Elorda qalamyzda qazan aiynyng 14-16 kýnderi aralyghynda televiydenie men baspasóz qyzmetkerleri jinalghan ýlken basqosu ótti.

Qatysqandar: Respublikamyzdyng týkpir-týkpirinen 400-ge juyq jurnalister, týrli media kompaniya basshylary, sarapshy mamandary, sonday-aq, sheteldik qonaqtar.

Búl onynshy jiyn, yaghny mereyli data. Sondyqtan Beybitshilik jәne kelisim sarayy (piramida ghimaraty) sәn-saltanaty jarasyp, týrli-týsti dekorasiyasy jarqyrap-aq túrdy, úiymdastyru jaghy da óte joghary dengeyden kórindi.

Baghdarlamagha sәikes alghashqy kýni «Býgingi baspasóz: 10 jyldaghy transformasiya. Senimning jana arhiytekturasy» atty plenarlyq sessiya jәne «Jasandy intellekt dәuirindegi baspasóz: Jauapkershilik shegi» degen tehnologiyalyq diskussiya ótti. Ári qarayghy is-sharalar BAQ-tyng osy zamanghy ótkir mәseleleri kóterilgen seksiyalarda jalghasty. Songhy kýni «Qazaqstannyng ýzdik media mamandaryn marapattau» rәsimi Mәdeniyet jәne aqparat ministri Arman Qyryqbaev myrzanyng qatysumen saltanatty týrde ótti.

Sóz bolyp otyrghan media-forumgha Semeydegi «Ertis óniri» gazeti atynan men de qatysqan edim. Tómende alghan әserlerimdi, kórgenderim men kónilge týigenderimdi qaghaz betine týsirip, nazarlarynyzgha úsynyp otyrmyn.

BÚQARALYQ AQPARAT – JASANDY INTELLEKT DÁUIRINDE

Jurnalister qauymynyng onynshy forumy ýsh tilde (qazaq, aghylshyn, orys) ótti. Meni birer nәrse tang qaldyrdy. Aghylshyn tili biylep-tóstedi, tórge shyqty. Al, biz tabynatyn, onsyz kýnimiz qarang bolatynday kóretin orys tili  mýldem tómenshiktep, tipti bosaghadan syghalap qaldy. Al kerek bolsa! Búl-bir.

Búdan bólek, sóz sóilegen, jiyn barysynda spiyker, moderator qyzmetin atqarghan qazaq jastarynyng ýsh tilge birdey jýiriktigi tәnti etti. Mysalgha forumnyng ashyluynda sóz alghan mәdeniyet jәne aqparat ministrining birinshi orynbasary Qanat Ysqaqov myrza baspasózding qazirgi hal-ahualyn ana tilimizde bayandap berdi, biraq aghylshyn tili de jetik sheshen eken. Sahnada otyrghan sheteldik qonaqtarmen diskussiyany osy tilde sheber jýrgizdi. Mine, múny býgingi zaman ýderisining biri dep qoyalyq.

Sonymen, Qanat myrza ne aitty? Otandyq media kenistigining býgingi ahualyna oy jýgirtken jәne bolashaghyna qatysty oilaryn ortagha salghan lauazymdy basshy bylay dedi: «On jyl ishindegi baspasóz transformasiyasy ghajap. Mәselen, osydan on jyl búryn elimizdegi búqaralyq aqparat qúraldary (BAQ) sany 2,5 myng bolsa, qazirgi tanda 5,5 myngha jetti. Ol kýnde internet halyqtyng 70 payyzyna qol jetimdi bolsa, qazirgi kýni qoldanys 98 payyzgha jetti. Jalpy baspasóz satylaghan ýsh dәuir bar: әuelgisi, 19 jәne 20 ghasyrlar – gazet, radio dәuiri, ýstimizdegi ghasyrdyng alghashqy shiyregi – internet, kompiuter dәuiri, songhysy, tórt-bes jyldan bergisi – sifrlyq tehnologiya men jasandy intellekt (JI) dәuiri. Songhyny shapshang damu, tez ózgeris kezeni demeske lajymyz joq».

