Qala kósheleri men alandarynda boy kótergen eskertkishter – halyqtyng tarihy zerdesin aiqyndaytyn, ótkenning ónegesin býginmen jalghaytyn jәne keler úrpaqqa ruhany baghdar beretin mәdeny qúndylyq. Árbir eskertkish belgili bir dәuirding tynysyn, el taghdyrynda iz qaldyrghan oqighalar men túlghalardyng manyzyn óz boyyna jinaqtaydy. Sol arqyly olar uaqyt shekarasynan asyp, qoghamdyq sananyng ajyramas bóligine ainalady. Eskertkishter últtyng kim ekenin, neni qasterleytinin, qanday qúndylyqtardy bolashaqqa amanat etetinin tanytatyn tarihy tanba qyzmetin de atqarady.

Tarih betterine zer salsaq, eskertkishter qashanda el ómirindegi manyzdy oqighalardy, úly jetistikterdi jәne halyq jadynda saqtalugha tiyis kórnekti túlghalardy úlyqtau maqsatynda ornatylghan. Olar – ótkenning ýnsiz shejiresi, halyqtyng ruhany tamyry men tarihy sabaqtastyghyn saqtaytyn belgi. Osynday múralar arqyly qogham óz tarihymen baylanysyn ýzbey, últtyq bolmysyn terenirek sezinedi. Sonymen qatar eskertkishter qoghamdyq sanany qalyptastyruda da erekshe ról atqarady. Olar belgili bir kenistikti tarihy maghynamen tolyqtyryp, adamdardy ortaq jady men ortaq qúndylyq tónireginde toghystyrady. Sondyqtan eskertkish ornatu – halyqtyng óz tarihyna, úly túlghalaryna jәne ruhany múrasyna degen qúrmetining kórinisi.

Álem kenistigine kóz jýgirtsek, әrbir memleket óz tarihynda óshpes iz qaldyrghan úly túlghalaryn úlyqtaugha erekshe mәn beredi. Halqynyng taghdyryna yqpal etken qayratkerlerge arnalghan enseli eskertkishter elding әr ónirinde boy kóterip, olardyng tarihy ornyn aishyqtap túrady. Búl – belgili bir halyqtyng óz ruhany kóshbasshylaryna degen qúrmetinin, últtyq sanasynyng kemeldigining kórinisi. Kóptegen elderde memleket taghdyryn ózgertken túlghalardyng esimi sәulet kenistigin jaylap túr. Mәselen, Reseyde I Petrge, Týrkiyada Mústafa Kemal Atatýrikke, Ýndistanda Mahatma Gandiyge arnalghan sansyz eskertkishter olardyng el tarihyndaghy rólin tanytady. Resey halqy ýshin I Petr – el tarihyndaghy asa manyzdy betbúrystardyng bastauynda túrghan, memleketting sayasy qúrylymyn janghyrtyp, onyng halyqaralyq bedelin kýsheytken kórnekti reformator. Ol – Reseyding әskery quatyn arttyryp, jana basqaru jýiesin qalyptastyryp, memleketting damuyna keng jol ashqan túlgha. Osy tarihy qúrmetting belgisi retinde Reseyding ózinde I Petrge arnalghan onnan astam eskertkish boy kótergen. Sankt-Peterburgtegi әigili eskertkishinen bastap, ózge aimaqtardaghy mýsinderge deyin I Petrding beynesi Reseyding tarihy kenistiginde keninen kórinis tapqan. Búl monumentter onyng memleket aldyndaghy enbegin dәriptep qana túrghan joq, tarihy túlghasyn qoghamdyq sanada berik ornyqtyrugha da qyzmet etedi. Búl – halyqtyng óz memleketin jana dengeyge kótergen qayratkerge degen airyqsha qúrmetining aighaghy. Yaghni, el taghdyryna zor yqpal etken túlghany úlyqtau maqsatynda Resey onyng esimin tek tarih betterinde ghana emes, sәulet pen mәdeniyet kenistiginde de jan-jaqty dәriptep otyr.

