قىتايدىڭ ايماقتىق ىقپالى: «ورتالىق ازيا بەستىگىندەگى» قازاقستاننىڭ ورنى مەن ءرولى

قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە اسا ماڭىزدى گەوساياسي وڭىرگە اينالىپ، حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى.

ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، ەكونوميكالىق الەۋەتى، سىرتقى ساياساتتاعى دايەكتى ۇستانىمى جانە حالىقارالىق باستامالارعا بەلسەندى قاتىسۋى ونىڭ ايماقتاعى ورنى مەن ءرولىنىڭ ماڭىزىن ارتىرا ءتۇستى.

ورتالىق ازيا – بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان بەس تاۋەلسىز مەملەكەت (قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان) اۋماعىن قامتىعان ءوڭىر. بۇل ايماق ەۋروپا، تاياۋ شىعىس جانە ازيا توعىسقان جەردە ورنالاسقان، ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە كەڭىستىك.

ايماقتىڭ بۇل ەرەكشەلىگىن عالىمدار وتكەن عاسىردىڭ وزىندە-اق بايقاعان بولاتىن.

بەلگىلى گەوگراف عالىم  حەلفورد دجون ماككيندەر سىبىردەن قازىرگى ۋكراينا اۋماعىنا دەيىن سوزىلاتىن «الەمدىك ارالدى» («World Island») باقىلاۋعا العان مەملەكەت جاھاندىق ۇستەمدىككە يە بولادى دەگەن. ونىڭ «Heartland» نەمەسە «جەر قولقاسى» ۇعىمى نەگىزىنەن ورتالىق ازيا مەن شىعىس ەۋروپانى قامتيدى.

1942 جىلى ماككيندەر ءوزىنىڭ تەورياسىن ناقتىلادى: «شىعىس ەۋروپاعا يەلىك ەتكەندەر – Heartland-قا يەلىك ەتەدى. Heartland-تى يەلەنگەندەر – الەمدىك ارالدى باسقارادى. الەمدىك ارالدى باسقارعاندار – الەمدى بيلەيدى»، - دەپ تۇجىرىمداعان.

زبيگنەۆ بجەزينسكي «ۇلى شاحمات تاقتاسى» اتتى ەڭبەگىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى «وزەك ايماعى» رەتىندە ونىڭ گەوستراتەگيالىق جانە ستراتەگيالىق ماڭىزىن پايىمداعان بولاتىن.

ورتالىق ازيا وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا «ۇلكەن ويىنىنىڭ» وزەگىنە اينالدى. اقش، رەسەي جانە قىتاي سەكىلدى جاھاندىق ويىنشىلار ايماققا ۇستەمدىك ورناتىپ، ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى نەقۇرلىم كوپ يەلەنۋدى كوزدەدى.

2006 جىلى قازاقستان–قىتاي مۇناي قۇبىرىنىڭ، ال 2009 جىلى ورتالىق ازيا–قىتاي گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى - قىتايدىڭ وڭىردەگى نەگىزگى ەنەرگەتيكالىق سەرىكتەس ەكەنىن انىقتادى.

قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار، شىۇ شەڭبەرىندەگى كوپجاقتى قارىم-قاتىناستار جۇيەسىندە جانە «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» مەگا جوباسى اياسىنداعى جان-جاقتى كەڭ كولەمدە ءۇردىس دامىپ كەلەدى.

2023 جىلى 18–19 مامىردا قىتايدىڭ سيان قالاسىندا «قىتاي–ورتالىق ازيا» ءسامميتى ءوتىپ، «قىتاي + ورتالىق ازيا بەستىگى» («China + C5») مودەلىن قالىپتاستىردى. سونىمەن بۇل پلاتفوما قىتاي مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كوپجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ارنايى تەتىگى رەتىندە قولدانىسقا ەندى.

اتالمىش پلاتفورمانى ورتالىق ازيا ەلدەرى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ قوسىمشاسى رەتىندە قولدانىپ كەلەدى.

قىتاي ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋشى جانە نەسيە بەرۋشى نەگىزگى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. الايدا قازاقستاننىڭ قىتايدان العان قارىزى تىم كوپ ەمەس. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە، 2024 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قازاقستاننىڭ قىتايدان العان قارىزى 9,2 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان.

سوڭعى جىلدارى قىتايلىق ينۆەستورلار قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالالارىنا قارجى قۇيىپ، وتاندىق ءوندىرىستىڭ جاڭعىرۋىنا بەلسەندى ىقپال ەتۋدە.

قازاقستان «China+C5» فورماتىنا جاي عانا قاتىسۋشى ەمەس، سونىمەن قاتار ول جاھاندىق كولىك، كوممۋنيكاتسيا جانە قاۋىپسىزدىك باستامالارىنداعى بەلسەندى ويىنشى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى بەدەلى ارتتىرىپ، ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتىپ وتىر.

«قىتاي + C5» فورماتى مەحانيزمى وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن دامۋعا ءتيىمدى، ۇلى دەرجاۆالاردىڭ ايماقتاعى باسەكەلەستىگىن پايدالانىپ، ۇلتتىق جانە ايماقتىق مۇددەلەردى قورعاۋعا قولايلى بولىپ وتىرعان جايى بار. ەڭ ماڭىزدىسى - ورتا ازيا ايماعىنىڭ ءبىرتۇتاس سۋبەكتى رەتىندە قالىپتاسۋى مەن جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بىرگە قاتىسۋىنا جول اشتى.

قازاقستان بۇل پلاتفورمانى تەك ەكونوميكالىق جوبالار ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ديپلوماتيالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق، قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيالىق باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە ۇتىمدى پايدالانىپ كەلەدى.

ورتالىق ازيا بەستىگى مەحانيزمى مەن «C5+1» فورماتى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى، بەيبىت قاتار دامۋدى جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالدى. قازاقستان ءوزىنىڭ ايماقتاعى ەرەكشە الەۋەتىمەن «C5+1» فورماتىندا ماڭىزدى ورىن ۇستايدى جانە بەلسەندى ءرول اتقارىپ كەلەدى دەۋگە نەزىز بار. مىنە مۇنى  جاقىن جىلدارداعى قازاقستاننىڭ جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى ۇلكەن جەتىستىگى دەپ سانايمىز.

ءنابيجان مۇقامەتجانۇلى، ءاليحان ماحاشەۆ،

(بۇل، قر عجبم عىلىم كوميتەتى ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى 2026 جىلعى قازاننىڭ 14-ءى كۇنى  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 35 جىل جانە ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي «قازاقستان مەن شىعىس الەمىنىڭ تاريحي-مادەني، ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارى:  تاريحى، بۇگىنى جانە دامۋ بەتالىسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا جاسالعان باياندامانىڭ تەزيسى).

Abai.kz