Otyz jyl búryn Qazaqstandaghy orys tilining orny is jýzinde myzghymastay kóringen edi. Ol iri qalalarda, bizneste, BAQ-ta, internette jәne joghary bilim beruding aitarlyqtay bóliginde ýstemdik etti.

Býginde jaghday ózgerip jatyr. Orys tili mýlde joyylyp ketpeydi jәne Qazaqstanda úzaq uaqyt boyy qoldanysta bolady, biraq ol birtindep búrynghy monopoliyasynan aiyrylyp keledi. Al búl prosesti keri qaytaru mýmkin emes.

Birinshi әri, mýmkin, eng manyzdy sebep — Reseyding Ukrainagha qarsy soghysy. 2022 jyldyng 24 aqpanynda bastalghan tolyq auqymdy basyp kiru Resey memleketining halyqaralyq bedeline ghana emes, sonymen qatar Mәskeu ondaghan jyldar boyy ózining tabighy jalghasy dep sanap kelgen býkil mәdeny kenistikke de ýlken ziyan keltirdi. Til sayasattanyp ketti.

Ukrainanyng ózinde zertteushiler soghys bastalghannan keyin әleumettik jeli paydalanushylarynyng orys tilinen ukrain tiline auysuy kýrt ýdegenin tirkedi. Zerttelgen toptaghy búryn orys tilinde sóileytin paydalanushylardyng jartysynan kóbi ózderining tildik minez-qúlqyn ózgertti. Búl basqa postkenestik memleketter ýshin de eskertu boldy: Mәskeu «orys tildilerdi qorghau» ritorikasynda birneshe ret qoldanghan til qoghamdaghy keybir toptar tarapynan tek baylanys qúraly ghana emes, sonymen birge sayasy yqpal etuding әleuetti qúraly retinde de qabyldana bastady.

Qazaqstan da búdan tys qalghan joq. Búl prosess 2022 jyldan әldeqayda búryn bastalghan, biraq qazir qarqyn alyp keledi. Qazaq tilinde oqityn mektep oqushylarynyng ýlesi 1991 jylghy 32,4%-dan 2019 jylgha qaray 66%-gha deyin ósti, al orys tildi mektepterdegi oqushylardyng ýlesi 66,1%-dan 29,5%-gha tómendedi.

Jaqynda jýrgizilgen zertteuler de aqparat tútynuda qazaq tilining ýlesi artyp kele jatqanyn kórsetedi: 2026 jyly jariyalanghan saualnamada respondentterding 45,4%-y aqparatty negizinen memlekettik tilde aludy jón kórse, taghy 31,1%-y qazaq jәne orys tilderin shamamen birdey paydalanatynyn aitqan.

Orys tili bolashaq tili boludan qalyp barady

Ekinshi, odan da irgeli mәsele bar. HH ghasyrda orys tili ghylymmen, gharyshty zertteumen, injeneriyamen, matematikamen, әdebiyetpen jәne berik bilim beru jýiesimen baylanysty boldy. Milliondaghan kenes azamattary ýshin orys tilin bilu zamanauy ghylymy jәne tehnikalyq aqparatqa qol jetkizudi qamtamasyz etti.

Býginde búl funksiyany aghylshyn tili tez arada óz moynyna aluda. Jasandy intellekt, baghdarlamalau, biotehnologiya, halyqaralyq ghylym, jahandyq uniyversiytetter, startaptar jәne ghylymy jurnaldar — jana aqparattyng negizgi bóligi negizinen aghylshyn tilinde payda bolady. Google, SpaceX nemese halyqaralyq bankte júmys istegisi keletin, jasandy intellekt salasyn mengeruge nemese Europada oqugha úmtylatyn jas qazaqstandyq ýshin aghylshyn tilining praktikalyq qúndylyghy artyp keledi.

Búl manyzdy tarihy betbúrysty bildiredi: orys tili birtindep joghary mobilidilik tilinen aimaqtyq tilge ainaluda. Mәdeny tartymdylyq ta ózgerip jatyr. Orys tili bir kezderi adamdardy Tolstoygha, Dostoevskiyge, Bulgakovqa, kenestik kino men teatrgha jәne sapaly audarmadaghy әlemdik әdebiyetke jetelegen edi.

