Jaqynda maghan әigili Jeltoqsan kóterilisine baylanysty qughyn-sýrgin zardabyn shekkender jayynda ónimdi qalam siltep jýrgen belgili zertteushi-jazushy qalamdas inim Kólbay Adyrbekúly habarlasyp, múraghattan mening partiyalyq jәne әkimshilik túrghydan qatang jazalanuyma sebep bolghan sózimning mashinkagha basylghan bes bettik mәtinin keziktirip, suretke týsirip alghanyn aitty. Kóshirmesin berip, búl sózding bir jurnalist jigitimiz tәrjimelegen qazaqshasyn ertede oqyghanyn, myna týpnúsqamen tanysqanda onyng aghymdaghy ahualgha, jaghdaydy týsindirude qoldanylghan tarihy derekterge, til taghdyryna, últ mәselesine jiti nazar audartarlyqtay dәrejede oidaghyday shyqpaghanyna kózi jete týskenin eskertti, sol sebepti ony osy arhivtik núsqagha sәikestkendire týzetuimdi, ne mening ózimning janadan audaruymdy súrady... 

...Búl sózdi túnghysh ret 1990 jyly júrtshylyqqa jurnalist qyzymyz Dildәr Mamyrbaeva jetkizgen edi, ol oryssha týpnúsqany menimen jýrgizgen súhbatymen birge Qayta qúru sayasaty auqymynda Júmabay Shashtayúlynyng redaktorlyghymen shygha bastaghan «Aqiqat» gazetinde jariyalaghan. Úzamay súhbat pen sóz týpnúsqasy Talghat Aytbayúlynyng Jeltoqsan shyndyghyn ashudy maqsat etken  kóp tomdyq aighaq-kitaptarynda basyldy. (Ayta ketu kerek, búl sózding mәtini bertinde, 2021 jyly, belgili tarihshy, memleket qayratkeri Berik Ábdighaliyúlynyng qúrastyruymen «Arys» baspasynan jaryq kórgen «Jeltoqsan. Dekabri. 1986. Dokumentalinaya hronika» atty 880 bettik  jinaqta da jariya etildi: qújat № 36. 128–133-bb.). Jaza óteu oryndarynan oralghan ataqty kóterilisshi-qaharman Hasen Qoja-Ahmet pen onyng serikteri meni jeltoqsanshylargha sol qiyn da qaterli kýnderi birden-bir ara týsushi bolghan dep baghalap jýrdi. Biraq (әriyne, haram pighyldaryna paydalanugha qolayly ilik tapqysh mening jazalaushylarymnyng búrmalaularynan basqa) eshkim sózge bayyppen qarap, qozghalghan mәselelerge bilikti taldau jasamady. Bәlkim múnda mәtinning qazaqshasy kónilden shyqpaghany da әser etken shyghar...

Kólbaydyng tәrjimege erekshe mәn bergen pikirine qúlaq asa kele jasalghan audarma mynanday boldy:

Beybit Orynbekúly Qoyshybaevtyng Qazaq SSR Jogharghy Kenesi Tóralqasy apparatynyng 1986 jylghy 25 jeltoqsanda  1986 jylghy jeltoqsan oqighalaryn talqylaugha arnalghan partiya jinalysyndaghy

S Ó Z I

Áriyne, arandatushylar men últshyldyq elementterding aidap saluymen demonstrasiyagha shyqqan jastardy aqtaugha bolmaydy, biraq, kózsiz kinәlaugha da tiyis emespiz – týsinuge tyrysu kerek, dauystap oilasqan jón, bolghan jaghdaygha taldau jasau, ótkendi filosofiyalyq túrghydan týsinu jәne dúrys qorytyndylar jasau qajet. Búl qozghalysta negizinen – biz, eresek úrpaq, bilimdi úrpaq, biz, partiya-sovet qyzmetkerleri kinәli ekendigimizdi moyyndaugha tiyispiz.

