ەلوردا قالامىزدا قازان ايىنىڭ 14-16 كۇندەرى ارالىعىندا تەلەۆيدەنيە مەن ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرى جينالعان ۇلكەن باسقوسۋ ءوتتى.

قاتىسقاندار: رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 400-گە جۋىق جۋرناليستەر، ءتۇرلى مەديا كومپانيا باسشىلارى، ساراپشى ماماندارى، سونداي-اق، شەتەلدىك قوناقتار.

بۇل ونىنشى جيىن، ياعني مەرەيلى داتا. سوندىقتان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى (پيراميدا عيماراتى) ءسان-سالتاناتى جاراسىپ، ءتۇرلى-ءتۇستى دەكوراتسياسى جارقىراپ-اق تۇردى، ۇيىمداستىرۋ جاعى دا وتە جوعارى دەڭگەيدەن كورىندى.

باعدارلاماعا سايكەس العاشقى كۇنى «بۇگىنگى ءباسپاسوز: 10 جىلداعى ترانسفورماتسيا. سەنىمنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى» اتتى پلەنارلىق سەسسيا جانە «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى ءباسپاسوز: جاۋاپكەرشىلىك شەگى» دەگەن تەحنولوگيالىق ديسكۋسسيا ءوتتى. ءارى قارايعى ءىس-شارالار باق-تىڭ وسى زامانعى وتكىر ماسەلەلەرى كوتەرىلگەن سەكتسيالاردا جالعاستى. سوڭعى كۇنى «قازاقستاننىڭ ۇزدىك مەديا ماماندارىن ماراپاتتاۋ» ءراسىمى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ارمان قىرىقباەۆ مىرزانىڭ قاتىسۋمەن سالتاناتتى تۇردە ءوتتى.

ءسوز بولىپ وتىرعان مەديا-فورۋمعا سەمەيدەگى «ەرتىس ءوڭىرى» گازەتى اتىنان مەن دە قاتىسقان ەدىم. تومەندە العان اسەرلەرىمدى، كورگەندەرىم مەن كوڭىلگە تۇيگەندەرىمدى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ، نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىن.

بۇقارالىق اقپارات – جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە

جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ ونىنشى فورۋمى ءۇش تىلدە (قازاق، اعىلشىن، ورىس) ءوتتى. مەنى بىرەر نارسە تاڭ قالدىردى. اعىلشىن ءتىلى بيلەپ-توستەدى، تورگە شىقتى. ال، ءبىز تابىناتىن، ونسىز كۇنىمىز قاراڭ بولاتىنداي كورەتىن ورىس ءتىلى  مۇلدەم تومەنشىكتەپ، ءتىپتى بوساعادان سىعالاپ قالدى. ال كەرەك بولسا! بۇل-ءبىر.

بۇدان بولەك، ءسوز سويلەگەن، جيىن بارىسىندا سپيكەر، مودەراتور قىزمەتىن اتقارعان قازاق جاستارىنىڭ ءۇش تىلگە بىردەي جۇيرىكتىگى ءتانتى ەتتى. مىسالعا فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قانات ىسقاقوۆ مىرزا ءباسپاسوزدىڭ قازىرگى حال-احۋالىن انا تىلىمىزدە بايانداپ بەردى، بىراق اعىلشىن ءتىلى دە جەتىك شەشەن ەكەن. ساحنادا وتىرعان شەتەلدىك قوناقتارمەن ديسكۋسسيانى وسى تىلدە شەبەر جۇرگىزدى. مىنە، مۇنى بۇگىنگى زامان ۇدەرىسىنىڭ ءبىرى دەپ قويالىق.

سونىمەن، قانات مىرزا نە ايتتى؟ وتاندىق مەديا كەڭىستىگىنىڭ بۇگىنگى احۋالىنا وي جۇگىرتكەن جانە بولاشاعىنا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالعان لاۋازىمدى باسشى بىلاي دەدى: «ون جىل ىشىندەگى ءباسپاسوز ترانسفورماتسياسى عاجاپ. ماسەلەن، وسىدان ون جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى (باق) سانى 2,5 مىڭ بولسا، قازىرگى تاڭدا 5,5 مىڭعا جەتتى. ول كۇندە ينتەرنەت حالىقتىڭ 70 پايىزىنا قول جەتىمدى بولسا، قازىرگى كۇنى قولدانىس 98 پايىزعا جەتتى. جالپى ءباسپاسوز ساتىلاعان ءۇش ءداۋىر بار: اۋەلگىسى، 19 جانە 20 عاسىرلار – گازەت، راديو ءداۋىرى، ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى – ينتەرنەت، كومپيۋتەر ءداۋىرى، سوڭعىسى، ءتورت-بەس جىلدان بەرگىسى – تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكت (جي) ءداۋىرى. سوڭعىنى شاپشاڭ دامۋ، تەز وزگەرىس كەزەڭى دەمەسكە لاجىمىز جوق».

ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نازار اۋدارعان ءجايتتىڭ ءبىرى – اقپارات الاڭىنداعى باسەكەلەستىك ماسەلەسى. وسىدان ون جىل بۇرىن قوعامدىق سانا نەگىزىنەن تەلەكانالدار جانە گازەتتەر ارقىلى قالىپتاستى. بۇگىنگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلىلەر ىقپالىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ينتەرنەتتىك سايتتار جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتادى. دەمەك، كاسىبي جۋرناليستيكا مەن بلوگەرلەر اراسىنداعى قىزۋ تايتالاس كۇشەيا ءتۇستى جانە بۇل جالعاسا دا بەرمەكشى. انىعى، جاساندى ينتەللەكت (جي) سالاسىن كىم تەزىرەك مەڭگەرسە، تارازى باسى سوعان اۋاتىن بولادى. ەكىنشىدەن، اقپارات اعىنى تولاستاماعان زاماندا اقيقاتتى جالعان مالىمەت پەن مانيپۋلياتسيادان اجىراتا ءبىلۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قۇرمەتپەن قاراۋ اسا ماڭىزدى. بارشاعا ايان، جي ارقىلى كىسىنىڭ بەينەسىن، داۋىسىن، ءسوزىن جاساۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. سوندىقتان: «جي بەرەتىن مۇمكىندىكتى بارىنشا قولدانۋ قاجەتتىلىك. سونىمەن بىرگە، جالعان اقپارات ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ – ۋاقىت تالابى. جي داۋىرىندە تەك ماماندار عانا ەمەس، زاڭنامالار دايارلاۋعا دا ازىرلىك كەرەك. مەديا ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ وتكىر قاجەتتىلىك!» دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ۆيتسە-مينيستر قانات جۇمابايۇلى.

جالپىسىندا، «جي داۋىرىندەگى باق» مەديا-فورۋمدى كوكتەي وتكەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى بولدى. ونى شەتەلدىك قوناقتار دا (تۇركيا، ازەربايجان، پولشا، گەرمانيا، رەسەي، قىرعىزستان جانە ت.ب.) كوپ قوزعادى. جاسى 16-عا  تولماعان بالالاردى الەۋمەتتىك جەلىدەن (تيك-توك، ينستراگرام، فەيسبۋك)  اجىراتۋ سياقتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ، جي باسقارۋى مەن ونى قولدانۋدىڭ كوپتەگەن اسپەكتىلەرى جايلى ويلار ورتاعا سالىندى.  قاي قىرىنان كەلسەك تە، مەديا-فورۋم – تاجىريبە الماسۋ الاڭىنا اينالدى.

جي – قۇرال عانا، كاسىبي ماماندار – شەشۋشى كۇش

ءبىر جارىم ساعاتتاي وتكەندە ساحنا تورىنە كەلەسى قوناقتار توبى جايعاستى. الدىڭعىدا ناديرا تيۋدور دەگەن اعىلشىنتىلدى ءازىربايجان قىزى مودەراتور بولسا، ەندى جيىن تىزگىنىن  ءۇش تىلگە دە جورعا ءاليا وسپانوۆا دەگەن قازاق قىزى ءوز قولىنا الدى. ول قوناقتاردى تانىستىرا كەلە، جي-ءدى باسپاسوزدە قولدانۋ تاجىريبەسىن قوزعادى. بۇل تاقىرىپ بويىنشا ءسوز «حابار» اگەنتتىگى باسقارما ءتورايىمى ءلاززات تانىسباي حانىمعا بەرىلدى. «جي ەنگىزۋ، ونى باسقارۋ وڭايعا تۇسپەدى، – دەدى ءلاززات مۇراتقىزى، – ونى ءداستۇرلى باق-پەن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن تىڭ قادامدارعا بارۋعا تۋرا كەلىپ، قيلى سىناقتان وتتىك. الدان دا قىرۋار جۇمىستار توسۋدا. سونىڭ ءبىرى – ءارحيۆتى تسيفرلاندىرۋ. مىنە، بۇل جۇمىس جي-گە جۇكتەمەي بىتپەيدى، سوندا قىرۋار قارجى دا، قىمبات ۋاقىت تا ۇنەمدەلەتىن بولادى».

ءارى قاراي اڭگىمە: «جي ادامدى جۇمىسسىز قالدىرماي ما؟»، «جي بەرىلگەن تاپسىرمانى تولىققاندى ورىنداي الا ما؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە ءوربىدى. « بىزدە جيناقتالعان تاجىريبە بويىنشا ايتارىم، جي مۇمكىندىگى وتە زور اۋقىمدى قۇبىلىس، بىراق ول ادامدى الماستىرا المايدى. مىسالعا ول كەز كەلگەن تىلگە اۋدارۋىن اۋدارادى، الايدا ونى ماماندار تەكسەرىپ وتىرماسا، دورەكى قاتەلىكتەر ورىن الۋى بەك مۇمكىن. دەمەك، جي ەمەس، شەشۋشى كۇش – كاسىبي ماماندار بولىپ قالا بەرمەگى ءسوزسىز» – دەدى  «حابار» اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى.

زامان اساۋ، باسەكەلەستىك زور قازىر. مەملەكەتتىك كانال كوشتەن قالماۋى ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيامەن قارۋلانۋى كەرەكتىگى ءسوزسىز. كورەرمەن ءۇشىن كۇرەس كۇش الدى، ەندى تالدامالار، سىني كوزقاراستار كوبىرەك بولۋى ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە، مەمكانالدىڭ ءوز پريوريتەتى بولۋى دا زاڭدىلىق. ماسەلەن، فەيك (جالعان اقپارات) الەۋجەلىدە  ۇيرەنىشتى نارسەگە اينالدى، ەڭ قيىنى، ول 5-10 مينۋت ىشىندە ميلليوندارعا جەتىپ ۇلگەرەدى. ارينە، وتىرىك پەن وسەك جولى كەسىلۋى كەرەك. بىراق فاكتىنى تەكسەرۋ ۋاقىت تالاپ ەتەدى، ەرىكسىز ۇتىلاسىز.

مىنە، وسى ايتىلعان پولەميكالىق ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ساحنا تورىندەگى قوناقتار دا ات سالىسىپ، وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. اعىلشىنتىلدى شەشەندەردى ونشا ۇعا المادىم، بىراق باۋىرلاس قىرعىز ەلىنىڭ مەديا مامانى يلياسبەك بالتاشەۆ ءسوزى قۇلاعىمىزعا مايداي جاقتى. قىرعىز بەن قازاق تىلدەرىنىڭ بىرلىگىن، جاراستىعىن سەزىنگەن زال ءجيى قول سوعىپ وتىردى. ماسەلەن، يلياسبەك: «باق دەگەنىمىز – دەموكراتيا تىرەگى، بىراق ول – شەكسىز ەركىندىك ەمەس، اسىرەسە، جي سالاسىن باقىلاۋدا ۇستاماي بولمايدى. زاڭ مەن مورالدىڭ اراقاتىناسى بۇزىلعان جاعدايدا اقپاراتتىق حاوس باستالماق» دەدى.  توق ەتەرىن ايتقاندا، پولەميكا زالدا وتىرعان جۋرناليستەر قاۋىمىنا پايدالى بولدى دەگەن ويدامىن.

وسىمەن، پلەنارلىق سەسسيا سوڭىنا جەتتى. جۇرتشىلىق ەسكەرتكىش فوتوعا ىنتالانىپ جاتتى، بىزگە ءلاززات مۇراتقىزىمەن بىرگە ءتۇسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. زالدا، فويەدە ىعى-جىعى حالىق، تۇسكى اس (كوفە-برەيك) استا-توك، ءدامدى تاعامعا تولى بولعانىن دا ايتا وتىرايىن. تۇستەن كەيىن جيىن سەكتسيالاردا جالعاستى. اركىم ءوز قالاۋى بويىنشا سەكتسيا تاڭداۋعا، وعان قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى.

جي ءداۋىرى: قاۋىپسىزدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك

مەن تاڭداعان سەكتسيادا «اقپاراتتى قابىلداۋ، سارالاۋدىڭ تىڭ ءتاسىلى جانە كريتيكالىق ينتەللەكت» دەگەن تاقىرىپ تالقىعا ءتۇستى. شەبەرلىك ساعاتىن جۇرگىزۋشى (سپيكەر) جۋرناليست ءجاۋدىر ورازحان قارىنداسىمىز جي داۋىرىندەگى قاۋىپسىزدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن جان-جاقتى قاراستىرىپ، زالدا وتىرعانداردى بىردەن باۋراپ الدى. شەبەرلىك ساعاتىنىڭ سۇراق-جاۋاپ تۇرىندە ءوتۋى دە سپيكەر مەن زال اراسىنداعى بايلانىسقا جول اشتى.

«جي» دەگەن جارىقتىق كينويندۋستريانى دامىتۋعا، بەينەروليك ءتۇسىرۋ، سان الۋان جوبالار جاساۋ سياقتى ىستەردى جەڭىلدەتۋگە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاڭعاجايىپ مۇمكىندىكتەر اكەلىپ وتىر. قالا، قالاما، ونسىز باق بولاشاعىن ەلەستەتۋ قيىنعا سوعادى. بىراق قاۋىپسىزدىك وتكىر ماسەلەگە اينالۋدا. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن «قازاتومپروم» كومپانياسى «ءبىزدىڭ اكتسيانى ساتىپ الساڭىز، پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلەسىز!» دەپ ۇندەۋ تاستاعان-دى. كومپانيا  باسشىسى، ابىرويلى ازامات مۇحتار جاكيشەۆ مىرزاعا سەنىم ارتقان مىڭداعان ادامدار 50-100 مىڭ تەڭگەدەن قارجىسىن قۇيسىن. سۇيتسەك، بۇل الاياقتار ارەكەتى بولىپ شىقتى، جي ارقىلى قۋلار مۇحتاردىڭ داۋىسىن، ءسوزىن اينىتپاي كەلتىرگەن عوي...

جالعان اقپارات (دەزينفورماتسيا) بلوگەرلەر تاراپىنان دا ءجيى تونەتىنى بەلگىلى. وعان ءجاۋدىر حانىم مىناداي مىسال الدى. بلوگەردىڭ ءبىرى الەۋجەلىدە قوستاناي قالاسىندا 380 ميلليون تەڭگەگە اۆتوتۇراق سالىنىپ جاتىر، بۇل دەگەنىڭىز – رۋدنىي قالاسى دامۋىنا ءبىر جىلعا بولىنەتىن قارجى دەگەن اقپارات تاراتقان ەكەن. سوندىقتان ونىڭ استىندا «ۇكىمەت ناعىپ كورمەي وتىر»، «شەنەۋنىكتەر كىلەڭ جەمقور»، «ونداي اۆتوتۇراق كىمگە كەرەك» دەگەن سەكىلدى كوممەنتاري قاپتاپ كەتىپتى. جالپىلاما ايىپتاۋلار كوپ. ارنايى ورگاندار تەكسەرە كەلگەندە، الگى سوما رۋدنىي جىلدىق بيۋدجەتى ەمەس، ارنايى بولىنەتىن قوسىمشا قارجى عانا ەكەنى انىقتالعان. مىنە، وسىنداي ۇكىمەتكە يا دەپۋتاتقا سەنىمسىزدىك تۋدىراتىن اقپارات بارشىلىق دەدى سكيپەر. سونداي-اق، نەگىزگى دەزينفورماتسيا قاينارى –  ساياسات، ساۋدا باسەكەلەستىگى مەن ەكونوميكالىق تەكەتىرەستەر. مىسالعا ءازىربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ ينفاركت الىپ، قايتىس بولدى دەگەن ساياسي فەيك تارالعانى ءالى ەسىمىزدە. بۇل قۇبىلىستى زەرتتەۋشى عالىمدار جالعان اقپاراتقا سابىرسىز، ەموتسياعا بەرىلگىشتەر مەن تىرناق استىنان كىر ىزدەۋگە بەيىم جاندار تەز يلانادى دەيدى.

سونىمەن، وتىرىك پەن مانيپۋلياتسياعا قايتسەك قارسى تۇرا  الامىز؟ ونىڭ ەكى امالى بار. ءبىرىنشىسى، اقپارات تاراتۋشىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى. ول نەنى ايتسا دا، الدىمەن تەكسەرىپ السىن، ناقتى ارگۋمەنتپەن جەتكىزسىن. ەكىنشىسى، اقپاراتتى قابىلداۋشىنىڭ – سىني ويلاۋ، زەرتتەۋ قابىلەتى. بۇل اقپاراتتى اركىم ءوز اقىلى مەن ءومىر تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ بارىپ قابىلداۋ كەرەك دەگەن ءسوز. كريتيكالىق ويلاۋ ىشكى سەزىمدەرگە (اشۋ، ىزا، كەك) ەمەس، وبەكتيۆتى شىندىققا سۇيەنۋ ارقىلى قالىپتاسادى. مىسالعا جاڭاعى 380 ملن. تەڭگە بىلدەي ءبىر قالانىڭ بيۋدجەتى دەگەندىك كوڭىلگە قونبايتىن، اقىلعا سىيمايتىن وتىرىك ەكەندىگى دالەلسىز-اق اپ-ايقىن ەمەس پە دەدى ءجاۋدىر ۇستاز-جۋرناليست. ول شەبەرلىك ساباعىن: «قازىرگى تاڭدا قوعامدىق تۇسىنىك پەن كوزقاراس قورشاعان ورتا ارقىلى جۇعىستى بولۋدا، ال دۇرىستىق – اركىمنىڭ ءوز باسى مەن جۇرەگىندە سىني ويلاۋ تاجىريبەسى قالىپتاسۋىندا» دەپ تۇجىرىمدادى.

جاۋدىردەن كەيىن ساحنا تورىنەن ايگىلى «ەۋرونيۋس» تەلەكانالىنىڭ وكىلدەرى بويان بركيچ پەن نۇربەك جانتىلەۋ كورىندى. ولاردىڭ «قازاق ءتىلى اتالمىش مەديا كانال حابار تاراتىنىن ءتىلدىڭ بىرىنە اينالدى» دەگەن سۇيىنشىلەگەن ءسوزىن جۇرت دۋ قول شاپالاقتاپ قارسى الدى. «ەۋرونيۋستىڭ» تاۋلىك بويى 140 ەلگە، 15 تىلدە جاڭالىق تاراتىن كانال ەكەنى بەلگىلى. بويان بركيچ تىلدەردى جي ارقىلى اۋدارۋ ماسەلەسىنە ەگجەي-تەگجەي توقتالسا، نۇربەك باۋىرىمىز الەمدىك كانالعا قازاقستان جاڭالىقتارى قالاي دايارلانىپ جاتقانىن اڭگىمەلەپ بەردى.

قورىتىندى ءسوز: جي دەگەنىمىز – ينتەرنەتتىك اقپاراتتىق اعىم،  ول قۋاتتى قۇرال. سونىڭ ارقاسىندا، ايتالىق، قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى تىڭ سەرپىن الماق، مەملەكەتتىك تىلدەگى كونتەنت ەسەلەپ كوبەيمەك. بۇل، ءسوز جوق، ءسۇيىنىش! انا ءتىلىن مەنسىنبەيتىن قازاق ويعا باتىپ، ەسىن جيماسقا امالى قالماس، تەگى. بىراق جي جوقتان بار جاساي المايدى ءھام ەشتەڭەگە دە جاۋاپتى ەمەس. شەكسىز ءبىلىم بەرەدى، بىراق، يمان، سانا، ەتيكا، تاربيە، بىرلىك دەگەندەردەن ماقۇرىم. بىلمەيدى. سەبەبى، دۇنيەگە تەك باس كوزىمەن قارايدى. قىسقاسى، جي ءداۋىرى «اتىڭ ادام بولۋ» وزەكتىلىگىن ارتتىرا تۇسپەكشى. ولاي بولسا، اباي، شاكارىم جانە الاش ارىستارى قاقساپ ايتقان وسيەت-تاعىلىمدار مىنا تسيفرلىق تەحنولوگيا زامانىندا ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز قالماۋعا ءتيىستى. ەكى كوزى سوتكا، ۇيالى تەلەفونعا قادالعان ۇرپاق بولاشاعى  قانداي؟ «پايدا ويلاما، ار ويلا» نەمەسە «ادامدى ءسۇي، اللانىڭ حيكمەتىن سەز» (اباي) دەگەن وسيەت پارقىنا جەتە الار ما ەكەن؟  قۋ دۇنيە قانشا قۋساڭ دا جەتكىزبەيدى دەيدى حالقىمىز. كىلەڭ كاسىپ، ونەر، تەحنولوگيا دەپ اتوي سالۋعا اسىقپايىق. انىعى، ۇلتتىق كۇش-قۋات ادامدىق تاربيەگە تىرەلمەكشى (ونى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ىسكە اسىرساق، كانە). ەلوردا تورىندە وتكەن ايتۋلى فورۋم جارقىلى كوڭىل تۇكپىرىندە، مىنە، وسىناۋ كۇپتى ويدى دا قالدىردى...

اسان وماروۆ، ابايتانۋشى-جۋرناليست

Abai.kz