Ózge halyqtar óz memleketining taghdyryn aiqyndaghan úly túlghalaryn tarihy sanasynyng tórine shygharyp, olardyng esimin keng kólemde úlyqtap jatsa, qazaq halqy ýshin múnday biyik mәrtebege әbden layyq túlgha –  Aqymet Baytúrsynúly. Últ ruhaniyatynyng shamshyraghyna ainalghan Aqannyng tarihy bolmysyn bir ghana qyrymen baghalau mýmkin emes. Onyng túlghalyq dengeyi turaly jazushy jәne qogham qayratkeri Ábish Kekilbaev: «Aqymet Baytúrsynúly – últtyq tarihymyzda eshkimmen salystyrugha bolmaytyn erekshe túlgha. Bәlkim, bireulerge búl orynsyz tamsanu bop kóriner. Oghan deyin de búl dalada Farabi, Yassaui, Qorqyt, Asanqayghy, Ybyray, Shoqan, Abaylar da ótti ghoy deser. Ol ras. Biraq, Aqymet Baytúrsynúly olargha úqsaydy da, úqsamaydy da. Úqsaytyny: ol da atalmysh alyptar siyaqty últtyq damuymyzdyng ýrdisi men qarqyny qalghan dýniyedegi damu ýrdisi men qarqynyna sәikes kelmey kende qalyp, kórer kózge tyghyryqqa tirelgen halqyna adastyrmas jol izdedi. Úqsamaytyny: Aqymet Baytúrsynúly onday jol Qorqyt pen Asan qayghyday ýirenshikti ýrdisti aman saqtap qalatynday jana qonys izdeumen tabylady dep týsinbedi; Faraby men Yassauiydey óz túsyndaghy keng jayylghan antikalyq nemese islamdyq dýniyetanymgha uaqytyly kóshu arqyly barlyq mәseleni sheshuge bolady dep úqpady; Abay, Shoqan, Ybyraylarday tendikke jetuding jolynda tek aghartushylyqpen shektelgisi kelmedi. (Aqang tek aghartushylyqpen shektelmedi de.) Onyng ýstine, Búlardyng eshqaysysyn da Aqymet Baytúrsynúlynyng ruhany qalyptasuyna tikeley әser etti deu tym asyra aitqandyq bolar edi. Ol kezde júrttyng kóbi Faraby men Yassauiyding zaty týgili, atyna qanyq emes edi» degen bolatyn.

IYә, Aqang tek aghartushy emes. Álipby týzdi, onysy mәngilik jaramdy bolyp túr. Álippe jazdy, onysyn 110 jyldan song qayta qoldanbaqshy bolyp jatyrmyz, biraq týsine almay jatyrmyz. Termin jasaudaghy, syrttan sóz aludaghy ústanymdary býgin de ózekti. Jasaghan pәn sózderin qoldanyp kelemiz, qoldana da beremiz. Ghalym reformator, últ azattyq qozghalystyng kósemi, memleket jәne qogham qayratkeri. Aqymet Baytúrsynúly – segiz qyrly emes, seksen qyrly túlgha.

• Óner adamy (aqyn, audarmashy, kýishi, әnshi);
• Salauatty ómir saltyn ústanushy;
• Qazaqtyng bilim beru jýiesin qúrushy;
• Bilim mazmúnyn qalyptastyrushy;
• Neni kimge qalay oqytudy biletin әdisker;
• Qazaq ghylymynyng (til bilimi, әdebiyettanu) negizin salghan ghalym;
• Alghash últtyq әlipby men emle jasaushy reformator;
• Memleket qayratkeri (Halyq aghartu komissary, Akademiyalyq ortalyqty qúrushy);
• Mәdeniyettanushy («Mәdeniyet tarihy» degen zertteu kitabynyng avtory)
• Synshy (әdebiyet jәne óner tuyndylaryna bagha berip, pikir jazghan);
• Baspa isin úiymdastyrushy («Qazaq» gazetin qúryp, taralymyn 8 myng danagha jetkizgen);
• Kósemsózshi (jurnalist) (Alghashqy últtyq gazetting bas redaktory);
• Halyq múrasyn jinaqtaushy («Ersayyn» jyry, «23 joqtau», qazaqtyng әni men kýiin jinaugha múryndyq bolghan);
• Alashorda ýkimetin qúrushy (Alash partiyasynyng baghdarlamasyn jazghan);
• Qazaq radiosyn qúrushylardyng biri jәne t.b.

Últ ústazynyng osynday mol múrasy onyng esimin úlyqtau kerektigin dәleldeydi. Álem elderi óz reformatorlaryn ondaghan eskertkishpen dәriptep otyrghan kezde, Aqymettey alyptyng nasihatynyng kemshin týsui týsiniksiz. IYә, býginde Aqymet Baytúrsynúlyna arnalghan eskertkishter elimizding birneshe ónirinde bar. Últ ústazynyng tarihy túlghasyna taghzym retinde ornatylghan múnday nysandar Qazaqstanmen ghana shektelmey, shetel kenistiginde de kórinis tapqan. Atap aitqanda, Almaty qalasyndaghy Aqymet Baytúrsynúly muzey-ýii janynda 2022 jyly ornatylghan eskertkish, Qostanay qalasynda 2000 jyly ashylghan uniyversiytet aldyndaghy monument, sonday-aq Týrkiya astanasy Ankaradaghy eskertkish – sonyng aiqyn dәleli. Búl, sózsiz, Aqang múrasynyng halyqaralyq dengeyde de moyyndalghanyn anghartady.

Alayda mәsele eskertkishting bar-joghynda ghana emes, onyng sany men ornalasu auqymynyng últ aldyndaghy tarihy enbekpen qanshalyqty sәikes keletininde. Aqymet Baytúrsynúly – qazaqtyng jazuyn týzegen, til ghylymynyng negizin qalaghan, últtyq baspasózdi úiymdastyrghan, eldik sanany oyatqan biregey túlgha. Aqannyng aitqandarynyng barlyghy býgingige de ústanym bola alady. Álemdik tәjiriybede últ taghdyryn ózgertken tarihy kóshbasshylardyng esimi eng iri qalalarda, ortalyq alandarda, memlekettik manyzy bar oryndarda keninen úlyqtalady. Al Aqymet Baytúrsynúly syndy últ ústazynyng eskertkishteri de qazaq elining tarihiy-mәdeny kenistiginde әldeqayda keng әri layyqty dengeyde kórinis tabugha tiyis. Búl – bolashaq úrpaqtyng tarihy sanasyn qalyptastyru jolyndaghy manyzdy qadam.

Ásirese, Aqymet Baytúrsynúlynyng ómir joly men aghartushylyq qyzmetine tikeley qatysty tarihy oryndargha eskertkish ornatu asa manyzdy. Mәselen, Almatydaghy qazirgi Qazaq últtyq pedagogikalyq uniyversiyteti – Aqannyng ústazdyq qyzmetimen, aghartu salasyndaghy enbegimen sabaqtas kenistik. Ol osy bilim ordasynda qazirgi pedagogika jәne psihologiya fakulitetining ghimaratynda dәris oqyp, qazaq jastarynyng bilim kókjiyegin keneytuge ýles qosty. Demek, dәl osynday tarihy әri ruhany manyzy bar orynda Aqymet Baytúrsynúlyna qatysty eskertkishting boluy – zandy.

Onyng ýstine, múnday bastamanyng negizsiz emestigin sol aumaqtaghy arnayy taqtayshanyng ornatyluynyng ózi anghartady. Yaghni, búl orynnyng Aqang túlghasymen baylanysy moyyndalghan. Alayda soghan qaramastan, týrli dengeydegi sheshim qabyldaushylar tarapynan «Almatyda Aqymetke arnalghan eskertkishter jetkilikti», «bir túlghagha ýshinshi eskertkish artyq» degen synaydaghy uәjderin estidik. Últ ústazynyng el tarihyndaghy ornyna sandyq ólshemmen qarau qanshalyqty oryndy? Mәsele eskertkishting sany emes, onyng tarihy orny men tәrbiyelik manyzynda emes pe? Eger belgili bir kenistik Aqymet Baytúrsynúlynyng ómiri men qyzmetine tikeley qatysty bolsa, onda sol jerde eskertkish ornatu tarihy sabaqtastyqtyng naqty belgisi bolar edi. Últ ústazyna qatysty múnday mәselede tar auqymdy esepten góri, últtyq sana men tarihy taghzym biyiginen qarau әldeqayda manyzdy.

Múnday mәselege әlemdik tarihy qalalardyng tәjiriybesi túrghysynan qarap kórelik. Mәselen, Sankt-Peterburg sekildi tereng tarihymen erekshelenetin qalalarda últqa, memleketke qyzmet etken túlghalardyng izi tek múrajaylar men arhivterde ghana saqtalmaydy. Qalanyng әr kóshesinde, әr alanynda, belgili bir ghimarattyng manynda «múnda pәlen túlgha túrghan», «osy jerde enbek etken», «osynda manyzdy tarihy oqigha ótken» degen mazmúndaghy eskertkish taqtalar, belgiler men monumentter ornatylghan. Sayahatshylargha sonyng bәrin keremettey ghyp bayandap túrghanda túlghagha tabynushylar әlgi jansyz zattargha qúrmetpen qarap, erekshe kónil kýige týsedi. Búl – tarihy jadty kýndelikti ómir kenistigine engizudin, halyqqa óz tarihyn úmyttyrmaudyng tiyimdi joly. Yaghni, tarihy túlghanyng el ómirindegi orny qanshalyqty manyzdy bolsa, onyng izi qalghan mekenderding de sonshalyqty dәriptelui zandy qúbylys.