Ministrding birinshi orynbasary nazar audarghan jәitting biri – aqparat alanyndaghy bәsekelestik mәselesi. Osydan on jyl búryn qoghamdyq sana negizinen telekanaldar jәne gazetter arqyly qalyptasty. Býgingi tanda әleumettik jeliler yqpalyn joqqa shygharu mýmkin emes. Internettik sayttar janbyrdan keyingi sanyrauqúlaqtay qaptady. Demek, kәsiby jurnalistika men blogerler arasyndaghy qyzu taytalas kýsheya týsti jәne búl jalghasa da bermekshi. Anyghy, jasandy intellekt (JI) salasyn kim tezirek mengerse, tarazy basy soghan auatyn bolady. Ekinshiden, aqparat aghyny tolastamaghan zamanda aqiqatty jalghan mәlimet pen manipuliyasiyadan ajyrata bilu, últtyq qúndylyqtargha qúrmetpen qarau asa manyzdy. Barshagha ayan, JY arqyly kisining beynesin, dauysyn, sózin jasaudyng esh qiyndyghy joq. Sondyqtan: «JY beretin mýmkindikti barynsha qoldanu qajettilik. Sonymen birge, jalghan aqparat ýshin jauapkershilikti kýsheytu – uaqyt talaby. JY dәuirinde tek mamandar ghana emes, zannamalar dayarlaugha da әzirlik kerek. Media sauattylyqty arttyru ótkir qajettilik!» dep týiindedi sózin viyse-ministr Qanat Júmabayúly.

Jalpysynda, «JY dәuirindegi BAQ» media-forumdy kóktey ótken taqyryptyng biri boldy. Ony sheteldik qonaqtar da (Týrkiya, Ázerbayjan, Polisha, Germaniya, Resey, Qyrghyzstan jәne t.b.) kóp qozghady. Jasy 16-gha  tolmaghan balalardy әleumettik jeliden (tiyk-tok, instragram, feysbuk)  ajyratu siyaqty mәseleler talqylanyp, JY basqaruy men ony qoldanudyng kóptegen aspektileri jayly oilar ortagha salyndy.  Qay qyrynan kelsek te, media-forum – tәjiriybe almasu alanyna ainaldy.

JY – QÚRAL GhANA, KÁSIBY MAMANDAR – ShEShUShI KÝSh

Bir jarym saghattay ótkende sahna tórine kelesi qonaqtar toby jayghasty. Aldynghyda Nadira Tudor degen aghylshyntildi әzirbayjan qyzy moderator bolsa, endi jiyn tizginin  ýsh tilge de jorgha Áliya Ospanova degen qazaq qyzy óz qolyna aldy. Ol qonaqtardy tanystyra kele, JIY-di baspasózde qoldanu tәjiriybesin qozghady. Búl taqyryp boyynsha sóz «Habar» agenttigi basqarma tórayymy Lәzzat Tanysbay hanymgha berildi. «JY engizu, ony basqaru onaygha týspedi, – dedi Lәzzat Múratqyzy, – ony dәstýrli BAQ-pen ýilestiru ýshin kóptegen tyng qadamdargha barugha tura kelip, qily synaqtan óttik. Aldan da qyruar júmystar tosuda. Sonyng biri – arhivti sifrlandyru. Mine, búl júmys JIY-ge jýktemey bitpeydi, sonda qyruar qarjy da, qymbat uaqyt ta ýnemdeletin bolady».

Ári qaray әngime: «JY adamdy júmyssyz qaldyrmay ma?», «JY berilgen tapsyrmany tolyqqandy orynday ala ma?» degen saualdar tónireginde órbidi. « Bizde jinaqtalghan tәjiriybe boyynsha aitarym, JY mýmkindigi óte zor auqymdy qúbylys, biraq ol adamdy almastyra almaydy. Mysalgha ol kez kelgen tilge audaruyn audarady, alayda ony mamandar tekserip otyrmasa, dóreki qatelikter oryn aluy bek mýmkin. Demek, JY emes, sheshushi kýsh – kәsiby mamandar bolyp qala bermegi sózsiz» – dedi  «Habar» agenttigining basshysy.

Zaman asau, bәsekelestik zor qazir. Memlekettik kanal kóshten qalmauy ýshin jana tehnologiyamen qarulanuy kerektigi sózsiz. Kórermen ýshin kýres kýsh aldy, endi taldamalar, syny kózqarastar kóbirek boluy manyzdy. Sonymen birge, memkanaldyng óz prioriyteti boluy da zandylyq. Mәselen, feyk (jalghan aqparat) әleujelide  ýirenishti nәrsege ainaldy, eng qiyny, ol 5-10 minut ishinde milliondargha jetip ýlgeredi. Áriyne, ótirik pen ósek joly kesilui kerek. Biraq faktini tekseru uaqyt talap etedi, eriksiz útylasyz.

Mine, osy aitylghan polemikalyq mәseleler tónireginde sahna tórindegi qonaqtar da at salysyp, oi-pikirlerimen bólisti. Aghylshyntildi sheshenderdi onsha úgha almadym, biraq bauyrlas qyrghyz elining media mamany Ilyasbek Baltashev sózi qúlaghymyzgha mayday jaqty. Qyrghyz ben qazaq tilderining birligin, jarastyghyn sezingen zal jii qol soghyp otyrdy. Mәselen, Ilyasbek: «BAQ degenimiz – demokratiya tiregi, biraq ol – sheksiz erkindik emes, әsirese, JY salasyn baqylauda ústamay bolmaydy. Zang men moralidyng araqatynasy búzylghan jaghdayda aqparattyq haos bastalmaq» dedi.  Toq eterin aitqanda, polemika zalda otyrghan jurnalister qauymyna paydaly boldy degen oidamyn.

Osymen, plenarlyq sessiya sonyna jetti. Júrtshylyq eskertkish fotogha yntalanyp jatty, bizge Lәzzat Múratqyzymen birge týsuding sәti týsti. Zalda, foyede yghy-jyghy halyq, týski as (kofe-breyk) asta-tók, dәmdi taghamgha toly bolghanyn da aita otyrayyn. Týsten keyin jiyn seksiyalarda jalghasty. Árkim óz qalauy boyynsha seksiya tandaugha, oghan qatysugha mýmkindik aldy.

JY DÁUIRI: QAUIPSIZDIK JÁNE JAUAPKERShILIK

Men tandaghan seksiyada «Aqparatty qabyldau, saralaudyng tyng tәsili jәne kritikalyq intellekt» degen taqyryp talqygha týsti. Sheberlik saghatyn jýrgizushi (spiyker) jurnalist Jәudir Orazhan qaryndasymyz JY dәuirindegi qauipsizdik pen jauapkershilik mәselesin jan-jaqty qarastyryp, zalda otyrghandardy birden baurap aldy. Sheberlik saghatynyng súraq-jauap týrinde ótui de spiyker men zal arasyndaghy baylanysqa jol ashty.

«JI» degen jaryqtyq kinoindustriyany damytugha, beynerolik týsiru, san aluan jobalar jasau siyaqty isterdi jenildetuge búryn-sondy bolmaghan tanghajayyp mýmkindikter әkelip otyr. Qala, qalama, onsyz BAQ bolashaghyn elestetu qiyngha soghady. Biraq qauipsizdik ótkir mәselege ainaluda. Osydan eki-ýsh jyl búryn «Qazatomprom» kompaniyasy «Bizding aksiyany satyp alsanyz, paydagha shash-etekten kenelesiz!» dep ýndeu tastaghan-dy. Kompaniya  basshysy, abyroyly azamat Múhtar Jakiyshev myrzagha senim artqan myndaghan adamdar 50-100 myng tengeden qarjysyn qúisyn. Sýitsek, búl alayaqtar әreketi bolyp shyqty, JY arqyly qular Múhtardyng dauysyn, sózin ainytpay keltirgen ghoy...

Jalghan aqparat (dezinformasiya) blogerler tarapynan da jii tónetini belgili. Oghan Jәudir hanym mynaday mysal aldy. Blogerding biri әleujelide Qostanay qalasynda 380 million tengege avtotúraq salynyp jatyr, búl degeniniz – Rudnyy qalasy damuyna bir jylgha bólinetin qarjy degen aqparat taratqan eken. Sondyqtan onyng astynda «ýkimet nәghyp kórmey otyr», «sheneunikter kileng jemqor», «onday avtotúraq kimge kerek» degen sekildi kommentariy qaptap ketipti. Jalpylama aiyptaular kóp. Arnayy organdar teksere kelgende, әlgi soma Rudnyy jyldyq budjeti emes, arnayy bólinetin qosymsha qarjy ghana ekeni anyqtalghan. Mine, osynday ýkimetke ya deputatqa senimsizdik tudyratyn aqparat barshylyq dedi skiyper. Sonday-aq, negizgi dezinformasiya qaynary –  sayasat, sauda bәsekelestigi men ekonomikalyq teketirester. Mysalgha Ázirbayjan preziydenti Ilham Áliyev infarkt alyp, qaytys boldy degen sayasy feyk taralghany әli esimizde. Búl qúbylysty zertteushi ghalymdar jalghan aqparatqa sabyrsyz, emosiyagha berilgishter men tyrnaq astynan kir izdeuge beyim jandar tez ilanady deydi.

Sonymen, ótirik pen manipulyasiyagha qaytsek qarsy túra  alamyz? Onyng eki amaly bar. Birinshisi, aqparat taratushynyng jeke jauapkershiligi. Ol neni aitsa da, aldymen tekserip alsyn, naqty argumentpen jetkizsin. Ekinshisi, aqparatty qabyldaushynyng – syny oilau, zertteu qabileti. Búl aqparatty әrkim óz aqyly men ómir tәjiriybesine sýienip baryp qabyldau kerek degen sóz. Kritikalyq oilau ishki sezimderge (ashu, yza, kek) emes, obektivti shyndyqqa sýienu arqyly qalyptasady. Mysalgha janaghy 380 mln. tenge bildey bir qalanyng budjeti degendik kónilge qonbaytyn, aqylgha syimaytyn ótirik ekendigi dәlelsiz-aq ap-ayqyn emes pe dedi Jәudir ústaz-jurnalist. Ol sheberlik sabaghyn: «Qazirgi tanda qoghamdyq týsinik pen kózqaras qorshaghan orta arqyly júghysty boluda, al dúrystyq – әrkimning óz basy men jýreginde syny oilau tәjiriybesi qalyptasuynda» dep tújyrymdady.

Jәudirden keyin sahna tórinen әigili «Euronius» telekanalynyng ókilderi Boyan Brkich pen Núrbek Jantileu kórindi. Olardyng «Qazaq tili atalmysh media kanal habar taratynyn tilding birine ainaldy» degen sýiinshilegen sózin júrt du qol shapalaqtap qarsy aldy. «Euroniustin» tәulik boyy 140 elge, 15 tilde janalyq taratyn kanal ekeni belgili. Boyan Brkich tilderdi JY arqyly audaru mәselesine egjey-tegjey toqtalsa, Núrbek bauyrymyz әlemdik kanalgha Qazaqstan janalyqtary qalay dayarlanyp jatqanyn әngimelep berdi.

Qorytyndy sóz: JY degenimiz – internettik aqparattyq aghym,  ol quatty qúral. Sonyng arqasynda, aitalyq, qazaq tilining damuy tyng serpin almaq, memlekettik tildegi kontent eselep kóbeymek. Búl, sóz joq, sýiinish! Ana tilin mensinbeytin qazaq oigha batyp, esin jimasqa amaly qalmas, tegi. Biraq JY joqtan bar jasay almaydy hәm eshtenege de jauapty emes. Sheksiz bilim beredi, biraq, iman, sana, etika, tәrbiye, birlik degenderden maqúrym. Bilmeydi. Sebebi, dýniyege tek bas kózimen qaraydy. Qysqasy, JY dәuiri «atyng adam bolu» ózektiligin arttyra týspekshi. Olay bolsa, Abay, Shәkәrim jәne alash arystary qaqsap aitqan ósiyet-taghylymdar myna sifrlyq tehnologiya zamanynda eleusiz, eskerusiz qalmaugha tiyisti. Eki kózi sotka, úyaly telefongha qadalghan úrpaq bolashaghy  qanday? «Payda oilama, ar oila» nemese «Adamdy sýi, Allanyng hikmetin sez» (Abay) degen ósiyet parqyna jete alar ma eken?  Qu dýnie qansha qusang da jetkizbeydi deydi halqymyz. Kileng kәsip, óner, tehnologiya dep atoy salugha asyqpayyq. Anyghy, últtyq kýsh-quat adamdyq tәrbiyege tirelmekshi (ony memlekettik dengeyde iske asyrsaq, kәne). Elorda tórinde ótken aituly forum jarqyly kónil týkpirinde, mine, osynau kýpti oidy da qaldyrdy...

Asan Omarov, abaytanushy-jurnalist

Abai.kz