QYTAYDYNG AYMAQTYQ YQPALY: «ORTALYQ AZIYa BESTIGINDEGI» QAZAQSTANNYNG ORNY MEN RÓLI

Qazirgi tanda Ortalyq Aziya halyqaralyq qatynastar jýiesinde asa manyzdy geosayasy ónirge ainalyp, halyqaralyq jәne ónirlik ýderisterge belsendi qatysyp keledi.

Elimizding geografiyalyq ornalasuy, ekonomikalyq әleueti, syrtqy sayasattaghy dәiekti ústanymy jәne halyqaralyq bastamalargha belsendi qatysuy onyng aimaqtaghy orny men rólining manyzyn artyra týsti.

Ortalyq Aziya – búrynghy Kenes Odaghy qúramynda bolghan bes tәuelsiz memleket (Qazaqstan, Qyrghyzstan, Tәjikstan, Ózbekstan jәne Týrikmenstan) aumaghyn qamtyghan ónir. Búl aimaq Europa, Tayau Shyghys jәne Aziya toghysqan jerde ornalasqan, strategiyalyq manyzy erekshe kenistik.

Aymaqtyng búl ereksheligin ghalymdar ótken ghasyrdyng ózinde-aq bayqaghan bolatyn.

Belgili geograf ghalym  Helford Djon Makkinder Sibirden qazirgi Ukraina aumaghyna deyin sozylatyn «Álemdik araldy» («World Island») baqylaugha alghan memleket jahandyq ýstemdikke ie bolady degen. Onyng «Heartland» nemese «Jer qolqasy» úghymy negizinen Ortalyq Aziya men Shyghys Europany qamtidy.

1942 jyly Makkinder ózining teoriyasyn naqtylady: «Shyghys Europagha iyelik etkender – Heartland-qa iyelik etedi. Heartland-ty iyelengender – Álemdik araldy basqarady. Álemdik araldy basqarghandar – әlemdi biyleydi», - dep tújyrymdaghan.

Zbignev Bjezinskiy «Úly shahmat taqtasy» atty enbeginde Ortalyq Aziya memleketterin Euraziyalyq kenistiktegi «ózek aimaghy» retinde onyng geostrategiyalyq jәne strategiyalyq manyzyn payymdaghan bolatyn.

Ortalyq Aziya ótken ghasyrdyng sonynda «Ýlken oiynynyn» ózegine ainaldy. AQSh, Resey jәne Qytay sekildi jahandyq oiynshylar aimaqqa ýstemdik ornatyp, energetikalyq resurstardy neqúrlym kóp iyelenudi kózdedi.

2006 jyly Qazaqstan–Qytay múnay qúbyrynyn, al 2009 jyly Ortalyq Aziya–Qytay gaz qúbyrynyng iske qosyluy - Qytaydyng ónirdegi negizgi energetikalyq seriktes ekenin anyqtady.

Qytay men Qazaqstan arasyndaghy qatynastar ekijaqty qarym-qatynastar, ShYÚ shenberindegi kópjaqty qarym-qatynastar jýiesinde jәne «Bir beldeu, bir jol» mega jobasy ayasyndaghy jan-jaqty keng kólemde ýrdis damyp keledi.

2023 jyly 18–19 mamyrda Qytaydyng Siani qalasynda «Qytay–Ortalyq Aziya» sammiyti ótip, «Qytay + Ortalyq Aziya bestigi» («China + C5») modelin qalyptastyrdy. Sonymen búl platfoma Qytay men Ortalyq Aziya memleketteri arasyndaghy kópjaqty ózara is-qimyldyng arnayy tetigi retinde qoldanysqa endi.

Atalmysh platformany Ortalyq Aziya elderi kópvektorly syrtqy sayasattyng qosymshasy retinde qoldanyp keledi.

Qytay Ortalyq Aziya memleketterine investisiya salushy jәne nesie berushi negizgi memleketterding biri. Alayda Qazaqstannyng Qytaydan alghan qaryzy tym kóp emes. Últtyq bankting mәlimetinshe, 2024 jylghy 1 qantargha deyin Qazaqstannyng Qytaydan alghan qaryzy 9,2 mlrd AQSh dollaryn qúraghan.

Songhy jyldary qytaylyq investorlar Qazaqstannyng óndeu ónerkәsibi, auyl sharuashylyghy jәne «jasyl» energetika salalaryna qarjy qúiyp, otandyq óndiristing janghyruyna belsendi yqpal etude.

Qazaqstan «China+C5» formatyna jay ghana qatysushy emes, sonymen qatar ol jahandyq kólik, kommunikasiya jәne qauipsizdik bastamalaryndaghy belsendi oiynshy bolyp tabylady. Sondyqtan da Qazaqstannyng halyqaralyq qatynastardaghy bedeli arttyryp, Ortalyq Aziyadaghy integrasiyalyq ýderisterding damuyna ong әser etip otyr.

«Qytay + C5» formaty mehanizmi ónirlik túraqtylyq pen damugha tiyimdi, úly derjavalardyng aimaqtaghy bәsekelestigin paydalanyp, últtyq jәne aimaqtyq mýddelerdi qorghaugha qolayly bolyp otyrghan jayy bar. Eng manyzdysy - Orta Aziya aimaghynyng birtútas subekti retinde qalyptasuy men jahandyq ýderisterge birge qatysuyna jol ashty.

Qazaqstan búl platformany tek ekonomikalyq jobalar ýshin ghana emes, sonymen qatar diplomatiyalyq, mәdeniy-gumanitarlyq, qauipsizdik jәne ekologiyalyq bastamalardy jýzege asyru ýshin de útymdy paydalanyp keledi.

Ortalyq Aziya bestigi mehanizmi men «C5+1» formaty ónirlik yntymaqtastyqty, beybit qatar damudy jәne qauipsizdikti qamtamasyz etuding manyzdy tetigine ainaldy. Qazaqstan ózining aimaqtaghy erekshe әleuetimen «C5+1» formatynda manyzdy oryn ústaydy jәne belsendi ról atqaryp keledi deuge neziz bar. Mine múny  jaqyn jyldardaghy Qazaqstannyng jәne Ortalyq Aziya elderining halyqaralyq qatynastardaghy ýlken jetistigi dep sanaymyz.

Nәbijan Múqametjanúly, Álihan Mahashev,

(Búl, QR GhJBM Ghylym komiyteti R.B. Sýleymenov atyndaghy Shyghystanu instituty 2026 jylghy qazannyng 14-i kýni  Qazaqstan Respublikasynyng Tәuelsizdigine 35 jyl jәne Instituttyng qúrylghanyna 30 jyl toluyna oray «Qazaqstan men Shyghys әlemining tarihiy-mәdeni, sayasi-ekonomikalyq qarym-qatynastary:  tarihy, býgini jәne damu betalysy» atty Halyqaralyq ghylymiy-tәjiriybelik konferensiyada jasalghan bayandamanyng teziysi).

Abai.kz