Partiya ómirindegi kýrt betbúrysty ózgeriske deyin elde jaylaghan ahual – atap aitqanda – ózine ózing qanaghattanyp-masattanushylyq, is-әreketine eshqanday shek qoymaushylyq shalqytqan kónil-kýi, shyn jaghdaydy boyamalap kórsetuge úmtylushylyq, iydeologiyalyq, nasihattyq júmystyng naqty ómirden qol ýzip qalghandyghy birte-birte 17–18 jeltoqsan kýngi Almaty oqighalaryn «dayyndaghan» bolatyn. Sol bir úzaq jyldar boyghy «jaybaraqattyq» bizding naghyz ómir shyndyghyn tike týisinu sezimimizdi doghaldandyryp tastaghan edi, sol sebepten de biz partiyanyng qoghamdyq ómirding internasionaldyq tәrbie tarmaghyna qatysty kýrt betbúrys, revolusiyalyq qayta qúru strategiyasyn tvorchestvolyqpen qabylday almadyq. Bәrimiz de qúddy partiyanyng qanatty sózderimen qarulanghanday edik, biraq onyng mәnin jete týsinbegen siyaqtymyz. Adam faktorynyng manyzdylyghy jóninde maqtana aittyq, ekonomikalyq sifrlardy keltirdik, biraq osy kórsetkishting artyndaghy qogham mýshelerining qozghaushy kýshi jóninde oilamappyz, әr adamnyng internasionaldyq sezimine ýlken mәn bere tәrbiyeleu qajettigin týsinbeppiz.

Bizding iydeologiyalyq-nasihattyq mashinamyzgha әbden singen formalizmning onyng internasionaldyq tәrbie dep atalatyn donghalaghyn is jýzinde toqtatyp qoyghany   osy kýnderi aiqyn bilindi. Últ mәselesi haqyndaghy Leninning shygharmalaryn týrli oqu oryndarynda barlyghy da oqyghan, biraq zachet pen emtihan tapsyrghannan keyin kópshiligi ony úmytyp ta ketken. Eger sol kýnderi oghan qayta bir kóz tastap kórgen bolsa – kóshege shyqqan jastardyng paydasyna sheshiler kóp nәrseni tabar edi. Olar Leninning portretteri men enbekterinen alynghan ýzindiler jazylghan transparanttardy bekerden-beker kóterip jýrgen joq edi ghoy. Biraq bizding tot basyp ketken nasihattyq mashinamyz aldanghan әm úrandatqan jastargha Leninning keybir sózderining sol zamandaghy naqty jaghdaylargha qatysty aitylghandyghyn, Lenin ilimine damu túrghysynan qarau qajettigin týsindirudi boljay da almady. Eng jaqsy nasihatshylarymyzdy, ýgitshilerimizdi, lektorlarymyzdy ayaqtan tik túrghyzyp, alang men oghan janasyp jatqan kóshelerde dauys zoraytqyshtar ornatyp, búqaragha qazirgi kezendegi últ mәselesin týsindiruding ornyna, biz asyl uaqytymyzdy alangha milisiya men әskery kýshterdi tartugha júmsadyq, әri sol әreketimizben, múny moyyndau qanshalyqty ashy bolsa da aitayyq,   17 jeltoqsan kýngi keshki saghat 7-den keyingi bolghan jәitti arandattyq. Jekelegen qyzmetshilerding jas jigitter men qyzdargha, bizding 17–20 jasar balalarymyzgha qarsy shoqpar-tayaqtardy, saper kýrekterin, vodomyotterdi, týtindetu qútylaryn qoldanghan jәne tipti qútyrghan itterdi aidap salghan qylyqtaryn gumanisting oi-sanasy eshqanday da retpen aqtay almaydy. Gumanizmdi jat kórmeytinderding bәri jekelegen kәsiporyn basshylarynyn  arnayy dayyndap, jasaqshylar qataryna tartylghan adamdardy tayaqtar, armaturadan qiylghan sýimender, qymbat kabeli kesindilerin berip qarulandyrghan is-әreketterimen eshqanday da kelise almaydy. Shyndyqtyng kózine tura qarau kerek, ókinishke qaray, kóptegen tәrtip saqshylary búl kýnderi bir-aq sәtte baghyndyrushylar men jazalaushylar rólin atqaryp shygha keldi.

