JAZUShY MEN KEYIPKERGE QÚRMET: «TYNYQ DON». GRIGORIY MELEHOV. HARLAMPIY ERMAKOV JÁNE IVAN KALEGANOV

Úlúgh Úlys zamanynda «Tan», «Ten» dariya atanghan Donnyng súlu suretin Sholohovtay salghan jazushy joq-au.

Aragha otyz jyl salyp, eki aigha juyq uaqyt boyy bas kótermesten, «Tynyq Donnyn» tórt tomyn, eki tomdyq «Kóterilgen tyn» romanyn qosa әr sózine deyin shúqshiya oqyp, ekinshi ret týgel ayaqtadym. Áserimdi múnda asa jalyndy sózdermen bayandamay-aq qoyayyn. Alghash ret 9-10-synypta jýrgenimde ólerdey qyzyghyp, dýniyeni úmyta oqyghanym әli esimde.

«Tynyq Don» romanynyng ózi ghajayyp kartinamen bastalady:

«Melehovtyng qora-jayy – hutordyng eng shetinde. Mal qorasynan aulanyng qaqpasy soltýstikke, Dongha qaraghan. Múq basqan, dón-dóng borly tastardyng arasymen segiz sajendey tik jarqabaqtan tómen týskende, ózenning jaghasy: aqyqtay shashylyp jatqan qabyrshaqtar, tolqyn shayghan súrghylt malta tastardan tizilgen ýzdik-ýzdik jiyek, odan әri – jel shoryqtap, qaraqoshqyldana shymyrlaghan Don aghysy. Shyghysta – qyzyl taldan toqylghan sharbaqpen qorshauly qyrmannyng arjaghynda danghyl Getman joly, jol ózuinde basy búryl tartqan bozjusan, at túyaghy taptaghan úzaq jasaytyn joljelken, joldyng airyghynda kishkentay shirkeu, odan әri saghym kóterip, búlynghyrlaghan jazyq dala. Ontýstikte – borly tau jotalary. Batys jaqta alannan kóktey ótip, kólkime shalghyngha qúlaytyn kóshe.

Songhy týrik nauqanynyng aldyndaghy soghysta kazak Prokofiy Melehov hutorgha qaytyp keldi. Týrik elinen ol shәli býrkengen bir kishkentay әiel ala keldi. Ol әiel tyghylghan múnly kózin oqta-tekte ghana bir kórsetip, jýzin júrttan ylghy jasyryp jýretin edi. Jibek shәliden alystyng әldenendey belgisiz bir iyisteri shyghady, onyng әshekeyli kesteleri әielderdi qyzyqtyratyn edi. Tútqyn týrik qyzy Prokofiyding tughan-tuysqandarynan jatyrqap, oqshaulana berdi, sonson-aq Melehov qart kóp úzamay balasyna enshi berip bólek shyghardy. Kónil qalghan qart óle-ólgenshe balasynyng tabaldyryghynan attamastan ketti...»

***

Avtordyng sheberligi ghajap endi. Grigoriy Melehovtyng túlghasyn somdauda ol naqty ómirde bolghan, 1919 jylghy Jogharghy Don kóterilisinde qol bastaghan erjýrek kazak Harlampiy Ermakovtyng taghdyryn prototip etken. Sholohov Harlampiy Ermakovpen jeke tanys bolghan, onymen birneshe ret kezdesip, kazaktar kóterilisi men Azamat soghysy jayynda derek jinaghan.

1926 jylghy 6 sәuirde Sholohov Mәskeuden Ermakovqa arnayy hat jazady. Hatynda 1919 jylghy Jogharghy Don kóterilisining «úsaq-týiek» derekterin naqtylau ýshin mamyr-mausym ailarynda arnayy kelip jolyqqysy keletinin aitady. Búl hattyng týpnúsqasy keyin Ermakovtyng tergeu isinen tabylghan.

Biraq jazushy onyng negizinen әskery ómirbayanyn ghana - german soghysy men azamat soghysy kezenin alghan. Al Grigoriyding Aksiniyamen mahabbaty, Nataliyamen otbasy, ishki kýizelisi t.b obrazdan avtordyng úshqyr qiyalynyng jemisi.

Harlampiy Vasilievich Ermakovtyng taghdyry óte qasiretti. Ol 1891 jylghy 7 aqpanda Vyoshenskaya stanisasyna qarasty Ermakov hutorynda (qazirgi Antipovskiy hutory) dýniyege kelgen. Birinshi dýniyejýzilik soghysta erligimen tanylyp, tórt dәrejeli Georgiy kresteri men Georgiy medalidaryna ie bolghan tolyq Georgiy kavaleri edi. Soghys pen әskery qyzmet onyng ómirining on jyldan astam uaqytyn aldy, birneshe ret jaralandy. Azamat soghysynda әr kezende qyzyldar, aqtar jәne kóterilisshiler jaghynda soghysyp, 1919 jylghy Vyoshenskaya kóterilisinde 1-kóterilisshiler diviziyasyn basqardy. Keyin Qyzyl armiya qúramynda da qyzmet atqardy.

1923 jyly әskerden bosap, tughan jerine qaytady. Biraq 1919 jylghy kóteriliske qatysqany ýshin kenestik qauipsizdik organdarynyng baqylauynan qútyla almaydy. Ermakov eki ret tútqyndalghan. Aqyry 1927 jylghy 6 mausymda OGPU sot alqasy onyng isin sottan tys tәrtippen qarap, atu jazasyna kesedi. Ýkim 1927 jylghy 17 mausymda Millerovo qalasynda oryndaldy. Ol nebәri 36 jasta edi.

