady, úzyn siraq «Men qaydan bileyin» degendey júp-júmyr iyghyn qiqang etkizdi de, ornyna jayghasa berdi. Ynghaysyz jaghdayda qalghanyn sezgen Keldibek amalsyz kóp oryndyqtyng birine jambastay jayghasty.

Qansha jyldan beri kezdesuding sәti týspegen әkeli-balaly ekeuding alghashqy til qatysuy ylghy bir odaghay sózder men lep belgi, súraq belgilerden túrghandyqtan, ol on-on bes minutty ótkizip jibereyik. Eki jaqtyng da ekpini basylyp, eki jaq ta sabasyna týsken kezde әke jaghy tez jibidi.

– Jaraydy. Saghynghan әke, saghynghan ana ne demeydi, artyq ketsem – týsin meni, – dep qymbat divangha jambastay berdi burylbas.

– Týsindiniz ghoy? Keshirdiniz ghoy? – dep iyrelendep kelip, «Maghan osy da jetedi» degendey, divannyng qúlar shetine dým ildi kirpibas.

Ekeuining de kónili ornyna týsken kezde, әke úlyna qadala qarap:

– Mynauyng ne, mynauyn? – dep mynau apanday kabiynetti ong qolymen qúlashtay «syzyp», menzep ótti. — Osy... ózi... myna senin... myna sening óz kabiyneting be?

Kirpibastyng ózine ghana jarasatyn jayau qyljaghy bar edi, sol daghdysyna salyp:

– Nemene, tym tar ma eken? – dedi jymiyp. – Ministrimning kabiyneti búdan ýlken emes...

– Ministring әlgi... anau ma? – Burylbas úlyna riza kónilin jasyrmay, ministrding aty-jónin búzbay atady. – Sol ghoy?

– IYә. Sol!

– Oooo! Jaman ornalaspapsyn, jaman bala! – Sodan keyin ghana búny Astanagha alyp kelgen eki jigit esine týsti. – Álgi meni alyp kelgen eki jigit bar edi ghoy? Olar nege kirmegen?

– Olardy men kirgizbedim, – dep jymidy Anar. Barlyq ata-anagha tәn syn kóz úlynyng eki jaghy suala bastaghanyn, eki kózi shýnireyip, janary bәsensip qalghanyn bayqady. Bayqady da, jýregi múzdap sala berdi.

– Kýiing qashyp ketipti, әli ýilenbegensin-au, shamasy?

– Ýilenetin bolsam, mamam ekeuinizding aldynyzdan óter edim ghoy. Kisәpir bolyp ketken joq shygharmyn. Óz aqshama eki bólme ýy satyp alghanmyn. Sonda túryp jatyrmyn. Mamang ekeuinizdi sonda kóshirip alsam ba degen niyetim bar...

– Qoy, onday sóz aitpa! Kelinning qolyna qarap otyratyn Dәuken men Býbish joq! Aytpa ondaydy! Odan da tezdetip ýilen. Býbish ekeuimizge nemere sýigiz! Vot v chem vopros! — dep, bastyq bolyp, tóbesimen kók tirep túrghan kezdegi bir mәtelin kóldeneng tartty. Sodan keyin, kenet ózgerip, Astanagha qalay kelgeni, nege kelgeni esine týsip, qatulanyp, biraz ýndemey qaldy da:

– Mening TUGhAN NAGhAShYM saghan tagha bolady. Sonyng tughan úly – sening de BAUYRYN. Sonyng saghan bir bolar-bolmas isi týsip túr eken. Ózing tәrizdi eki zam qol qoyypty. Sening qolyng bolsa, ministr qol qoyamyn depti. Sening de zam ekenindi men qaydan bileyin! ShTIRLIS bolyp ketken ózing ghoy... Soghan qolyndy qoyyp bere sal! Neng ketedi? Bauyryng ghoy! Maghan «Ylang Kýrzi» degen suday jana mәshiyne mingizem dep otyr!