Osy kýnderi újymdarda bolghan jekelegen iydeologiyalyq qyzmetkerler de ózderin jaqsy jaghynan kórsete almady. Mәselen, júrtshylyqqa: «Sender ýshin ne manyzdy: Ortalyq Komiytetting birinshi hatshysy qazaq bolghany ma, әlde dýkenderde nan bolghany ma?» degen  sóz  aityp túrghan audandyq partiya komiytetining hatshysy tiygizetin   ziyankestikti nemen ólsheuge bolady eken?

Partiya qyzmetkerining osynshalyqty qarabayyr-túrpayy týsindirmesi – qatang qol júmsap jazalaudan da qauipti jәne opa bermes zalaldy, búl sózsiz solay jәne oghan qosymsha eshqanday dәlel tilemeydi.

Qazaq jәne orys halyqtarynyng dostyghyn, qazaq halqynyng Lenin partiyasyna degen senimdiligi men sýiispenshiligin eshqashan, eshkim joya almaydy. Adamdar búghan últymyz bastan keshken qasiretter men shekken azaptar arqyly jetti, dostyqtyn  qasiyetti ilmekterin ghasyrlar boyy somdady. Qazaq halqynyng bizding elimizding týrli tarihy kezenderinde kórinis tapqan internasionaldyq akti jayyndaghy jalpygha mәlim mysaldary turaly aitpay-aq qoyayyn. Tek adamdardyng qalyng kópshiligine beymәlimdeu myna bir faktini ghana eske salghym keledi – qazaq halqy Qazaqstanda kollektivtendirudi jýrgizu  kezinde partiya-sovet qyzmetkerlerining qorqynyshty asyra silteuleri saldarynan óz sanynyng eki milliondayynan aiyrylghan shaqtyng ózinde de partiyagha degen, orys halqyna degen senimin joghaltpaghan edi. Demek biz búl senim men sýiispenshilikti qasterlep, saqtaugha mindettimiz. Bizding óskeleng úrpaq әkelerding revolusiyalyq dәstýrlerine adal, shynayy internasionalist bolyp ósui ýshin barlyghyn jasau – bizding paryzymyz.

Internasionalizmning mәni men maghynasyn qaradýrsin týsinuden jәne, soghan sәikes, internasionaldyq tәrbie júmysynyng da shemaly týrde jýrgiziluinen sheshimdi týrde bas tartu qajet. OK burosy búl mәselede bizdi dúrys baghyttap otyr. Praktikalyq qyzmetkerlerding boryshy – búl iske tvorchestvolyqpen qarau, shablondardy alyp tastap, oilau jýiesin qayta qúru. Últ mәselesine biz eshqashan formalidy qaramaugha tiyispiz, búl jónindegi lenindik talapty túraqty týrde este ústau qajet. Últtyq ózara qarym-qatynastarda әdeptilik saqtau degenimiz – internasionalizmning prinsiypi ghoy. Lenin ýiretkendey, búryn ezilip kelgen halyqtar últtyq qadir-qasiyet pen abyroygha qatysty mәselelerde asa sezimtal bolady, sózbe-sóz mine bylay: «renjigen» últ adamdary tendik sezimin basqa eshtenemen salystyrugha bolmaytyn dәrejede sergek te ótkir týisinedi,    ózderining joldastary proletariylerding osynau tendikti nemqúraydylyqpen, tipti әzil retinde bolsa da  búzuynan qatty sekem alady.  Mine sondyqtan da últtyq azshylyqqa keshirimdilik pen júmsaqtyq tanytudy kemitkennen góri, búl jaghdayda kóbirek, tipti asyryp kórsetken jaqsy».

Biz qalasaq ta, qalamasaq ta, kez kelgen әdeptilik shartyn búzu – últtyq abyroy-namysty kemsitu retinde qabyldanady. Jasyratyny joq, búl kýnderi de, odan búryn da qoghamdyq transportta, kóshelerde biz birqatar qasqaghym sәttik kerildesulerding kuәleri bolyp jýrdik, onda oi-órisi tar adamdar, әriyne, qoghamnyng eng azghyn mýsheleri, bayyrghy últ ókilderin kemite sóilep, revolusiyagha deyingi ataulardy eske alyp, syilamaushylyq tanytatyn. Mine osynday sayasy sauatsyz adamdar jastardyng Plenum sheshimin makúlday qoymaghanyn qúddy orys halqyna qarsy shyqqanday qabyldady. Ókinishke qaray, osy ýiding ózinde de әldekimning qaydaghy bir sadistik-qanaghattanghandyq sózderin estuge tura keldi, ol alangha shyqqan jastardy tek úru ghana emes, ekinshi  qaytalanbas ýshin kóbirek  óltiru de kerek edi degen boatyn.

Búl kýnderding oqighalary kórsetkendey, qatardaghy adamdardyng barshasy derlik    birine biri mýldem qarama-qarsy úghymdardy – internasionalizm men shovinizmdi,  patriotizm men kosmopolitizmdi ajyrata almaydy eken,  últtylyq pen últshyldyq úghymdarynyng erekshelikterin dúrys týsinbegen kórinedi. Kóp jannyng sanasynda búl úghymdar arasyna jәy ghana tendik belgisi qoyyla salghan.

Bolghan jaghday shyndyghyn tolyq taldaugha qazir mýmkinshilik joq, degenmen oilasu ýshin myna bir faktini keltirgim keledi. Búl – halyqqa bilim beru organdarynyng júmysyndaghy kemshilikterge qatysty. Eshkimge de qúpiya emes, orys tilindegi mektepterde qazaq tilin oqytu formalidy, fakulitativti týrde, negizinen, tek qazaq balalary ýshin ghana jýrgiziledi.   Basqalardyng ata-analary, tipti múghalimder de qúddy qajet emes tilmen balanyng basyn qatyrudyng keregi ne dep esepteydi. Óstip biz balalardyng boyynda bayyrghy, jergilikti halyqtyng tili men mәdeniyetin qúrmetteu sezimin tәrbiyeleuden bas tartamyz, yaghny is jýzinde partiya sayasatynyng internasionalistik erejesine qarama-qayshy kelemiz.

Eger halyqtyng onay jaralanatyn últtyq sezimderine núqsan keltiretin bolsa – últshyldyq kórinisterimen jýrgizilgen kýres tiyimdi bolmaydy. Partiyanyng úlyderjavalyq shovinizm men jergilikti últshyldyqqa qarsy kýresining tarihyn, shovinizmning últshyldyqty tudyratyndyghy turaly partiyanyng týsindirmesin eske alayyqshy. Búl auytqulardyn  qaldyqtary, ókinishke karay, qazir de oryn alyp otyr. Sondyqtan, birinshiden, mynany este saqtau qajet – últtyq sezimderdi eskere bilu men jalghan jaramsaqtanu mýlde eki bólek nәrseler. Ekinshiden, әr auytqugha qarsy, meyli, ol ýlken últ ókilderining últshyldyghy bolsyn, meyli kishi últ ókilderining últshyldyghy bolsyn, olargha qarsy, partiya danalyqpen ýiretkendey, sol últtyng kommunisteri qarsy kýresti. Bizge múny este ústau qajet. Mening sana-sezimime qazaqstandyq orys jazushysynyng Jazushylar odaghynyng plenumynda aitqan sózderi qatty әser etti, onyng sózderi internasionalizmdi shemaly týrde týsinuge qarsy baghyttalghan bolatyn. Respublikada kóp últty auyldar az emes,  degen-di ol, qaysysyna barsanyz da, bir-birimen qatar, aralas túratyndar ishinde qazaq mindetti týrde – eki tildi, nemis – ýsh tildi, al orys – bir ghana tildi biledi. Ózimizdi-ózimiz әsire dәripteytin menmendik, qaydaghy bir artyqshylyq úyalaghan oy bizge Sýleymenovting belgili kitabyn óz uaqytynda dúrys qabyldaugha mýmkinshilik bermedi. Búdan әri terenge barmaymyn, biraq mynany aitugha tiyispin: ózine ózi synshyldyqpen qaray alatyn osy oishyl qoparghan búl teris qasiyetter qarapayym adamdardyn, óresi tar jandardyng boylarynan kórinis tapsa – últtyq ózara qarym-qatynastardyng qanday saldarlargha apararyn boljau qiyn emes.