Onsyz da ústaghan zattary men qoljazbalary joyylyp, túldanghan Aqannyng tabany tiygen tabaldyryqtyng aldyndaghy oryndyqta otyrghan eskertkishin nege qoydyrmaghan, kim qoydyrmaghan? Onday eskertkish Almatyda Shәmshige qoyylghan, keremet! Qyrghyzstan Ghylym Akademiyasynyng aldynda Shynghysqa (Aytmatov) qoyylghan. Jaraysyn, qyrghyz eli! Onday eskertkish Almatydaghy kók bazardyng tómengi jaghyndaghy jýrginshiler jolynda A.S.Pushkinge qoyylghan. Qazaq ýshin Pushkin kim? Aqang kim? Pushkinge bir kóshening boyynda eki eskertkish ornatylghan. Biri – Ghylym Akademiyasynyng ghimaraty janynda...

Eger Aqymet Baytúrsynúly belgili bir oqu ornynda dәris berse, naqty bir ghimaratta qyzmet etse nemese últtyq aghartushylyqqa qatysty tarihy enbek atqarsa, sol oryndardyng barlyghy últtyq tarihtyng bólshegi retinde qarastyryluy tiyis. Sondyqtan onday oryndarda eskertkish, memorialdyq taqta nemese tarihy belgi ornatu – órkeniyetti elderge tәn tarihy sana mәdeniyeti. Últ ústazynyng izi qalghan kenistikterdi osylaysha naqtylap, qoghamdyq jadqa engizu arqyly biz tútas últtyng ruhany tarihyn úlyqtaymyz.

Qoryta aitqanda, Aqymet Baytúrsynúlyna eskertkish ornatu mәselesi – tas mýsin kóbeytu nemese qala kenistigin tolyqtyru emes. Búl – últtyng óz tarihy sanasyna, ruhany tamyryna jәne bolashaghyna degen kózqarasynyng ólshemi. Aqang ózine mәngilik eskertkishti әldeqashan jasap ketken – ol qazaqtyng tili, әlipbiyi, ghylymy, últtyq oiy, azattyq jolyndaghy ruhy. Aqymet Baytúrsynúlynyng esimi halyq jadynda onsyz da óshpeydi.

Aqandy úlyqtau ruhaniyattyn, bilimnin, ghylymnyng jolyndaghy ústaghan jolymyzdyng dúrys-búrystyghyn baghamdap otyru ýshin aldymen bizge kerek. Aqannyng әr qyryn tereng zertteuimiz kerek. Búghan әr qaysymyz shamamyz kelgenshe ýles qosuymyz kerek. Aqanday alypqa Astana men Almaty qalalarynda Abaydyn, Qanyshtyn, Kenesarynyng tipti Peterbordaghy I Petrge, Mongholiyadaghy Shynghys hangha qoyylghanday alyp eskertkish kerek. Orta bilim jýiesine Aqang tanu kurstaryn jappay engizu kerek. Aqannyng ústanymdaryn jalpy Alash jolyn túraqty týrde qarastyryp, tújyrymdaryn býgingi ómirge engizetin ýlken ghylymy zertteu instituty (GhZI) ashyluy kerek.

Aqannan búryn da Aqanmen qatar da, keyin de, tәuelsizdik kezding ózinde de birneshe әlippe shyghypty. Bireui de Aqannyng әlippesine tatymaydy. Aqannyng әlippesi qoldanugha býgin de jaramdy. Ozyq qúral, tendessiz әlippe túrghanda qayta-qayta jýrmeytin belesebet jasap aqymaq bolyp jýrippiz. Aqannyng әlippesin qoldanysqa qayta әkeluimiz kerek.

Qaytalap aitamyn, eskertkish Aqang ýshin emes, biz ýshin qajet. Olar – bizding kimge taghzym etetinimizdi, qanday qúndylyqtardy qadirleytinimizdi, últ retinde kimning aldynda qaryzdar ekenimizdi úmyttyrmaytyn ruhany baghdar. Bizge Aqymet Baytúrsynúlynyng tas mýsininen búryn, onyng iydeyasy, qayraty, últ ýshin jankeshti qyzmeti ýlgi ýshin qajet. Biraq sol úly múratty keler úrpaqtyng sanasyna siniru ýshin onyng izi qalghan jerlerin sóiletu, tarihy kenistikti tanymgha ainaldyru manyzdy.

Sondyqtan mәsele «Aqangha taghy bir eskertkish kerek pe?» dep ony qoydyrmaghan sheneunik oiynyng tar qúrsauynda emes, «Aqymet Baytúrsynúlyn qanshalyqty tereng tanuymyz kerek, onyng múrasyn qanshalyqty biyik dengeyde ústana alamyz?» degen dengeyde sheshilui kerek. Sebebi Aqymet Baytúrsynúly tas mýsinge múqtaj emes. Kerisinshe, Aqanday últ ústazyn úmytpaugha, onyng ruhymen ruhtanugha, eldik sanamyzdy bekemdeuge múqtaj – biz.

Dinara Meyrambekqyzy

Abai.kz