ÚLTTYQ JANGhYRU: SOGhYSTAN KEYINGI GERMANIYa, JAPONIYa JÁNE ONTÝSTIK KOREYa TÁJIRIYBESINEN QAZAQSTANGhA SABAQ

2026 jyldyng 26 ​​tamyzynda ótken respublikalyq konferensiyada sóilegen sózinde Preziydent múghalimderdi tarihty negizinen ótkenning tragediyalary, jenilisteri jәne renishteri túrghysynan qabyldamay, qiyndyqtardy jene alatyn optimistik jәne ózine senimdi jastardy tәrbiyeleuge shaqyrdy.

Onyng sózinen alynghan negizgi ýzindi: «Biz jenimpaz últpyz, barlyq qiyndyqtar men qauipterdi jenuge dayynbyz, tek algha senimmen qaraymyz, jarqyn bolashaqqa senemiz jәne tragediyalardyn, jenilisterdin, sәtsizdikterding nemese psihologiyalyq keshenderding sebepterin tarihy ótkennen nemese basqa memleketter men halyqtardan izdemeymiz».

Degenmen, talqylau tarihty úmytu qajettiligi turaly bolghan joq. Kerisinshe, Q-J.Toqaev sonymen birge senimsiz tarihy faktiler men mifologiyalyq batyrlar bar oqu materialdaryn qayta qaraudy talap etti jәne jastar «óz halqynyng tarihyn dúrys týsinui» kerek dep mәlimdedi.

Basqasha aitqanda, onyng teziysin kelesidey qorytyndylaugha bolady: tarihty biliniz, biraq tarihy jadty ýnemi qayghy-qasiret mәdeniyetine ainaldyrmanyz; bilim beru senimdilikke, shygharmashylyqqa jәne bolashaqqa baghyttaluy kerek.

Toqaevtyng teziysi turaly aitatyn bolsaq, «optimistik jәne ózine senimdi jastardy qalyptastyru» bilim berude tarihy apat sezimin nemese qúrban retindegi túraqty róldi emes, kerisinshe:

1. Tәuelsizdik – sheshim qabyldau jәne olar ýshin jauapkershilik alu mýmkindigi;
2. Senimdilik – óz mýmkindikterin jәne qiyndyqtarmen kýresu qabiletin týsinu;
3. Shygharmashylyq oilau – neni ózgertuge jәne qúrugha bolatynyna nazar audaru;
4. Tómendik kesheninsiz tarihty bilu – ótkenning jetistikteri men qayghyly betterin moyyndau;
5. Bolashaqqa nazar audaru – jastardy tek ótkenning múragerleri retinde ghana emes, sonymen qatar elding damuyn anyqtaytyn adamdar retinde qabyldau.

Degenmen, manyzdy aiyrmashylyq - optimizm qayghyly oqighalardy elemeudi nemese tariyhqa syny kózqarasty qabyldaudy bildirmeui kerek. Bir mezgilde tarihy jadty saqtap, jastarda ózderining belsendiligi turaly sezimdi tәrbiyeleuge bolady: «Bizge ne bolghanyn bilemiz, biraq bizding bolashaghymyz ótkenmen aldyn ala anyqtalmaghan».

Sonymen qatar, Toqaev qazirgi sәtsizdikterding sebepterin ótken qayghyly oqighalardan ýnemi izdeuge qarsy boldy, biraq sonymen birge ol tarihty týsinu jәne dәl emes aqparat bar oqu materialdaryn týzetu qajettiligi turaly aitty.

Yaghni, tarihty bilu jәne este saqtau kerek, biraq tarihy jad ýnemi joqtau mәdeniyetine ainalmauy kerek. Jastardy tәrbiyeleu olardyng ózine degen senimdiligin, jasampazdyqqa degen qúshtarlyghyn jәne bolashaqqa qarau qabiletin nyghaytuy kerek.

Bizding oiymyzsha, Ekinshi dýniyejýzilik soghys ayaqtalghannan jәne 1951-1953 jyldardaghy korey daghdarysynan keyin túnshyqtyratyn ýmitsizdikten, melanholiyadan jәne depressiyadan shygha alghan Germaniya, Japoniya jәne Ontýstik Koreya siyaqty elderding tәjiriybesin paydalanu qajet.

Qogham úzaq uaqyt boyy belgisizdik, kónilsizdik nemese bolashaqqa degen senimsizdik jaghdayynda ómir sýrse, ekonomikalyq kórsetkishterdi jaqsartudyng ózi jetkiliksiz boluy mýmkin. Adamdargha tek materialdyq ósim emes, ertenning býginnen jaqsy bolatynyna senimdi negiz qajet.

Ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyin Germaniya men Japoniya, al Korey soghysynan keyin Ontýstik Koreya osynday asa auyr tarihy kezenderdi bastan ótkerdi. Búl elderding bastapqy jaghdaylary bir-birinen ózgeshe bolghanymen, olardyng tәjiriybesinde Qazaqstan ýshin manyzdy birneshe ortaq qaghida bar.

Ýmit abstraktili úrannan emes, naqty nәtiyjeden qalyptasady

Soghystan keyingi qoghamdargha «bәri jaqsy bolady» deu jetkiliksiz boldy. Adamdar kýndelikti ómirinen ózgeristi kórui kerek edi: júmys, túrghyn ýi, jol, mektep, qauipsizdik, tabys jәne bolashaqqa mýmkindik.

Qazaqstan ýshin de últtyq optimizmdi tek patriottyq úrandar arqyly qalyptastyru qiyn. Onyng ornyna azamat kýndelikti ómirinde:

• túraqty jәne layyqty júmys;
• sapaly bilim;
• qoljetimdi túrghyn ýi;
• әdil әri týsinikti memlekettik qyzmet;
• kәsip bastaugha mýmkindik;
• qauipsiz jәne jayly qala men auyl;
• әleumettik mobilidilik

siyaqty naqty ózgeristerdi sezinui qajet.

Optimizm — sayasattyng bastapqy sharty ghana emes, dúrys sayasattyng nәtiyjesi.

Germaniyadan: instituttargha jәne enbekke sýiengen qalpyna kelu

Soghystan keyingi Batys Germaniyanyng tәjiriybesinde ekonomikalyq túraqtanu men institusionaldyq qayta qúru qatar jýrdi. Ekonomikalyq sayasat óndiristi qalpyna keltirumen ghana shektelmey, úzaq merzimdi erejeler men әleumettik túraqtylyqqa sýiendi.

Qazaqstan ýshin múndaghy sabaq — kezekti qysqa merzimdi ekonomikalyq nauqannan góri erejelerding túraqtylyghyn kýsheytu.

Kәsipker býgin qabyldanghan sheshimning erteng ózgerip ketpeytinine sense, úzaq merzimdi investisiya jasaydy. Azamat zannyng bәrine birdey qoldanylatynyna sense, memleketpen qarym-qatynasy ózgeredi.

Sondyqtan reformalardyng manyzdy ólshemi: «Qanday jana baghdarlama iske qosyldy?» emes, «Azamat pen biznes ýshin erejeler qanshalyqty boljamdy boldy?» - degen súraq boluy tiyis.

Japoniyadan: adam kapitaly men óndiristik mәdeniyet

Japoniyanyng keyingi ekonomikalyq damuy bilimge, tehnologiyagha, óndiristik tәrtipke jәne eksporttyq qabiletke sýiendi. Qazaqstan ýshin búl әsirese manyzdy. Tabighy resurstar elge bastapqy kapital bere alady, biraq úzaq merzimdi әl-auqatty tek shiykizat eksportymen qamtamasyz etu qiyn.

Sondyqtan últtyq strategiyanyng ózeginde:

• injenerlik jәne tehnikalyq bilim;
• kәsiptik-tehnikalyq dayarlyq;
• qoldanbaly ghylym;
• tehnologiya transferi;
• óndiristik menedjment;
• otandyq kompaniyalardyng jahandyq naryqqa shyghuy qajet.

Maqsat — «shiykizat satatyn elden» birden «tehnologiyalyq derjavagha» ainalu emes. Naqty maqsat — әr onjyldyq sayyn kýrdelirek ónim shyghara alatyn ekonomika qúru.

Ontýstik Koreyadan: naqty maqsat jәne eksportqa baghdar

Ontýstik Koreyanyng keyingi damuynda memleket ekonomikanyng basym baghyttaryn aiqyndap, industriyalandyru men eksportty yntalandyrdy. Qazaqstan ýshin múnda bir manyzdy qaghida bar: últtyq damu strategiyasy tym kóp maqsatqa bólinip ketpeui kerek.

Mysaly, kelesi 10 jylgha birneshe ólshenetin últtyq mindet belgilenui mýmkin:

1. Enbek ónimdiligin aitarlyqtay arttyru.
2. Óndeushi ónerkәsipting ýlesin úlghaytu.
3. Eksporttyng tauarlyq qúrylymyn kýrdelendiru.
4. Jastardyng sapaly júmysqa ornalasuyn arttyru.
5. Mektep pen kolledjdegi bilim sapasynyng naqty kórsetkishterin jaqsartu.
6. Jeke investisiya ýshin túraqty qúqyqtyq orta qalyptastyru.

Ár maqsattyng jyl sayyn jariyalanatyn kórsetkishteri boluy kerek.

Eng manyzdy baghyt — jastargha әleumettik mobilidilik beru

Últtyq kónil kýige eng kýshti әser etetin faktorlardyng biri — adamnyng ózining ómirin ózgerte alatynyna senui. Eger jas adam: «Men jaqsy oqysam, kәsiby maman bolsam jәne enbek etsem, ata-anamnyng әleumettik jaghdayynan joghary kóterile alamyn» dep shynayy sense, qoghamnyng bolashaqqa kózqarasy ózgeredi.

Sondyqtan Qazaqstan ýshin bilim beru sayasaty tek diplom sanyna emes, әleumettik mobilidilikke baghyttaluy tiyis. Mektep - kolledj/uniyversiytet - alghashqy júmys - tәjiriybe - joghary tabys degen jol mýmkindiginshe anyq boluy kerek.

Qalalar men ónirler arasyndaghy aiyrmashylyqty qysqartu

Últtyq janghyru tek iri qalalarda sezilse, onyng qoghamdyq әseri shekteuli bolady. Qazaqstannyng ónirlerinde de sapaly mektep, medisina, internet, kólik, kommunaldyq infraqúrylym jәne júmys oryndary boluy qajet. Búl jerde maqsat barlyq ónirdi birdey etu emes. Ár ónirding ekonomikalyq artyqshylyghyn anyqtap, soghan sәikes mamandandyru tiyimdirek boluy mýmkin.

Mysaly:

• bir ónir — agrotehnologiya;
• ekinshisi — logistika;
• ýshinshisi — metall óndeu;
• tórtinshisi — múnay-himiya;
• besinshisi — turizm;

- iri qalalar — tehnologiya, qarjy, bilim jәne joghary qosylghan qúndy qyzmetter.

Últtyq janghyrudyng psihologiyalyq jaghy

Ekonomikalyq sayasat pen qoghamdyq psihologiyany bir-birinen tolyq bóluge bolmaydy. Úzaq uaqyt boyy «elimiz artta qaldy», «eshtene ózgermeydi», «bәri tanys arqyly sheshiledi» degen týsinik qalyptassa, ol ekonomikalyq minez-qúlyqqa da әser etedi: adamdar úzaq merzimdi josparlaudan qashady, tәuekelge barmaydy, qabiletti jastar basqa elderden mýmkindik izdeydi. Múnday kónil kýidi jay ghana nasihatpen ózgertu mýmkin emes. Ony әdildik, mýmkindik jәne naqty jetistikter arqyly ózgertu qajet.

Sondyqtan memleket qoghamgha tek problemalardy emes, sheshilgen mәselelerdi de jýieli týrde kórsetui kerek. Biraq búl statistikany bezendiru emes, naqty nәtiyjelerdi ashyq kórsetu boluy tiyis.

Qazaqstan ýshin yqtimal «últtyq kelisim»

Germaniya, Japoniya jәne Ontýstik Koreya tәjiriybesin kóshirmey, Qazaqstan ózining damu kelisimin qalyptastyra alady. Onyng ózegi mynaday boluy mýmkin:

• Memleket:túraqty ereje, qauipsizdik, infraqúrylym jәne sapaly memlekettik qyzmet beredi.
• Biznes:investisiya, júmys oryndary, tehnologiya jәne salyq týsimderin qalyptastyrady.
• Azamat:bilim alady, enbek etedi, kәsip bastaydy jәne qoghamdyq jauapkershilikke qatysady.
• Bilim beru jýiesi:enbek naryghyna qajet naqty daghdylardy qalyptastyrady.

Al memleket pen qogham arasyndaghy negizgi mәmile - enbek pen qabiletke mýmkindik beretin qogham qúru.

Sonymen, Germaniya, Japoniya jәne Ontýstik Koreyanyng tәjiriybesinen alynatyn eng manyzdy sabaq — últtyq kónil kýidi búiryqpen ózgertuge bolmaydy. Qogham bolashaqqa senudi bolashaqtyng naqty qalyptasyp jatqanyn kórgende bastaydy.

Sondyqtan Qazaqstannyng janghyru strategiyasy tek JIÓ ósimine nemese iri infraqúrylymdyq jobalargha negizdelmeui kerek. Onyng týpki maqsaty adamnyng ómirlik mýmkindigin keneytu boluy tiyis.

Azamat: «Enbek etsem — mýmkindigim bar. Balam jaqsy oqysa — onyng mýmkindigi menen de kóp. Erejeni saqtasam — memleket te mening qúqyghymdy qorghaydy. Erteng býgingiden jaqsy boluy mýmkin» degen senimge kelgen kezde ghana ekonomikalyq damu qoghamdyq janghyrugha ainalady.

Búl — bir jyldyq baghdarlama emes. Búl keminde bir úrpaqqa arnalghan últtyq joba. Qazaqstangha býgin eng aldymen optimizm turaly aitu emes, optimizmge negiz bolatyn jaghdaylardy jýieli týrde qalyptastyru kerek!

Kerimsal Júbatqanov

Abai.kz