Қазақтың дәстүрлі таңбалық мәдениеті, Ресей империясының геральдикалық мұрасы, еуропалық қағидалар және өңірлік рәміздердің қазіргі жай-күйі. Қазақстан геральдикасы ұлттық тарих пен төл мәдениетке қаншалықты сүйенеді, ал сырттан енген үлгілердің ықпалы қандай? Мемлекеттік герб (елтаңба) пен өңірлік гербтер (төлтаңбалар) қандай талаптарға сай жасалуға тиіс? Тарихи сабақтастық пен ресми мәртебенің ара-жігі неде? Герб, ру-тайпалық таңба, эмблема, логотип және брендинг ұғымдарын неге ажырата білу қажет? Осы мәселелерді геральдист Айдын Рысбекұлымен талқыладық.

Семей қаласы гербінің авторы Ерлан Әмірбектің геральдист Айдын Рысбекұлымен сұхбаты:

Ерлан Әмірбек: Геральдикада герб жасаудың нақты қағидалары бар. Бірақ сол қағидаларды барлық халықтың таңбалық мәдениетіне ортақ өлшем ретінде қолдануға бола ма? Әлде еуропалық геральдиканың талаптарын әмбебап заң ретінде қабылдау әдістемелік қате ме?

Айдын Рысбекұлы: Еуропалық классикалық геральдикада гербтің құрылымына, түстердің үйлесуіне, фигуралардың орналасуына және қалқан композициясына қатысты қалыптасқан қағидалар бар. Онда алтын мен күміс металл ретінде, қызыл, көк, қара және жасыл негізгі геральдикалық түстер ретінде айқындалады. Металл мен түстің арақатынасын реттейтін дәстүрлі талаптар гербтің алыстан анық көрінуіне және бейнелердің бір-бірінен ажыратылуына қызмет етеді.

Алайда бұл қағидаларды барлық мәдениетке өзгеріссіз таңуға болмайды. Еуропалық геральдика нақты тарихи ортада қалыптасты. Қазақтың ру-тайпалық таңбалары басқа қоғамдық қатынастар жүйесінде дамыды. Олардың пішіні, қолданылу тәсілі және әлеуметтік қызметі еуропалық гербтерден өзгеше. Мұнда екі мәселені айыра білу қажет. Біріншісі – герб жасаудың кәсіби талаптары. Екіншісі – белгілі бір халықтың тарихи таңбалық дәстүрі. Еуропалық геральдиканың қағидаларын зерттеу мен оларды барлық халыққа міндетті ереже ретінде ұсыну бір нәрсе емес. Мысалы, еуропалық гербте қалқанның пішіні, өрістің бөлінуі, фигуралардың бағыты және түстердің үйлесімі маңызды болса, қазақтың ру таңбалары көбіне қарапайым сызықтық пішіндерден құралған. Олар малға, мүлікке және тұрмыстық заттарға түсіріліп, иелік пен тиесілілікті білдірген. Сондықтан қазақтың дәстүрлі таңбаларын еуропалық гербтердің қарапайым нұсқасы деп қарастыруға негіз жоқ. Сонымен бірге ұлттық ерекшелікті сылтау етіп, гербтің композициялық сапасына қойылатын талаптарды елемеуге де болмайды. Қай мәдениетте жасалса да, ресми рәміз анық оқылуға, мазмұны түсінікті болуға және бейнелері біртұтас идеяға бағынуға тиіс. Бірақ бұл талаптарды орындаудың жолы әр тарихи дәстүрде әртүрлі.

Ерлан Әмірбек: Қазақтың ру-тайпалық таңбаларын көбіне наным-сеніммен, көне дүниетаныммен байланыстырады. Мұндай түсіндіру олардың нақты қоғамдық қызметін көлеңкеде қалдырмай ма?

Айдын Рысбекұлы: Қалдырады. Таңбаларды тек наным-сенімнің көрінісі ретінде түсіндіру олардың тарихи қызметін толық ашпайды. Қазақтың ру-тайпалық таңбалары меншік қатынастарында, шаруашылық тәжірибесінде және қоғамдық байланыстарда қолданылған. Олар малға, мүлікке, тұрмыстық заттарға түсіріліп, белгілі бір руға, әулетке немесе иесіне тиесілілікті білдірген. Таңбаның рәміздік (символдық) мағынасы болады, бірақ оның нақты қызметін анықтау үшін тарихи дерек қажет. Белгінің сыртқы пішініне қарап, оған көне діни немесе мифологиялық мағына телу ғылыми дәлелдің орнын баса алмайды. Мысалы, малға басылған ен белгілі бір иелікті ажыратуға қызмет еткен. Мұндай жағдайда таңбаның практикалық міндеті айқын. Ал сол таңбаның шығу тегін, бастапқы мағынасын немесе белгілі бір наныммен байланысын анықтау үшін қосымша деректер қажет. Бір белгінің әр кезеңде әртүрлі мағынада қолданылуы да ықтимал.

Қазақтың таңбалық мәдениеті Ресей империясының ресми гербтер жүйесін енгізуінен бұрын қалыптасты. Сондықтан оны кейін пайда болған әкімшілік рәміздердің туындысы ретінде қарастыру тарихи сабақтастықты бұрмалайды. Сонымен қатар ру таңбалары мен қалалық гербтерді бір жүйеге біріктіріп жіберуге болмайды. Ру таңбалары белгілі бір қоғамдық қатынастарда тиесілілікті білдірсе, қалалық герб аумақты танытатын және тиісті тәртіппен бекітілетін рәміз ретінде қалыптасты. Олардың арасында таңбалық ұқсастықтар болуы мүмкін, бірақ тарихи қызметтері мен құқықтық мәртебесі бірдей емес.

Ерлан Әмірбек: «Герб» пен «эмблема» ұғымдары қазақтың ресми қолданысына Ресей империясы арқылы енді. Осыдан қазіргі Қазақстан геральдикасын отарлық мұра деп бағалау керек деген қорытынды шыға ма?

Айдын Рысбекұлы: Мұндай қорытынды тарихи үдерістің бір бөлігін ғана қамтиды. Ресей империясы қазақ даласындағы қалалар мен әкімшілік аумақтарды басқару барысында ресми гербтер бекіту тәжірибесін енгізді. Бұл жүйе империялық әкімшілік тәртіптің бір бөлігі болды. Мысалы, Петропавл қаласының гербі 1842 жылы бекітілген. Мұндай гербтер аумақтарды ресми түрде ажыратуға және оларды империялық басқару жүйесінде көрсетуге қызмет етті. «Герб» терминінің қазақ тіліндегі ресми қолданысы орыс тілі арқылы орнықты. Оның орыс тіліндегі қалыптасуына еуропалық тілдер мен геральдикалық дәстүрлер ықпал етті. Бірақ терминнің кейін таралуы қазақтың таңбалық мәдениеті де сол кезде пайда болды дегенді білдірмейді.

Отарлық әкімшілік ресми рәміздерді бекітудің өз тәртібін енгізді. Бұл тарихи фактіні елемеуге болмайды. Алайда қазіргі Қазақстан геральдикасын тұтастай отарлық мұра деп бағалау да біржақты тұжырым болар еді. Ресми гербтерді бекіту жүйесінің сырттан енгізілуі мен бүгінгі рәміздердің мазмұны, құқықтық мәртебесі және қоғамдық қызметі өзара байланысты болғанымен, бір ұғым емес. Сондықтан мәселені тарихи ықпал мен қазіргі рәміздердің ұлттық мазмұнын ажырата отырып қарастыру қажет. Мәселен, тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік гербі ұлттық заңнамаға сәйкес бекітілген. Оның мазмұны ұлттық дүниетаныммен байланысты. Демек, тарихи ықпалдың болғанын мойындау қазіргі рәміздердің барлығын сол ықпалдың жалғасы ретінде бағалауды талап етпейді. Мұнда негізгі өлшем – рәміздің қайдан алынған атаумен аталатыны ғана емес, оның қалай жасалғаны, қандай тарихи дерекке сүйенетіні, кімнің атынан қолданылатыны және қандай құқықтық мәртебеге ие екені.

Ерлан Әмірбек: Таңбалар мен белгілердің мағынасын қай ғылым зерттейді? Геральдика мен семиотиканың ара жігін нақты қалай ажыратамыз?

Айдын Рысбекұлы: Семиотика таңбалар мен белгілерді, олардың мағынасын және ақпарат жеткізу тәсілдерін зерттейді. Геральдика гербтердің шығу тарихын, құрылымын, түстерін, фигураларын, композициясын және оларды сипаттау дәстүрін қарастырады. Қысқаша айтқанда, семиотика таңбалар мен белгілерді кең мағынада зерттейді, ал геральдика гербтерді арнайы зерттейді.

Семиотиканың зерттеу аясы әлдеқайда кең. Ол тілдік белгілерді, жол белгілерін, қоғамдық рәміздерді, мәдени нышандарды және мағына жеткізетін басқа да жүйелерді қамтиды. Белгінің қалай пайда болғаны, қандай мағына білдіретіні, адамдар оны қалай түсінетіні және белгілі бір ортада қалай қолданылатыны семиотикалық талдаудың нысаны бола алады.

Геральдика болса, гербтің құрылымы мен тарихи қалыптасуына басымдық береді. Гербтің қалқаны, өрісінің бөлінуі, түстері, фигуралары және олардың орналасуы арнайы қарастырылады. Гербтің ресми сипаттамасы мен тарихи нұсқаларын салыстыру да осы саланың міндетіне жатады. Мысалы, қазақтың ру таңбасын семиотика тұрғысынан зерттегенде оның қандай мағына жеткізгені, қандай қоғамдық қатынаста қолданылғаны және адамдар оны қалай танығаны қарастырылады. Ал Семей қаласының гербін геральдикалық тұрғыдан зерттегенде оның композициясы, бейнелерінің орналасуы, түстері, тарихи негізі мен ресми сипаттамасы талданады.

Бір рәмізді екі ғылым тұрғысынан зерттеуге болады. Мәселен, гербтегі қос өркешті түйенің композицияда қалай орналасқаны геральдикалық талдауға жатады, ал түйе бейнесінің қала тарихымен байланысты қандай мағына білдіретіні семиотикалық талдаудың да нысаны бола алады. Бірақ осы ортақ тұс екі ғылымның зерттеу нысанын бірдей етпейді. Сондықтан геральдиканы таңбаларды зерттейтін барлық ғылымның ортақ атауы ретінде көрсету де, семиотиканы тек гербтермен шектеу де қате. Геральдика – гербтерді зерттейтін арнайы сала, ал семиотика – таңбалар мен белгілердің жалпы заңдылықтарын қарастыратын ғылым.

Ерлан Әмірбек: Онда Қазақстан геральдикасы дегеніміз не? Бұл ұғымға мемлекеттік және өңірлік гербтермен бірге қазақтың ру-тайпалық таңбаларын да енгізуге бола ма?

Айдын Рысбекұлы: Қазақстан геральдикасы мемлекеттік және өңірлік гербтердің қалыптасуын, құрылымын, тарихи негізін, ресми сипаттамасын және қолданылуын зерттейтін саланы білдіреді. Оның негізгі нысандарына мемлекеттік герб, облыстар мен қалалардың гербтері және басқа да аумақтық рәміздер жатады.

Қазақтың дәстүрлі ру-тайпалық таңбалары Қазақстанның таңбалық мұрасының маңызды бөлігі. Алайда оларды қалалық немесе мемлекеттік гербтермен теңестіруге болмайды. Ру таңбаларының тарихи қызметі мен қалыптасу ортасы басқа. Сондықтан оларды тарихи таңбалық мәдениет аясында зерттеген дұрыс. Бұл жерде екі ұғымды шатастырмау керек: Қазақстан аумағындағы таңбалық мәдениет пен Қазақстан геральдикасы. Біріншісі кең ұғым ретінде әртүрлі тарихи таңбаларды қамти алады. Екіншісі гербтерді зерттеуге бағытталған нақты саланы білдіреді. Мысалы, мемлекеттік герб бүкіл мемлекетті танытса, қалалық герб белгілі бір аумақтың ресми рәмізі ретінде қолданылады. Ру таңбасы тарихи жағдайда руға немесе әулетке тиесілілікті білдірген. Олардың арасында бейнелік ұқсастық кездескенімен, бұл оларды бірдей тарихи немесе құқықтық санатқа жатқызуға негіз болмайды. Сондықтан ғылыми еңбектерде ұғымдардың шекарасын нақты белгілеу қажет. Әйтпесе дәстүрлі таңбалар мен ресми гербтер бір құбылыстың әртүрлі нұсқасы ретінде көрсетіліп, олардың қалыптасу тарихындағы айырмашылықтар ескерусіз қалады.