Kónildenip otyrghan әke balagha sonday qolqa saldy. Bala týlkidey jymiyp, júmsaq ýnmen jauap berdi.

– Papa! – dedi ol. – Qolqanyzgha qúldyq! – dedi ol. – Áke búiryghy – balagha zan! – dedi ol. (Sol sәtte, sol bir qas qaghym sәtte әke ornynan qopandap, iri tisterin aqsita kýlip ulgerdi. Úlyna «bәse!» dep aitpaqshy edi...) – Áke búiryghy balagha – zan! – dedi ol taghy. – Biraq әke sózi memleket mýddesine qarsy jýrmeydi ghoy! Solay emes pe, papa?! – dedi ol. Jymiyp, kózi kýlimdep otyryp aitty ol.

Búndaydy kýtpegen әke ornynan qarghyp túrsyn, qarghyp túrsyn da, úlyna tóne qadalyp:

– Ne dep otyrsyng sen! — desin. – Esing dúrys pa? – desin. – Býginde ekining biri... Ekining biri deppin-au, ysplosh y ryadom solay jasap jatqan joq pa? – desin, ashu-yzanyng bas bilmeytin asauyna mingen kezde ol orysshalap ketetin, sol daghdysymen әlgi tirkesti qayta qaytalady: – Ysplosh y ryadom solay emes pe?

– Solay ekeni – solay... – dep moyyndady Anar. – Biraq men, jәne Angliyadan, Fransiyadan, Gollandiyadan oqu bitirip kelgen bes jigit, onday bassyzdyqtyng tamyryna balta shabamyz dep, bir-birimizge ant berisip kelgenbiz... Tak chto, papa, sizding naghashynyz buynsyz jerge pyshaq úrmasyn!

Sol sәtte ghoy, sol sәtte, qas pen kózding arasynday sәtte, ashudyng tankisine mingen әkening óz úlyna, jalghyz úlyna:

– Idiot! Esuas! – dep aiqaylap jibergeni. – Ol naghashym maghan «Ylang Kýrzi» syilaymyn dep sәlem aityp jibergen edi ghoy... – Ile-shala: – Idiot-au, esuasym-au... – dep, ýni júmsaryp, qymbat divangha sylq etip otyra ketkeni...

– Ras, biz azbyz, әzirshe azbyz. Biraq bizdi qorghaytyn prokurorymyz bar.

– Prokuror deydi... esuas! Bilemiz ghoy prokurordyng qanday bolatynyn...

– Siz meni dúrys týsinbediniz, papa... Bizding prokurorymyz mynau... kompiuter! – desin sonda jas bastyq, otyrghan ornynan kóterile berip: –Osy! Osy bizdi qorghaydy, – desin qorazdanyp...

– Oibúi, qaraghym-ay... Shet elden oqu bitirip kelip, el qataryna qosyldy ma dep jýrsem... «Aydaghanyng bes eshki, ysqyryghyng jer jaradynyn» ózi ekensing ghoy. Beseuing bes shertkennen qalmaysyng ghoy, qiyaly balam-au! – dep kýrsindi kópti kórgen әkki qoraz.

Jas qoraz sasar emes. Ornynan kóterilip, nyq-nyq basyp jetip bardy da, kompiuterding әldebir tetikterin basyp-basyp qaldy.

– Keliniz, kóriniz! Mine, ol «naghashynyzdyn» qolynda jýrgen papka. Osydan eki jyl búryn, Qyzylorda qalasynda túrghyn ýy salamyz dep, qyruar qarjy alghan. Túrghyn ýiding shúnqyryn da qazghan... Sodan keyin shet elge aqshany audaryp jiberip, ózi úshty-kýili joq bolyp ketken. Biz tapqan mәlimetke qaraghanda, ol býginde Serbiyada jasyrynyp jýr. Bir deniz. Odan keyin ol firmany, atyn ózgertip, sizding naghashynyz óz qolyna aldy. Sizding naghashynyz Qazaq-qytay shekarasynda jylmiyp jýrdi. Alghash qatty bayydy. Biraq onyng sengen qúdayy isti bolyp, týrmege týsken son... endi Shymkent jaqty shiyrlap jýr. Bir ókinishtisi, ol – sizding naghashynyzdyng ýshinshi úly ekeni ras!