Últtardyng jaqyndasuy men qúiylysyp-qosyluy jayynda partiyanyng Baghdarlamasynda jazylghan. Biraq partiya múnyng tarihy úzaq prosess ekendigin joqqa shygharmaydy. Alayda bizder, praktikalyq qyzmetkerler, últtardy sinistirip qosu perspektivasyna әsireshildikpen berilgendigimiz sonshalyqty, key kezderi óz júmystarymyzda negizsiz asyghys qadamdar jasaymyz. Últtardy jaqyndastyru men qúiylystyruda asyghystyq jasau halyqtar arasyndaghy senimning tolyq jәne týbegeyli qalyptasu isine tek qana ziyanyn tiygizui әbden yqtimal. Lenin atap kórsetkendey, halyqtar arasyndaghy berik, myzghymas odaqty birden ornata salu mýmkin emes, isti býldirmeu ýshin, senimsizdik tughyzbau ýshin oghan ýlken tózimdilikpen, abaylap qol jetkizu kerek.

Al qamshylau sayasaty búghan tipten de jat.

Búl kýnderi qaumalau kezderinde qolgha týsken barlyq kommunister men komsomolester sózge kelmesten partiya men komsomoldan shygharyluda. Tergeuler, joldastyq sottar jýrgizilude, al әzirge deyin bostandyqqa jiberilmegenderdi, shamasy, naghyz sottar kýtip túr. Biz qatardaghy partiyalyq úiym emes, respublikalyq Jogharghy Kenes Prezidiumy apparatynyng partiya úiymy bolghandyqtan, men mynaday úsynystar engizemin:

1. Demonstrasiyagha qatysushylardyng isterin qaraghan kezde birjaqtylyqqa úryndyratyn teris pikir bitkendi alyp tastau qajet, bolashaq ýshin jaqsysy da, dúrysy da – jazalau emes, aghartu jәne tәrbiyeleu;
2. Tәrtip saqtaushylar qatarynda jýrip erekshe yntamen qaru júmsaghan soldattardy, milisionerlerdi, jasaqshylardy, sonday-aq qalalyq toghysharlar men búzaqylardy qatang týrde jauapqa tartu qajet jәne olarmen internasionaldyq túrghyda tәrbie júmysyn jýrgizgen jón.

Týiin mynanday: respublika partiya úiymy OK-nin, Ministrler Kenesinin, Jogharghy Kenes Prezidiumynyng ýndeu qabyldaghanynyng ózi óte dúrys. SOTA habarlamalarynda búl qúbylysty rettilikpen týsindirip, partiya danalyq tanytty. Bizding mindetimiz – halyqtar dostyghyn odan әri nyghaytugha jan-jaqty jәrdemdesu, partiyanyn  ainalasyna qalyng búqaranyng barlyq toptaryn kommunizm atynan meylinshe tyghyz toptastyrugha kómektesu.

25.12.86 j.  B.Qoyshybaev».

Mine, «bizding zamanymyzdyng aqyl-oyy, namysy  jәne ar-ojdany» atanghan biyleushi partiya men úly kósemimizdi arqa túta otyryp, totalitarlyq biylik kýshinde túrghan dәuirdegi Seksen altynshy jyl dýrbelenining syryn respublikamyzdyng eng biyik sayasy sitadeliderining birinde ózimshe әriptes kommunister aldynda osylay ashyp kórsetudi qosh kórgen edim. Alayda otarlyq «lәbbay, taqsyr»  tәrtibine berilgen atqarushylar kótergen mәselelerim ýshin ózimdi aiyptady, mәselening mәnine barudy oiyna da alghan joq. Búghan endi sodan beri óte shyqqan qyryq jyl biyiginen, qazirgi tәuelsiz el azamattary túghyrynan kóz salyp qaraudyng da reti kelgen siyaqty. Jazushy Kólbay Adyrbekúlynyng pikirimen ýileserliktey oy qorytu mýmkin bolar ma eken, kóreyik...

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz