ҰЛТТЫҚ ЖАҢҒЫРУ: СОҒЫСТАН КЕЙІНГІ ГЕРМАНИЯ, ЖАПОНИЯ ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК КОРЕЯ ТӘЖІРИБЕСІНЕН ҚАЗАҚСТАНҒА САБАҚ

2026 жылдың 26 ​​тамызында өткен республикалық конференцияда сөйлеген сөзінде Президент мұғалімдерді тарихты негізінен өткеннің трагедиялары, жеңілістері және реніштері тұрғысынан қабылдамай, қиындықтарды жеңе алатын оптимистік және өзіне сенімді жастарды тәрбиелеуге шақырды.

Оның сөзінен алынған негізгі үзінді: «Біз жеңімпаз ұлтпыз, барлық қиындықтар мен қауіптерді жеңуге дайынбыз, тек алға сеніммен қараймыз, жарқын болашаққа сенеміз және трагедиялардың, жеңілістердің, сәтсіздіктердің немесе психологиялық кешендердің себептерін тарихи өткеннен немесе басқа мемлекеттер мен халықтардан іздемейміз».

Дегенмен, талқылау тарихты ұмыту қажеттілігі туралы болған жоқ. Керісінше, Қ-Ж.Тоқаев сонымен бірге сенімсіз тарихи фактілер мен мифологиялық батырлар бар оқу материалдарын қайта қарауды талап етті және жастар «өз халқының тарихын дұрыс түсінуі» керек деп мәлімдеді.

Басқаша айтқанда, оның тезисін келесідей қорытындылауға болады: тарихты біліңіз, бірақ тарихи жадты үнемі қайғы-қасірет мәдениетіне айналдырмаңыз; білім беру сенімділікке, шығармашылыққа және болашаққа бағытталуы керек.

Тоқаевтың тезисі туралы айтатын болсақ, «оптимистік және өзіне сенімді жастарды қалыптастыру» білім беруде тарихи апат сезімін немесе құрбан ретіндегі тұрақты рөлді емес, керісінше:

1. Тәуелсіздік – шешім қабылдау және олар үшін жауапкершілік алу мүмкіндігі;
2. Сенімділік – өз мүмкіндіктерін және қиындықтармен күресу қабілетін түсіну;
3. Шығармашылық ойлау – нені өзгертуге және құруға болатынына назар аудару;
4. Төмендік кешенінсіз тарихты білу – өткеннің жетістіктері мен қайғылы беттерін мойындау;
5. Болашаққа назар аудару – жастарды тек өткеннің мұрагерлері ретінде ғана емес, сонымен қатар елдің дамуын анықтайтын адамдар ретінде қабылдау.

Дегенмен, маңызды айырмашылық - оптимизм қайғылы оқиғаларды елемеуді немесе тарихқа сыни көзқарасты қабылдауды білдірмеуі керек. Бір мезгілде тарихи жадты сақтап, жастарда өздерінің белсенділігі туралы сезімді тәрбиелеуге болады: «Бізге не болғанын білеміз, бірақ біздің болашағымыз өткенмен алдын ала анықталмаған».

Сонымен қатар, Тоқаев қазіргі сәтсіздіктердің себептерін өткен қайғылы оқиғалардан үнемі іздеуге қарсы болды, бірақ сонымен бірге ол тарихты түсіну және дәл емес ақпарат бар оқу материалдарын түзету қажеттілігі туралы айтты.

Яғни, тарихты білу және есте сақтау керек, бірақ тарихи жад үнемі жоқтау мәдениетіне айналмауы керек. Жастарды тәрбиелеу олардың өзіне деген сенімділігін, жасампаздыққа деген құштарлығын және болашаққа қарау қабілетін нығайтуы керек.

Біздің ойымызша, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан және 1951-1953 жылдардағы корей дағдарысынан кейін тұншықтыратын үмітсіздіктен, меланхолиядан және депрессиядан шыға алған Германия, Жапония және Оңтүстік Корея сияқты елдердің тәжірибесін пайдалану қажет.

Қоғам ұзақ уақыт бойы белгісіздік, көңілсіздік немесе болашаққа деген сенімсіздік жағдайында өмір сүрсе, экономикалық көрсеткіштерді жақсартудың өзі жеткіліксіз болуы мүмкін. Адамдарға тек материалдық өсім емес, ертеңнің бүгіннен жақсы болатынына сенімді негіз қажет.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия мен Жапония, ал Корей соғысынан кейін Оңтүстік Корея осындай аса ауыр тарихи кезеңдерді бастан өткерді. Бұл елдердің бастапқы жағдайлары бір-бірінен өзгеше болғанымен, олардың тәжірибесінде Қазақстан үшін маңызды бірнеше ортақ қағида бар.

