سوعىستان كەيىنگى گەرمانيا، جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا
ۇلتتىق جاڭعىرۋ: سوعىستان كەيىنگى گەرمانيا، جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەسىنەن قازاقستانعا ساباق
2026 جىلدىڭ 26 تامىزىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت مۇعالىمدەردى تاريحتى نەگىزىنەن وتكەننىڭ تراگەديالارى، جەڭىلىستەرى جانە رەنىشتەرى تۇرعىسىنان قابىلداماي، قيىندىقتاردى جەڭە الاتىن وپتيميستىك جانە وزىنە سەنىمدى جاستاردى تاربيەلەۋگە شاقىردى.
ونىڭ سوزىنەن الىنعان نەگىزگى ءۇزىندى: «ءبىز جەڭىمپاز ۇلتپىز، بارلىق قيىندىقتار مەن قاۋىپتەردى جەڭۋگە دايىنبىز، تەك العا سەنىممەن قارايمىز، جارقىن بولاشاققا سەنەمىز جانە تراگەديالاردىڭ، جەڭىلىستەردىڭ، ساتسىزدىكتەردىڭ نەمەسە پسيحولوگيالىق كەشەندەردىڭ سەبەپتەرىن تاريحي وتكەننەن نەمەسە باسقا مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردان ىزدەمەيمىز».
دەگەنمەن، تالقىلاۋ تاريحتى ۇمىتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بولعان جوق. كەرىسىنشە، ق-ج.توقاەۆ سونىمەن بىرگە سەنىمسىز تاريحي فاكتىلەر مەن ميفولوگيالىق باتىرلار بار وقۋ ماتەريالدارىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتى جانە جاستار «ءوز حالقىنىڭ تاريحىن دۇرىس ءتۇسىنۋى» كەرەك دەپ مالىمدەدى.
باسقاشا ايتقاندا، ونىڭ تەزيسىن كەلەسىدەي قورىتىندىلاۋعا بولادى: تاريحتى ءبىلىڭىز، بىراق تاريحي جادتى ۇنەمى قايعى-قاسىرەت مادەنيەتىنە اينالدىرماڭىز; ءبىلىم بەرۋ سەنىمدىلىككە، شىعارماشىلىققا جانە بولاشاققا باعىتتالۋى كەرەك.
توقاەۆتىڭ تەزيسى تۋرالى ايتاتىن بولساق، «وپتيميستىك جانە وزىنە سەنىمدى جاستاردى قالىپتاستىرۋ» ءبىلىم بەرۋدە تاريحي اپات سەزىمىن نەمەسە قۇربان رەتىندەگى تۇراقتى ءرولدى ەمەس، كەرىسىنشە:
- تاۋەلسىزدىك – شەشىم قابىلداۋ جانە ولار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الۋ مۇمكىندىگى;
- سەنىمدىلىك – ءوز مۇمكىندىكتەرىن جانە قيىندىقتارمەن كۇرەسۋ قابىلەتىن ءتۇسىنۋ;
- شىعارماشىلىق ويلاۋ – نەنى وزگەرتۋگە جانە قۇرۋعا بولاتىنىنا نازار اۋدارۋ;
- تومەندىك كەشەنىنسىز تاريحتى ءبىلۋ – وتكەننىڭ جەتىستىكتەرى مەن قايعىلى بەتتەرىن مويىنداۋ;
- بولاشاققا نازار اۋدارۋ – جاستاردى تەك وتكەننىڭ مۇراگەرلەرى رەتىندە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ەلدىڭ دامۋىن انىقتايتىن ادامدار رەتىندە قابىلداۋ.
دەگەنمەن، ماڭىزدى ايىرماشىلىق - وپتيميزم قايعىلى وقيعالاردى ەلەمەۋدى نەمەسە تاريحقا سىني كوزقاراستى قابىلداۋدى بىلدىرمەۋى كەرەك. ءبىر مەزگىلدە تاريحي جادتى ساقتاپ، جاستاردا وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىگى تۋرالى سەزىمدى تاربيەلەۋگە بولادى: «بىزگە نە بولعانىن بىلەمىز، بىراق ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز وتكەنمەن الدىن الا انىقتالماعان».
سونىمەن قاتار، توقاەۆ قازىرگى ساتسىزدىكتەردىڭ سەبەپتەرىن وتكەن قايعىلى وقيعالاردان ۇنەمى ىزدەۋگە قارسى بولدى، بىراق سونىمەن بىرگە ول تاريحتى ءتۇسىنۋ جانە ءدال ەمەس اقپارات بار وقۋ ماتەريالدارىن تۇزەتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتتى.