Kәri qoraz alghash, esinen adasqanday, biraz mәngirip otyryp qaldy. Biraq óz-ózin tez qolgha aldy. Keldibek aulagha әkelip qoyghan su jana ózbek mәshiyne esine týsti, «ony qoyshy!» dep ózbek mәshiyneni kónil tórinen syzyp tastap, onyng ornyna «Ylang Kýrzini» jayghastyrdy. «Bizding auylda mәshiyne minip jýrgender kóp, jyrtylyp aiyrylady, al «Ylang Kýrzi» minip jýrgen eshkim joq! Tak, shto...». Jalghyz úlynyng jetesizdigin oilap, qany qaynap ketti.

– Sonda sen myna menin, Kenes qúlaghan song kýresinde qalghan әkennin, «Ylang Kýrzi» minip, anau mýgedek bolyp qalghan sheshendi otyrghyzyp, toy-tomalaqqa «men bayaghy Dәukenmin!» dep baryp jýrgenine qarsymysyn? – dep kijinip, ornynan atyrynyp túrdy. – Itting iytaqayy solay bayyp jatqan joq pa býginde?! Kórip jýrmiz ghoy bәrin! Esinde bolsyn, el qúlaghy elu, úrlyqtyng izi sayrap jatady. Tak shto... Sen ondaydy qoy, dabay! Qol qoyyp bere sal! Neng ketedi!

Jas qoraz taysalar emes.

– Úyatty qayda qoyamyn, papa?! Úyatty?!

Áli de atyrynyp túrghan kәri qoraz:

– O-o-oy-búúúi... –dep, júmsaq divangha otyra ketti. – Áy, soqyr! Áy, idiot! Áy, esuas! Kózindi ashyp, ainalana qarasanshy! Áy, kórsoqyr! Krugom úrlyq emes pe?! Sol indetti sen, myna múrynboq, ózing siyaqty anau bes molokosos tyimaq pa! Óidóit degen-ay! Óidóit, Alpamysym-ay! Óidóit, Isatay-Mahambetim-ay! Óidóit, Tóle bi, Qazybek bi, Áyteke biyim-ay! Shiltiygen kýreskerim-ay! Biz beseumiz deydi! Antalap jýrgen aramdardyng qanshau ekenin bilesinder me? Bәrining moynynda gәlýstýk! Jylmiyp-jylmiyp otyrghan joq pa tilbezerding tórinde? Ói, idiot! Ói, jetesiz! Ói, esuas! Sen siyaqtylardy bir-aq shertip, joq qylyp jiberip jatqan joq pa, ei, idiot? Ei, esuas!

Kәri qoraz júmsaq divannan qaytadan túryp ketip, jas qorazdy shoqyp tastarday, taptap tastarday qasyna jetip barghanyn ózi de bayqamay qalghan eken. Esin endi jiyp qarasa, bala qorazdyng abyrjyp-sasar týri joq, yrjiyp kýlip otyr... ózine jaraspaytyn aumaqty júmsaq qyzmet oryndyghynda.

– Eshe yrjiyp kýledi mynau esuas! Mynau idiot! – dep kәri qoraz sylq etip divangha otyra ketti. Otyra ketti de, ózi de yrjiyp kýlip jiberdi.

– Dәsibiydәniya, «Ylandy Kýrzi!» – dep toqtady.

Biraq UAQYT toqtaghan joq, әriyne.

Toqtamaydy da.

Ákim Taraziy

Abai.kz