Biraq qazirgi orys tanymal mәdeniyeti aghylshyn, korey, týrik jәne jahandyq sandyq kontentpen jastardyng nazaryn audaru ýshin bәsekege týsude. Búghan keybir reseylik telearnalar men әleumettik jelilerdegi agressivti til qosyldy, onda ses kórsetu, qorlau jәne beyәdep sózder qoghamdyq pikirtalastyng ýirenshikti bóligine ainalghan. Orys tilin tek kýndelikti әngime ýshin ghana emes, belgili bir mәdeny ortagha tereze retinde tandaytyn jastar ýshin búl da manyzdy faktor.

Qazaqstan óz ana tilin tandaydy

Degenmen, eng manyzdysy — Qazaqstannyng ózinde bolyp jatqan ýderister. Qazaq tili aqyry tәuelsiz elding memlekettik tiline tiyesili kenistikti iyelenip keledi. Búl qozghalys tek әkimshilik sheshimdermen shektelmeydi. 2026 jyly qazaqstandyq BAQ jana ýrdisti atap ótti: orys tildi azamattardyng arasynda qazaq tilin óz betinshe ýirene bastaghandar sany artyp keledi.

Jas úrpaq ýshin qazaq tili — memlekettin, últtyq mәdeniyettin, әleumettik medianyng jәne ózin-ózi tanudyng tiline, al aghylshyn tili — jahandyq bilim, ghylym jәne tehnologiya tiline ainaluda. Orys tili osy ekeuining ortasynda qalyp barady.

Sondyqtan orys tili erten-aq Qazaqstanda «óledi» deu dúrys bolmas edi. Milliondaghan qazaqstandyqtar ony erkin qoldanudy jalghastyruda jәne ol úzaq uaqyt boyy elding qoghamdyq ómirining bir bóligi bolyp qala beredi. Biraq orys tili qalanyn, bilim berudin, bedelding jәne zamanauilyqtyng negizgi tili sanalghan dәuir ayaqtalyp keledi.

Búl jerdegi paradoks — orys tilining halyqaralyq bedeline eng auyr soqqyny Reseyding ózi ózine berdi. Ukrainagha qarsy soghys Euraziya halyqtary arasyndaghy ýlken mәdeny kópir bolyp qala alatyn tildi keybir kórshiles qoghamdar ýshin sayasy astary bar simvolgha ainaldyrdy. Al til búiryqtarmen nemese nostaligiyamen ómir sýrmeydi. Ol jastar sol tilden ózine bolashaq kórgende ghana damidy. Dәl osy bolashaqty orys tili býgin birtindep joghaltyp jatyr.

Aytpaqshy, jana oqu jylynda Qazaqstandaghy birinshi synyp oqushylarynyng 70%-dan astamy qazaq tilindegi synyptargha qabyldanady. Búl Bilim ministrligining mәlimetterinen tuyndaydy. 2026/2027 oqu jylynda 380 000-nan astam bala birinshi synypqa barady dep kýtilude.

Býgingi tanda mektepterge shamamen 320 000 bolashaq oqushy qabyldandy. Olardyng 71,1%-y qazaq synyptaryn, 26,6%-y orys synyptaryn, al 2,3%-y basqa tildegi synyptardy tandaghan. Osylaysha, janadan kelgen tórt oqushynyng ýsheui oquyn memlekettik tilde bastaydy. Búl songhy jyldardaghy túraqty ýrdisti rastaydy: otbasylardyng negizgi oqytu tili retinde qazaq tilin tandau ýlesi joghary bolyp qalyp otyr.

Qazaq tilindegi synyptardy tek etnikalyq qazaqtar ghana tandamaytynyn atap ótken jón. Biyl basqa últ ókilderinen eki mynnan astam bala qabyldandy. Birinshi synyp oqushylaryna ótinishter 31 tamyzgha deyin qabyldanady, sondyqtan songhy sandar azdap ózgerui mýmkin. Degenmen, qazaq tili Qazaqstandaghy jana buyn oqushylary ýshin negizgi oqytu tiline ainalyp kele jatqany qazirding ózinde aiqyn.

Kerimsal Júbatqanov,

S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz