Semey qalasy gerbining avtory Erlan Ámirbek pen geralidist Aydyn Rysbekúlynyng súhbaty...

Basy: Gerbimiz bizdiki, erejemiz kimdiki?..

Erlan Ámirbek: Preziydent Qasym-Jomart Toqaev 2023 jylghy 17 mausymda Týrkistanda ótken Últtyq qúryltayda: «Dumay, chto prejde vsego nujno priyvesty k edinomu znamenatelu gerby nashih regionov y gorodov», – dedi. Qazaqsha maghynasy: «Eng aldymen, ónirlerimiz ben qalalarymyzdyng gerbterin birizdendiru kerek».

Preziydentting sózinde eki mindet bar: ónirler men qalalardyng gerbterin birizdendiru jәne ónirlik simvolikany әzirleu men bekitu tәrtibin ortaq jýiege keltiru. Alayda Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining 2024 jylghy 30 qazandaghy №503-NQ búiryghy «Ónirlik nyshan jobasyn әzirleu qaghidalary» dep atalady. 2026 jylghy 8 shildedegi №330-NQ búiryqpen qaghidalar jana redaksiyada jazylghanymen, atauy ózgermegen.

Preziydent «gerbter» dep naqty aitty. Ministrlik nege «ónirlik nyshan» termiynin tandady? Búl úghym tek gerbterdi qamty ma, әlde ózge belgilerge de qatysty ma? Onyng normativtik anyqtamasy qayda?

Aydyn Rysbekúly: Ministrlik búl súraqqa jalpylama týsiniktememen jauap bere almaydy. Geralidika – gerbterding tarihyn, qúrylymyn, beynelik jýiesi men qoldanylu qaghidalaryn zertteytin ghylym. Al «nyshan» – maghynasy keng úghym. Ol belgi, ishara, nyshandyq sipat nemese belgili bir qúbylysty tanytatyn erekshelik maghynasynda qoldanylady. Tabighattaghy belgili bir qúbylystyng belgisi de, adamnyng isharasy da, әdeby shygharmadaghy astarly beyne de nyshan bola alady. Biraq búlardyng eshqaysysy ózdiginen gerb bolyp sanalmaydy. Eger «ónirlik nyshan» degenimiz ónirding gerbi bolsa, qaghidada osy úghymnyng mazmúny men geralidikalyq talaptary aiqyndalugha tiyis. Eger onyng ayasy gerbten keng bolsa, onda qanday belgilerdi qamtityny jәne olardyng qalay ajyratylatyny týsindirilui qajet. Ministrlik termindi ózgertumen shektelmey, onyng ghylymy anyqtamasyn, qúqyqtyq negizin jәne geralidikadaghy ornyn kórsetui kerek. Preziydent ónirler men qalalardyng gerbterin birizdendirudi naqty aitqan. Olay bolsa, sol tapsyrmany oryndaugha arnalghan qújatta nege dәl sol úghym qoldanylmaghan? Mәselening týiini – «nyshan» sózining bar-joghynda emes, Preziydent ataghan geralidikalyq úghymnyng ornyna basqa ataudyng qanday negizben qoyylghanynda. Ministrlik osy súraqqa naqty qújatpen jauap beruge tiyis.

Erlan Ámirbek: Ekinshi mәsele – búiryq mәtinindegi ózgeris. 2024 jylghy №503-NQ búiryqtyng búrynghy redaksiyasynda úiymdardyng emblemalaryna qatysty «emblemalarynda (rәmizderinde)» degen tirkes bolghan. Al 2026 jylghy №330-NQ búiryqpen bekitilgen jana redaksiyada «emblemalarynda (nyshandarynda)» dep jazylghan.

«Rәmiz» nege «nyshangha» auystyryldy? Búl ózgeristi kim úsyndy? Qanday qúqyqtyq nemese terminologiyalyq saraptama jýrgizildi? Eger negizdeme bar bolsa, nege ol qoghamgha ashyq kórsetilmegen?

Aydyn Rysbekúly: Eki redaksiyany salystyru sózding ózgergenin kórsetedi. Biraq ózgeristing sebebin mәtinning ózinen ghana anyqtau mýmkin emes. Sondyqtan ministrlik týzetudi әzirleu materialdaryn, negizdemesin jәne onyng qúqyqtyq mazmúngha yqpalyn týsindiruge tiyis.

Eger búl redaksiyalyq týzetu bolsa, onyng ne ýshin qajet bolghany aitylsyn. Eger terminologiyalyq ústanym ózgerse, ghylymy jәne qúqyqtyq dәleli jariyalansyn. Normativtik qújattaghy termindi auystyryp, onyng sebebin týsindirmeusiz qaldyrugha bolmaydy.