ياعني، تاريحتى ءبىلۋ جانە ەستە ساقتاۋ كەرەك، بىراق تاريحي جاد ۇنەمى جوقتاۋ مادەنيەتىنە اينالماۋى كەرەك. جاستاردى تاربيەلەۋ ولاردىڭ وزىنە دەگەن سەنىمدىلىگىن، جاسامپازدىققا دەگەن قۇشتارلىعىن جانە بولاشاققا قاراۋ قابىلەتىن نىعايتۋى كەرەك.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان جانە 1951-1953 جىلدارداعى كورەي داعدارىسىنان كەيىن تۇنشىقتىراتىن ۇمىتسىزدىكتەن، مەلانحوليادان جانە دەپرەسسيادان شىعا العان گەرمانيا، جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ قاجەت.
قوعام ۇزاق ۋاقىت بويى بەلگىسىزدىك، كوڭىلسىزدىك نەمەسە بولاشاققا دەگەن سەنىمسىزدىك جاعدايىندا ءومىر سۇرسە، ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. ادامدارعا تەك ماتەريالدىق ءوسىم ەمەس، ەرتەڭنىڭ بۇگىننەن جاقسى بولاتىنىنا سەنىمدى نەگىز قاجەت.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن گەرمانيا مەن جاپونيا، ال كورەي سوعىسىنان كەيىن وڭتۇستىك كورەيا وسىنداي اسا اۋىر تاريحي كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. بۇل ەلدەردىڭ باستاپقى جاعدايلارى ءبىر-بىرىنەن وزگەشە بولعانىمەن، ولاردىڭ تاجىريبەسىندە قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى بىرنەشە ورتاق قاعيدا بار.
ءۇمىت ابستراكتىلى ۇراننان ەمەس، ناقتى ناتيجەدەن قالىپتاسادى
سوعىستان كەيىنگى قوعامدارعا «ءبارى جاقسى بولادى» دەۋ جەتكىلىكسىز بولدى. ادامدار كۇندەلىكتى ومىرىنەن وزگەرىستى كورۋى كەرەك ەدى: جۇمىس، تۇرعىن ءۇي، جول، مەكتەپ، قاۋىپسىزدىك، تابىس جانە بولاشاققا مۇمكىندىك.
قازاقستان ءۇشىن دە ۇلتتىق ءوپتيميزمدى تەك پاتريوتتىق ۇراندار ارقىلى قالىپتاستىرۋ قيىن. ونىڭ ورنىنا ازامات كۇندەلىكتى ومىرىندە:
- تۇراقتى جانە لايىقتى جۇمىس;
- ساپالى ءبىلىم;
- قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي;
- ءادىل ءارى تۇسىنىكتى مەملەكەتتىك قىزمەت;
- كاسىپ باستاۋعا مۇمكىندىك;
- قاۋىپسىز جانە جايلى قالا مەن اۋىل;
- الەۋمەتتىك موبيلدىلىك
سياقتى ناقتى وزگەرىستەردى سەزىنۋى قاجەت.
وپتيميزم — ساياساتتىڭ باستاپقى شارتى عانا ەمەس، دۇرىس ساياساتتىڭ ناتيجەسى.
گەرمانيادان: ينستيتۋتتارعا جانە ەڭبەككە سۇيەنگەن قالپىنا كەلۋ
سوعىستان كەيىنگى باتىس گەرمانيانىڭ تاجىريبەسىندە ەكونوميكالىق تۇراقتانۋ مەن ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋ قاتار ءجۇردى. ەكونوميكالىق ساياسات ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋمەن عانا شەكتەلمەي، ۇزاق مەرزىمدى ەرەجەلەر مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا سۇيەندى.
قازاقستان ءۇشىن مۇنداعى ساباق — كەزەكتى قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق ناۋقاننان گورى ەرەجەلەردىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋ.
كاسىپكەر بۇگىن قابىلدانعان شەشىمنىڭ ەرتەڭ وزگەرىپ كەتپەيتىنىنە سەنسە، ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيا جاسايدى. ازامات زاڭنىڭ بارىنە بىردەي قولدانىلاتىنىنا سەنسە، مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناسى وزگەرەدى.
سوندىقتان رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى ولشەمى: «قانداي جاڭا باعدارلاما ىسكە قوسىلدى؟» ەمەس، «ازامات پەن بيزنەس ءۇشىن ەرەجەلەر قانشالىقتى بولجامدى بولدى؟» - دەگەن سۇراق بولۋى ءتيىس.
جاپونيادان: ادام كاپيتالى مەن وندىرىستىك مادەنيەت
جاپونيانىڭ كەيىنگى ەكونوميكالىق دامۋى بىلىمگە، تەحنولوگياعا، وندىرىستىك تارتىپكە جانە ەكسپورتتىق قابىلەتكە سۇيەندى. قازاقستان ءۇشىن بۇل اسىرەسە ماڭىزدى. تابيعي رەسۋرستار ەلگە باستاپقى كاپيتال بەرە الادى، بىراق ۇزاق مەرزىمدى ءال-اۋقاتتى تەك شيكىزات ەكسپورتىمەن قامتاماسىز ەتۋ قيىن.
سوندىقتان ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ وزەگىندە:
- ينجەنەرلىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم;
- كاسىپتىك-تەحنيكالىق دايارلىق;
- قولدانبالى عىلىم;
- تەحنولوگيا ترانسفەرى;
- وندىرىستىك مەنەدجمەنت;
- وتاندىق كومپانيالاردىڭ جاھاندىق نارىققا شىعۋى قاجەت.
ماقسات — «شيكىزات ساتاتىن ەلدەن» بىردەن «تەحنولوگيالىق دەرجاۆاعا» اينالۋ ەمەس. ناقتى ماقسات — ءار ونجىلدىق سايىن كۇردەلىرەك ءونىم شىعارا الاتىن ەكونوميكا قۇرۋ.
وڭتۇستىك كورەيادان: ناقتى ماقسات جانە ەكسپورتقا باعدار
وڭتۇستىك كورەيانىڭ كەيىنگى دامۋىندا مەملەكەت ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ، يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكسپورتتى ىنتالاندىردى. قازاقستان ءۇشىن مۇندا ءبىر ماڭىزدى قاعيدا بار: ۇلتتىق دامۋ ستراتەگياسى تىم كوپ ماقساتقا ءبولىنىپ كەتپەۋى كەرەك.
مىسالى، كەلەسى 10 جىلعا بىرنەشە ولشەنەتىن ۇلتتىق مىندەت بەلگىلەنۋى مۇمكىن:
- ەڭبەك ونىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ.
- وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ.
- ەكسپورتتىڭ تاۋارلىق قۇرىلىمىن كۇردەلەندىرۋ.
- جاستاردىڭ ساپالى جۇمىسقا ورنالاسۋىن ارتتىرۋ.
- مەكتەپ پەن كوللەدجدەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ.
- جەكە ينۆەستيتسيا ءۇشىن تۇراقتى قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرۋ.
ءار ماقساتتىڭ جىل سايىن جاريالاناتىن كورسەتكىشتەرى بولۋى كەرەك.
ەڭ ماڭىزدى باعىت — جاستارعا الەۋمەتتىك موبيلدىلىك بەرۋ
ۇلتتىق كوڭىل كۇيگە ەڭ كۇشتى اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى — ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءومىرىن وزگەرتە الاتىنىنا سەنۋى. ەگەر جاس ادام: «مەن جاقسى وقىسام، كاسىبي مامان بولسام جانە ەڭبەك ەتسەم، اتا-انامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنان جوعارى كوتەرىلە الامىن» دەپ شىنايى سەنسە، قوعامنىڭ بولاشاققا كوزقاراسى وزگەرەدى.
سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ ساياساتى تەك ديپلوم سانىنا ەمەس، الەۋمەتتىك موبيلدىلىككە باعىتتالۋى ءتيىس. مەكتەپ - كوللەدج/ۋنيۆەرسيتەت - العاشقى جۇمىس - تاجىريبە - جوعارى تابىس دەگەن جول مۇمكىندىگىنشە انىق بولۋى كەرەك.
قالالار مەن وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى قىسقارتۋ
ۇلتتىق جاڭعىرۋ تەك ءىرى قالالاردا سەزىلسە، ونىڭ قوعامدىق اسەرى شەكتەۋلى بولادى. قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىندە دە ساپالى مەكتەپ، مەديتسينا، ينتەرنەت، كولىك، كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم جانە جۇمىس ورىندارى بولۋى قاجەت. بۇل جەردە ماقسات بارلىق ءوڭىردى بىردەي ەتۋ ەمەس. ءار ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق ارتىقشىلىعىن انىقتاپ، سوعان سايكەس مامانداندىرۋ تيىمدىرەك بولۋى مۇمكىن.
مىسالى:
- ءبىر ءوڭىر — اگروتەحنولوگيا;
- ەكىنشىسى — لوگيستيكا;
- ءۇشىنشىسى — مەتالل وڭدەۋ;
- ءتورتىنشىسى — مۇناي-حيميا;
- بەسىنشىسى — تۋريزم;
- ءىرى قالالار — تەحنولوگيا، قارجى، ءبىلىم جانە جوعارى قوسىلعان قۇندى قىزمەتتەر.
ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ پسيحولوگيالىق جاعى
ەكونوميكالىق ساياسات پەن قوعامدىق پسيحولوگيانى ءبىر-بىرىنەن تولىق بولۋگە بولمايدى. ۇزاق ۋاقىت بويى «ەلىمىز ارتتا قالدى»، «ەشتەڭە وزگەرمەيدى»، «ءبارى تانىس ارقىلى شەشىلەدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسسا، ول ەكونوميكالىق مىنەز-قۇلىققا دا اسەر ەتەدى: ادامدار ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋدان قاشادى، تاۋەكەلگە بارمايدى، قابىلەتتى جاستار باسقا ەلدەردەن مۇمكىندىك ىزدەيدى. مۇنداي كوڭىل كۇيدى جاي عانا ناسيحاتپەن وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. ونى ادىلدىك، مۇمكىندىك جانە ناقتى جەتىستىكتەر ارقىلى وزگەرتۋ قاجەت.
سوندىقتان مەملەكەت قوعامعا تەك پروبلەمالاردى ەمەس، شەشىلگەن ماسەلەلەردى دە جۇيەلى تۇردە كورسەتۋى كەرەك. بىراق بۇل ستاتيستيكانى بەزەندىرۋ ەمەس، ناقتى ناتيجەلەردى اشىق كورسەتۋ بولۋى ءتيىس.
قازاقستان ءۇشىن ىقتيمال «ۇلتتىق كەلىسىم»
گەرمانيا، جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەسىن كوشىرمەي، قازاقستان ءوزىنىڭ دامۋ كەلىسىمىن قالىپتاستىرا الادى. ونىڭ وزەگى مىناداي بولۋى مۇمكىن:
- مەملەكەت:تۇراقتى ەرەجە، قاۋىپسىزدىك، ينفراقۇرىلىم جانە ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەت بەرەدى.
- بيزنەس:ينۆەستيتسيا، جۇمىس ورىندارى، تەحنولوگيا جانە سالىق تۇسىمدەرىن قالىپتاستىرادى.
- ازامات:ءبىلىم الادى، ەڭبەك ەتەدى، كاسىپ باستايدى جانە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىككە قاتىسادى.
- ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى:ەڭبەك نارىعىنا قاجەت ناقتى داعدىلاردى قالىپتاستىرادى.
ال مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى نەگىزگى مامىلە - ەڭبەك پەن قابىلەتكە مۇمكىندىك بەرەتىن قوعام قۇرۋ.
سونىمەن، گەرمانيا، جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيانىڭ تاجىريبەسىنەن الىناتىن ەڭ ماڭىزدى ساباق — ۇلتتىق كوڭىل كۇيدى بۇيرىقپەن وزگەرتۋگە بولمايدى. قوعام بولاشاققا سەنۋدى بولاشاقتىڭ ناقتى قالىپتاسىپ جاتقانىن كورگەندە باستايدى.
سوندىقتان قازاقستاننىڭ جاڭعىرۋ ستراتەگياسى تەك ءجىو وسىمىنە نەمەسە ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا نەگىزدەلمەۋى كەرەك. ونىڭ تۇپكى ماقساتى ادامنىڭ ومىرلىك مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ بولۋى ءتيىس.
ازامات: «ەڭبەك ەتسەم — مۇمكىندىگىم بار. بالام جاقسى وقىسا — ونىڭ مۇمكىندىگى مەنەن دە كوپ. ەرەجەنى ساقتاسام — مەملەكەت تە مەنىڭ قۇقىعىمدى قورعايدى. ەرتەڭ بۇگىنگىدەن جاقسى بولۋى مۇمكىن» دەگەن سەنىمگە كەلگەن كەزدە عانا ەكونوميكالىق دامۋ قوعامدىق جاڭعىرۋعا اينالادى.
بۇل — ءبىر جىلدىق باعدارلاما ەمەس. بۇل كەمىندە ءبىر ۇرپاققا ارنالعان ۇلتتىق جوبا. قازاقستانعا بۇگىن ەڭ الدىمەن وپتيميزم تۋرالى ايتۋ ەمەس، وپتيميزمگە نەگىز بولاتىن جاعدايلاردى جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىرۋ كەرەك!
كەرىمسال جۇباتقانوۆ
Abai.kz