Үміт абстрактілі ұраннан емес, нақты нәтижеден қалыптасады

Соғыстан кейінгі қоғамдарға «бәрі жақсы болады» деу жеткіліксіз болды. Адамдар күнделікті өмірінен өзгерісті көруі керек еді: жұмыс, тұрғын үй, жол, мектеп, қауіпсіздік, табыс және болашаққа мүмкіндік.

Қазақстан үшін де ұлттық оптимизмді тек патриоттық ұрандар арқылы қалыптастыру қиын. Оның орнына азамат күнделікті өмірінде:

• тұрақты және лайықты жұмыс;
• сапалы білім;
• қолжетімді тұрғын үй;
• әділ әрі түсінікті мемлекеттік қызмет;
• кәсіп бастауға мүмкіндік;
• қауіпсіз және жайлы қала мен ауыл;
• әлеуметтік мобильділік

сияқты нақты өзгерістерді сезінуі қажет.

Оптимизм — саясаттың бастапқы шарты ғана емес, дұрыс саясаттың нәтижесі.

Германиядан: институттарға және еңбекке сүйенген қалпына келу

Соғыстан кейінгі Батыс Германияның тәжірибесінде экономикалық тұрақтану мен институционалдық қайта құру қатар жүрді. Экономикалық саясат өндірісті қалпына келтірумен ғана шектелмей, ұзақ мерзімді ережелер мен әлеуметтік тұрақтылыққа сүйенді.

Қазақстан үшін мұндағы сабақ — кезекті қысқа мерзімді экономикалық науқаннан гөрі ережелердің тұрақтылығын күшейту.

Кәсіпкер бүгін қабылданған шешімнің ертең өзгеріп кетпейтініне сенсе, ұзақ мерзімді инвестиция жасайды. Азамат заңның бәріне бірдей қолданылатынына сенсе, мемлекетпен қарым-қатынасы өзгереді.

Сондықтан реформалардың маңызды өлшемі: «Қандай жаңа бағдарлама іске қосылды?» емес, «Азамат пен бизнес үшін ережелер қаншалықты болжамды болды?» - деген сұрақ болуы тиіс.

Жапониядан: адам капиталы мен өндірістік мәдениет

Жапонияның кейінгі экономикалық дамуы білімге, технологияға, өндірістік тәртіпке және экспорттық қабілетке сүйенді. Қазақстан үшін бұл әсіресе маңызды. Табиғи ресурстар елге бастапқы капитал бере алады, бірақ ұзақ мерзімді әл-ауқатты тек шикізат экспортымен қамтамасыз ету қиын.

Сондықтан ұлттық стратегияның өзегінде:

• инженерлік және техникалық білім;
• кәсіптік-техникалық даярлық;
• қолданбалы ғылым;
• технология трансфері;
• өндірістік менеджмент;
• отандық компаниялардың жаһандық нарыққа шығуы қажет.

Мақсат — «шикізат сататын елден» бірден «технологиялық державаға» айналу емес. Нақты мақсат — әр онжылдық сайын күрделірек өнім шығара алатын экономика құру.

Оңтүстік Кореядан: нақты мақсат және экспортқа бағдар

Оңтүстік Кореяның кейінгі дамуында мемлекет экономиканың басым бағыттарын айқындап, индустрияландыру мен экспортты ынталандырды. Қазақстан үшін мұнда бір маңызды қағида бар: ұлттық даму стратегиясы тым көп мақсатқа бөлініп кетпеуі керек.

Мысалы, келесі 10 жылға бірнеше өлшенетін ұлттық міндет белгіленуі мүмкін:

1. Еңбек өнімділігін айтарлықтай арттыру.
2. Өңдеуші өнеркәсіптің үлесін ұлғайту.
3. Экспорттың тауарлық құрылымын күрделендіру.
4. Жастардың сапалы жұмысқа орналасуын арттыру.
5. Мектеп пен колледждегі білім сапасының нақты көрсеткіштерін жақсарту.
6. Жеке инвестиция үшін тұрақты құқықтық орта қалыптастыру.

Әр мақсаттың жыл сайын жарияланатын көрсеткіштері болуы керек.

Ең маңызды бағыт — жастарға әлеуметтік мобильділік беру

Ұлттық көңіл күйге ең күшті әсер ететін факторлардың бірі — адамның өзінің өмірін өзгерте алатынына сенуі. Егер жас адам: «Мен жақсы оқысам, кәсіби маман болсам және еңбек етсем, ата-анамның әлеуметтік жағдайынан жоғары көтеріле аламын» деп шынайы сенсе, қоғамның болашаққа көзқарасы өзгереді.

Сондықтан Қазақстан үшін білім беру саясаты тек диплом санына емес, әлеуметтік мобильділікке бағытталуы тиіс. Мектеп - колледж/университет - алғашқы жұмыс - тәжірибе - жоғары табыс деген жол мүмкіндігінше анық болуы керек.

Қалалар мен өңірлер арасындағы айырмашылықты қысқарту

Ұлттық жаңғыру тек ірі қалаларда сезілсе, оның қоғамдық әсері шектеулі болады. Қазақстанның өңірлерінде де сапалы мектеп, медицина, интернет, көлік, коммуналдық инфрақұрылым және жұмыс орындары болуы қажет. Бұл жерде мақсат барлық өңірді бірдей ету емес. Әр өңірдің экономикалық артықшылығын анықтап, соған сәйкес мамандандыру тиімдірек болуы мүмкін.

Мысалы:

• бір өңір — агротехнология;
• екіншісі — логистика;
• үшіншісі — металл өңдеу;
• төртіншісі — мұнай-химия;
• бесіншісі — туризм;

- ірі қалалар — технология, қаржы, білім және жоғары қосылған құнды қызметтер.

Ұлттық жаңғырудың психологиялық жағы

Экономикалық саясат пен қоғамдық психологияны бір-бірінен толық бөлуге болмайды. Ұзақ уақыт бойы «еліміз артта қалды», «ештеңе өзгермейді», «бәрі таныс арқылы шешіледі» деген түсінік қалыптасса, ол экономикалық мінез-құлыққа да әсер етеді: адамдар ұзақ мерзімді жоспарлаудан қашады, тәуекелге бармайды, қабілетті жастар басқа елдерден мүмкіндік іздейді. Мұндай көңіл күйді жай ғана насихатпен өзгерту мүмкін емес. Оны әділдік, мүмкіндік және нақты жетістіктер арқылы өзгерту қажет.

Сондықтан мемлекет қоғамға тек проблемаларды емес, шешілген мәселелерді де жүйелі түрде көрсетуі керек. Бірақ бұл статистиканы безендіру емес, нақты нәтижелерді ашық көрсету болуы тиіс.

Қазақстан үшін ықтимал «ұлттық келісім»

Германия, Жапония және Оңтүстік Корея тәжірибесін көшірмей, Қазақстан өзінің даму келісімін қалыптастыра алады. Оның өзегі мынадай болуы мүмкін:

• Мемлекет:тұрақты ереже, қауіпсіздік, инфрақұрылым және сапалы мемлекеттік қызмет береді.
• Бизнес:инвестиция, жұмыс орындары, технология және салық түсімдерін қалыптастырады.
• Азамат:білім алады, еңбек етеді, кәсіп бастайды және қоғамдық жауапкершілікке қатысады.
• Білім беру жүйесі:еңбек нарығына қажет нақты дағдыларды қалыптастырады.

Ал мемлекет пен қоғам арасындағы негізгі мәміле - еңбек пен қабілетке мүмкіндік беретін қоғам құру.

Сонымен, Германия, Жапония және Оңтүстік Кореяның тәжірибесінен алынатын ең маңызды сабақ — ұлттық көңіл күйді бұйрықпен өзгертуге болмайды. Қоғам болашаққа сенуді болашақтың нақты қалыптасып жатқанын көргенде бастайды.

Сондықтан Қазақстанның жаңғыру стратегиясы тек ЖІӨ өсіміне немесе ірі инфрақұрылымдық жобаларға негізделмеуі керек. Оның түпкі мақсаты адамның өмірлік мүмкіндігін кеңейту болуы тиіс.

Азамат: «Еңбек етсем — мүмкіндігім бар. Балам жақсы оқыса — оның мүмкіндігі менен де көп. Ережені сақтасам — мемлекет те менің құқығымды қорғайды. Ертең бүгінгіден жақсы болуы мүмкін» деген сенімге келген кезде ғана экономикалық даму қоғамдық жаңғыруға айналады.

Бұл — бір жылдық бағдарлама емес. Бұл кемінде бір ұрпаққа арналған ұлттық жоба. Қазақстанға бүгін ең алдымен оптимизм туралы айту емес, оптимизмге негіз болатын жағдайларды жүйелі түрде қалыптастыру керек!

Керімсал Жұбатқанов

Abai.kz