Erlan Ámirbek: Sonda búrynghy redaksiyada «rәmiz», keyingisinde «nyshan», al qaghidalardyng atauynda «ónirlik nyshan» qoldanylghan. Ministrlikting osy terminderdi tandaudaghy ortaq ólshemi qanday? «Gerb», «rәmiz» jәne «nyshan» úghymdarynyng qúqyqtyq araqatynasy qay normativtik aktide belgilengen?

Aydyn Rysbekúly: Búl sózder kýndelikti qoldanysta jaqyn maghyna berui mýmkin. Biraq normativtik qújatta olardyng qyzmeti men qoldanylu ayasy aiqyn boluy kerek. Gerb – belgili bir kompozisiyasy, beynelik jýiesi jәne sipattau qaghidalary bar geralidikalyq nysan. «Nyshan» sózi ózdiginen múnday qúrylymdy bildirmeydi.

Sondyqtan ministrlik osy terminderdi birining ornyna birin qoldanumen shektelmey, olardyng qújattaghy naqty maghynasyn kórsetuge tiyis. Úghymdar ajyratylmasa, ortaq geralidikalyq talaptardyng qalay qoldanylatyny da týsiniksiz qalady.

Erlan Ámirbek: Preziydent sózining qazaqsha jariyalanymynda taghy bir mәsele bar. Onda «BIRINShI. Memlekettik nyshandardy jetildiru qajet» degen taqyryp berilgen. Al Qazaqstan Respublikasynyng 2007 jylghy 4 mausymdaghy №258-III «Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik rәmizderi turaly» Konstitusiyalyq zanynyng 1-babynda Memlekettik Tu, Memlekettik Eltanba jәne Memlekettik Ánúran memlekettik rәmizder retinde belgilengen. Zannyng resmy mәtininde 2008 jylghy 4 shildedegi №56 Konstitusiyalyq zanmen «nyshandar» atauy «rәmizder» sózimen auystyrylghany da kórsetilgen. Endeshe, zanda «memlekettik rәmizder» dep bekitilgen atau Preziydent sózining qazaqsha jariyalanymynda nege «memlekettik nyshandar» bolyp berilgen? Búl taqyrypty kim tandady jәne qanday negizge sýiendi?

Aydyn Rysbekúly: Eger búl resmy audarma bolsa, onyng zannamada bekitilgen terminologiyagha nege sәikes kelmeytini týsindirilui kerek. Eger redaksiyalyq taqyryp bolsa, onyng Preziydentting tól sózi emes ekeni anyq kórsetiluge tiyis. Biraq múnda bir manyzdy jayt bar: «memlekettik nyshandar» degen ataudyng qoldanyluy ózdiginen zang búzylghanyn dәleldemeydi. Mәsele – resmy mәtinning qalay әzirlengeninde, taqyryptyng kim tarapynan qoyylghanynda jәne onyng bastapqy sózge qanshalyqty sәikes keletininde. Jariyalaushy organ osy súraqtargha naqty jauap berip, redaksiyalyq sheshimning negizin kórsetuge tiyis.

Erlan Ámirbek: Demek, mәsele bir sózben shektelmeydi. Preziydentting sózi qazaqsha jariyalanghanda onyng mazmúny da, terminologiyasy da dәl jetkizilui kerek. Mәtindi kim әzirledi, kim tekserdi, kim jariyalaugha úsyndy? Resmy mәtinning týpnúsqagha sәikestigine kim jauap beredi? Búl súraqtar jauapsyz qalmauy kerek.

Aydyn Rysbekúly: Dúrys. Eger qazaqsha núsqa audarma bolsa, týpnúsqamen salystyrylyp tekserilui kerek. Eger taqyryp redaksiya tarapynan qoyylsa, ol Preziydentting tól sózi retinde qabyldanbaugha tiyis. Múnda joramal emes, mәtinning әzirlenu tәrtibi men redaksiyalyq sheshimning negizi qajet.

Erlan Ámirbek: Qazaqsha atau mәselesi de sheshimin tapqan joq. Memlekettik gerb «Eltanba» dep atalady. Al oblys pen qalalardyng gerbterin qalay ataghan dúrys? Óziniz ónirlik gerbterge «tóltanba» atauyn qoldanudy úsynyp jýrsiz. Búl – resmy bekitilgen termin emes, kәsiby talqylaugha úsynylghan balama. Ministrlik nege osynday úsynystardy ashyq talqylamaydy? Nege til mamandary men geralidisterding qatysuymen ortaq sheshim izdemeydi?

Aydyn Rysbekúly: «Tóltanba» – ónirlik gerbterge qatysty úsynyp jýrgen terminologiyalyq balamam. Ony resmy bekitilgen atau dep kórsetuge bolmaydy. Biraq úsynystyng resmy bekitilmegeni ony kәsiby talqylaugha kedergi bolmaugha tiyis. Ministrlik búl ataudy qoldamasa, sebebin dәleldesin. Al «ónirlik nyshan» termiynin tandasa, onyng qanday artyqshylyghy baryn jәne nege basqa balamalardan basym ekenin týsindirsin. Termin tandaudyng ólshemi vedomstvolyq әdet emes, tildik dәldik, ghylymy negiz jәne geralidikalyq talap boluy kerek.

Erlan Ámirbek: Endi basty taqyrypqa oralayyq. Preziydent gerbterdi birizdendirudi, ortaq tәsilder әzirleudi jәne ónirlik simvolikany әzirleu men bekitu tәrtibin retteudi tapsyrdy. Ministrlik qaghida qabyldady. Biraq qoldanystaghy gerbterge qanday saraptama jýrgizildi? Qanday kemshilikter anyqtaldy? Ortaq geralidikalyq talaptar men baghalau ólshemderi qayda jariyalanghan?

Aydyn Rysbekúly: Qaghidanyng qabyldanuy – normativtik negiz qalyptastyrudyng bir kezeni ghana. Ol qoldanystaghy gerbterding tolyq saraptamadan ótkenin nemese barlyq ónirding gerbi birizdendirilgenin dәleldemeydi. Ministrlik saraptamanyng jýrgizilgen-jýrgizilmegenin, onyng nәtiyjelerin, anyqtalghan kemshilikterdi jәne jobalardy baghalau ólshemderin kórsetui kerek. Eger múnday júmys әli ayaqtalmasa, onyng merzimi men jospary jariyalansyn. Búiryqtyng qabyldanuyn dayyn nәtiyje retinde kórsetuge bolmaydy. Nәtiyje naqty atqarylghan júmys arqyly dәleldenuge tiyis.

Erlan Ámirbek: Taghy bir mәlimetti naqtylau qajet. 2026 jylghy 20 mamyrda Parlament «gerb» sózining ornyna «nyshan» sózin bekitti degen tújyrym aitylyp jýr. Múny rastaytyn zannyng atauy, nómiri jәne naqty baby bar ma?

Aydyn Rysbekúly: Onday mәlimetti resmy zang aktisimen rastamayynsha, dәleldengen fakt retinde úsynugha kelmeydi. 2026 jylghy 8 shildedegi №330-NQ – Mәdeniyet jәne aqparat ministrining mindetin atqarushy qabyldaghan vedomstvolyq búiryq. Ony Parlament qabyldaghan zannamalyq sheshimmen shatastyrugha bolmaydy. Eger Parlament osynday sheshim qabyldady delinse, zannyng atauy, nómiri jәne tiyisti baby kórsetilsin. Al múnday zang aktisi bolmasa, búl tújyrymdy Parlamentke teluge negiz joq.

Erlan Ámirbek: Preziydent «ónirler men qalalardyng gerbterin birizdendiru» dedi. Al ministrlik qaghidalarynda «ónirlik nyshan» termiyni qoldanylghan. Preziydent gerbterdi ataghanda, ministrlik nege nyshany tandady? Búl sheshimning qúqyqtyq jәne ghylymy negizi qanday? Ministrlik óz tandauynyng sebebin qújatpen týsindiruge tiyis emes pe?

Aydyn Rysbekúly: Mindetti týrde týsindiruge tiyis. Biraq terminning ózgeruine qarap, Preziydent tapsyrmasy әdeyi búrmalandy dep birden qorytyndy jasaugha bolmaydy. Aldymen ministrlikting osy ataudy qanday negizde tandaghany jәne onyng Preziydent ataghan gerbterdi birizdendiru mindetine qalay qatysy bar ekeni anyqtaluy kerek. «Ónirlik nyshan» atauy gerbterdi birizdendiru mindetin qalay qamtitynyn ministrlik normativtik qújattarmen jәne kәsiby negizdememen dәleldesin. Eger búl atau tapsyrmanyng mazmúnyn ózgertpese, onyng sebebin ashyq týsindirsin. Al eger bastapqy mindetting mazmúny ózgertilse, múnday ózgeristing kimning sheshimimen jәne qanday negizde jasalghany anyqtalugha tiyis.

Erlan Ámirbek: Al Preziydentting sózi resmy jariyalau kezinde búrmalanghan bolyp shyqsa she? Múnday jaghdayda jauapkershilik mәselesi kóterilmey me?

Aydyn Rysbekúly: Eger resmy qújatqa kórineu jalghan mәlimet engizu nemese onyng mazmúnyn qasaqana búrmalau belgileri anyqtalsa, әreketke zanda belgilengen tәrtippen qúqyqtyq bagha berilui kerek. Qazaqstan Respublikasy Qylmystyq kodeksining 369-baby qyzmettik jalghandyq jasaugha qatysty. Alayda búl baptyng qoldanyluy әreketke jәne qylmys qúramynyng zanda kózdelgen belgilerine baylanysty. Qasaqana búrmalau faktisi dәleldermen anyqtalmay túryp, bireudi qylmys jasady dep aiyptaugha bolmaydy.

Erlan Ámirbek: Endeshe, Mәdeniyet jәne aqparat ministrligine qoyatyn talabymyzdy naqtylayyq. Birinshiden, Preziydent ataghan gerbterdi birizdendiru mindeti qalay oryndalyp jatqanyn kórsetsin. Ekinshiden, «ónirlik nyshan» termiynining qúqyqtyq anyqtamasy men geralidikalyq mazmúnyn týsindirsin. Ýshinshiden, 2024 jәne 2026 jyldardaghy búiryqtarda terminderding ózgeru sebepterin jariyalasyn. Tórtinshiden, qoldanystaghy gerbterge jýrgizilgen saraptamanyng nәtiyjesin jәne ortaq baghalau ólshemderin úsynsyn. Besinshiden, Preziydent sózining qazaqsha taqyrybynyng qalay әzirlengenin týsindirsin.

Aydyn Rysbekúly: Búl talaptardyng bәri negizdi. Ministrlik әr súraqqa tiyisti qújatpen jauap beruge tiyis. Preziydentting sózinde gerbterdi birizdendiru naqty atalghan, al ónirlik simvolikany әzirleu men bekitu tәrtibin retteu kenirek mindet retinde berilgen. Osy eki mindetting baylanysy normativtik qújattarda da, atqarylghan júmystyng esebinde de týsinikti kórsetilui kerek.

Eng bastysy – Preziydentting sózi nege qaperge alynbaghanday kórinedi jәne onyng tapsyrmasy qalay oryndaldy? Ministrlik osy súraqtan jaltarmay, gerbterdi birizdendiru boyynsha qanday júmys jýrgizilgenin, qanday sheshimder qabyldanghanyn jәne qanday nәtiyje alynghanyn qújatpen kórsetsin. Eger «ónirlik nyshan» termiyni Preziydent ataghan gerbterdi qamtysa, onyng qúqyqtyq әri geralidikalyq negizin dәleldesin. Eger qamtymasa, onda Preziydent tapsyrmasynyng nysanasy qalay ózgergenin týsindirsin.

Erlan Ámirbek: Demek, mәsele bir sózge jarmasuda emes, Preziydentting naqty tapsyrmasy men ony iske asyrugha arnalghan normativtik qújattyng arasyndaghy sәikestikte. Memleket basshysy ónirler men qalalardyng gerbterin birizdendirudi naqty aitty. Konstitusiyanyng 42-baby Preziydentting memleket basshysy retindegi mәrtebesin aiqyndaydy. Sondyqtan onyng jariya tapsyrmasynyng mazmúny qalay iske asyrylghany qoghamgha naqty әri negizdi týsindiriluge tiyis. Ministrlik búl mәseleden jalpylama jauappen qútyla almaydy.

Preziydent ataghan gerbter nege qaghidada «ónirlik nyshan» dep berilgen? Búl termin qanday qúqyqtyq jәne ghylymy negizben tandaldy? Ony engizu kezinde qanday saraptama jýrgizildi? Tapsyrmanyng naqty oryndalu nәtiyjesi qayda? Búiryq qabyldau – tapsyrmany oryndaudyng dәleli emes. Ministrlik terminologiyalyq sheshimning negizin, saraptama qorytyndysyn jәne atqarylghan júmystyng naqty nәtiyjesin resmy qújattarmen kórsetuge tiyis.

Preziydent tapsyrmasy esep ýshin keltiriletin dәieksóz emes. Onyng mazmúny qalay oryndalghany – jauapty memlekettik organnyng qogham aldynda negizdeuge tiyis mindeti.

Abai.kz