Sholohov dәl osy jyldary «Tynyq Dondy» jazyp jatqan. Yaghny Grigoriy Melehovtyng әskery bolmysyna negizgi material bergen adamnyng ózi roman tolyq jaryqqa shyqpay túryp atylyp ketken. «Tynyq Donnyn» alghashqy eki kitaby 1928 jyly ghana jariyalana bastady.

Ermakovqa taghylghan sayasy aiyp keyin negizsiz dep tanyldy. 1989 jylghy 18 tamyzda Rostov oblystyq soty ony qylmys qúramy bolmaghandyqtan tolyq aqtady.

Myna qyzyqty qaranyz:

Ermakovty aqtaugha janyn sala kirisken әri tikeley kýsh salghan eki adam bar.

Biri – qyzy, múghalim Pelageya Harlampiyevna.

Ekinshisi – Nijniy Novgorod qalasyndaghy Gorikiy avtozauytynyng qarapayym júmysshy Ivan Kaleganov.

Qatardaghy júmysshy, biraq súmdyq kitapqúmar Ivan pirәdar Sholohovqa, «Tynyq Dongha» jәne Ermakov taghdyryna erekshe qyzyqqany anyz bolyp aitylady. 1982 jyly Harlampiy Ermakovqa óz qarajatyna eskertkish belgi jasaghan júmysshy Sholohovty ýiine izdep keledi. Jәne oghan Harlampiyding suretin kórsetken, sonda Sholohov suretting syrtyna qoltanba jazyp, «Harlampiydi kazaktar syilaytyn! Bek syilaytyn!» dep aitqan eken. Keyin osy kezdesu Kaleganovtyng qolyndaghy manyzdy dәlelge ainalghan.

1989 jyly Kaleganov Ermakovty aqtau turaly mәsele kóteruge birjola kirisedi. Ol Harlampiyding Vyoshenskayadaghy tuystaryn izdeydi. Aqyry belgili múghalim, Lenin ordenining iyegeri bolghan qyzyn izdep keledi. Sol tústa әkesin aqtau ýshin qaqpaghan esigi qalmaghan qyz bayqús kýderin ýze bastasa kerek. Miy qatty júmys isteytin aqyldy Kaleganov dereu sol qyzdyng ótinishin alyp, Rostovqa barady. 1989 jylghy 26 mamyrda Rostov oblystyq KGB qyzmetkerlerimen kezdesip, Ermakov isin qayta qaraudy súraydy. Alghashynda KGB qyzmetkerleri onyng ótinishine senimsiz qaraghan. Sonda Kaleganov Sholohovpen týsken fotosuretin jәne Ermakov suretining syrtyndaghy Sholohovtyng qoltanbasyn kórsetken. Osydan keyin is qozghalyp, aqyry Ermakov tolyq aqtalghan.

Al Sholohovtyng bedeli de búl iske janama týrde ýlken salmaq bergeni belgili. Biraq Sholohovtyng ózi 1984 jyly qaytys bolyp ketkendikten, 1989 jylghy aqtau nauqanyna tikeley qatysa almady. Onyng Ermakovty joghary baghalaghan sózi, qoltanbasy jәne olardyng búrynnan tanystyghy keyingi aqtau isine moralidyq-tarihy tirek boldy deuge bolady.

Qarapayym oqyrmannyng jazushy men keyipkerge degen orasan qúrmeti aqyry osylay sәtimen ayaqtalghan.

Osyndayda esime týse beretin qyzyq bir is bar:

Qashanda ataqty әkelerding sonyndaghy qalghan múrasyn shyryldap izdep, týgendep, sottalghan bolsa aqtatyp, kitaptaryn shygharyp, shyp-pyr bolyp jýgiretin qyzdar kóp. Dónbektey-dónbektey úldarynyng ondaymen isi bolmay, jayynda jýretinin ýnemi kóremin.

Osy orayda: «Ákening adal izin óshirmey, bar niyetimen, shyn yqylasymen enbek etetin qyzdargha kepkamdy sheship, basymdy taghy bir iyemin!» degim keledi...

Qosymsha:

Mihail Sholohovtyng «Tynyq Don» epopeyasyn qazaq tiline bir top qalamger-audarmashy tәrjimalaghan. Alghashqy núsqasy 1951 jyly Nyghmet Baymúhambetovting audaruymen shyqsa, 1955-1956 jyldary tórt kitap tolyq qayta audarylyp, búl júmysqa Hamza Esenjanov, Múhamedjan Qarataev, Ahmet Elshibekov, Sәidil Taljanov, Qúrmanbek Saghyndyqov, Ghalym Ahmetov, Hasen Ózdenbaev sekildi qalamgerler qatysqan.

1 suret: Tanghy Don

2 suret: Sholohovtyng alghashqy qoljazbasy.

3 suret: Harlampiy Ermakov

4 suret: Sholohovtyng Harlampiygha jazghan haty

5 suret: Ataqty Grigoriy men Aksiniya ghoy)

6 suret: 1983 jyly Baytúrsyn әlipbiyimen shyqqan tórt tomdyq.

Úlarbek Dәleyúly

Abai.kz