Ерлан Әмірбек: Қазақстан гербтерінің композициясында Ресей мен Еуропаның ықпалы сақталғаны байқалады. Бұл кәсіби дәстүрді меңгеру ме, әлде өзге елдердің үлгісін қайталау ма? Олардың арасындағы шекара қайда?

Айдын Рысбекұлы: Қазақстанның ресми гербтер жасау тәжірибесінде еуропалық және ресейлік геральдиканың тарихи ықпалы бар. Мұны қалқан пішінінен, композициялық шешімдерден, түстерді үйлестіруден және фигураларды орналастыру тәсілдерінен байқауға болады. Бірақ белгілі бір кәсіби әдісті пайдалану мәдени тәуелділікті білдірмейді. Айырмашылық қолданылған әдістің бар-жоғында емес, оның қалай пайдаланылғанында. Егер герб дайын үлгіні жергілікті тарихпен байланыстырмай көшірсе, онда мұндай шешімнің мазмұндық негізі әлсіз болады. Ал кәсіби композициялық тәсілдер жергілікті тарихи деректерді жүйелі жеткізу үшін қолданылса, олар ұлттық мазмұнмен үйлесе алады.

Қазақстанның мемлекеттік гербі ұлттық заңнамамен реттеледі. Өңірлік гербтер де аумақтың тарихын, мәдениетін және ерекшелігін негізді түрде көрсетуі керек. Сондықтан гербтің ұлттық сипаты тек оған қазақы бейнелер енгізумен өлшенбейді. Сол бейнелердің неге таңдалғаны, қандай дерекке сүйенетіні және біртұтас композицияда қандай қызмет атқаратыны маңызды. Мәселен, қалқан пішінінің еуропалық дәстүрге ұқсас болуы гербтің мазмұнын міндетті түрде еуропалық етпейді. Бірақ қалқанға шаңырақ, тұлпар немесе өсімдік орналастырудың өзі де ұлттық мазмұнның жеткілікті дәлелі бола алмайды. Егер бейнелердің өңір тарихымен байланысы түсіндірілмесе, олар сәндік элементтер деңгейінде қалып қояды. Сондықтан Қазақстан геральдикасының алдында екі міндет тұр. Біріншісі, кәсіби талаптарды меңгеру. Екіншісі, сол талаптарды жергілікті тарихи дерек пен ұлттық мазмұнға бағындыру. Өзге елдердің тәжірибесін ойланбай қайталау да, оны түгел жоққа шығару да мәселені шешпейді.

Ерлан Әмірбек: Қазақстанның мемлекеттік гербі ұлттық мазмұн мен геральдикалық дәстүрді қаншалықты үйлестіре алды? Оның бейнелері нақты қандай идеяны жеткізеді?

Айдын Рысбекұлы: Қазақстанның мемлекеттік гербі 1992 жылы бекітілді. Оның негізгі бейнелері – шаңырақ, уықтар, қос пырақ және жұлдыз. Бұл композиция ұлттық дүниетанымға сүйеніп, тәуелсіз мемлекеттің болмысын көрсетуге бағытталған.

Шаңырақ қазақ мәдениетінде ортақ үй, отбасы және бірлік ұғымдарымен байланысты. Уықтар шаңырақты ұстап тұратын құрылымның бөлшектері ретінде ортақ кеңістіктің тұтастығын танытады. Қос пырақ күш-қуат, еркіндік және асқақ мұраттармен сабақтас символдық мағына береді. Жұлдыз мемлекеттің болашаққа ұмтылысын және биік мақсаттарын білдіреді.

Бұл жерде маңыздысы – әр бейненің жеке мағынасы ғана емес, олардың ортақ композицияға бағынуы. Мемлекеттік герб әртүрлі бейнелердің жиынтығы емес, мемлекеттің тұтас болмысын танытатын рәміз болуы керек.

Ұлттық мазмұн мен кәсіби көркемдік қағидалар бір-біріне қайшы келмейді. Керісінше, композициялық талаптар ұлттық мазмұнды жинақы әрі анық жеткізуге көмектеседі. Бірақ бейнелердің мағынасын түсіндіру кезінде ресми сипаттама мен тарихи-мәдени негізге сүйену қажет. Рәміздің мазмұны тек кейінгі түсіндірулерге тәуелді болмауға тиіс.

Мемлекеттік гербтің сапасын бағалағанда оның қандай бейнелерден тұратынына ғана емес, олардың өзара байланысына, танылуына және тұтас идеяны жеткізуіне назар аудару керек.

Ерлан Әмірбек: Семей қаласының гербінде ұлттық мазмұн мен жергілікті тарихты біріктіруге ұмтылдық. Бірақ қаланың бүкіл тарихын бір қалқанға сыйғызу мүмкін емес. Онда қандай бейнелерді таңдау керек және олардың мағынасы қалай дәлелденуге тиіс?

Айдын Рысбекұлы: Герб қаланың толық тарихын баяндайтын энциклопедия емес. Оның міндеті – қаланың негізгі ерекшеліктерін ықшам әрі танылатын түрде көрсету. Сондықтан гербке енгізілген әрбір бейне белгілі бір мазмұндық міндет атқаруға тиіс.

Семей қаласының гербіндегі шаңырақ, кітап, қарағай, қос өркешті түйе және аспалы көпір бейнелері қаланың мәдениетін, табиғатын, тарихи байланыстарын және қазіргі келбетін танытуға бағытталған. Кітап Семейдің Абай, Шәкәрім және Мұхтар Әуезов сияқты тұлғалармен сабақтас рухани-мәдени орталық екенін еске салады. Қарағай өңірдің табиғи ерекшелігін, соның ішінде Семей қарағайлы орманын танытады. Түйе тарихи сауда мен керуен жолдарына меңзейді. Көпір қаланың инфрақұрылымы мен дамуын көрсетеді. Шаңырақ ұлттық дүниетаныммен байланыстырады.

Алайда бейнелерді тізіп шығу олардың мазмұндық негізін дәлелдемейді. Әр элементтің мағынасы тарихи деректермен немесе гербтің бекітілген ресми сипаттамасымен негізделуі керек. Мысалы, түйе бейнесін тарихи саудамен байланыстыру үшін қаланың керуен жолдарымен, сауда қатынастарымен немесе бұрынғы гербімен сабақтастығын нақты көрсету қажет. Қарағайды өңірдің табиғи ерекшелігі ретінде беру де сол табиғи нысанның жергілікті маңызымен негізделуге тиіс.

Бір гербке тым көп бейне енгізу композицияны ауырлатып, негізгі ойды әлсіретуі мүмкін. Сондықтан мәселе қаланың тарихындағы барлық ерекшелікті көрсетуге тырысуда емес, олардың ішінен рәміздік тұрғыдан ең маңыздысын таңдай білуде.

Гербтің сапасы бейнелердің санымен өлшенбейді. Негізгі өлшемдер – тарихи негіз, мағыналық тұтастық, көркемдік жинақылық және рәміздің анық танылуы. Әрбір фигура ортақ идеяға қызмет етпесе, ол композицияға артық жүк болады.

Ерлан Әмірбек: Алматының гербіндегі ілбіс пен сегіз алма гүлі де жергілікті ерекшелікті көрсетуге арналған. Бірақ мұндай бейнелердің мағынасын түсіндіруде қандай талап сақталуы керек?

Айдын Рысбекұлы: Алматының гербіндегі ілбіс пен алма гүлі қаланың табиғи және мәдени ерекшеліктерін танытуға бағытталған. Алайда гербтегі әрбір бейненің мағынасын түсіндіргенде ресми сипаттамаға сүйену қажет. Кейіннен қалыптасқан түсіндірмені тарихи факт ретінде көрсетуге болмайды.

Ілбіс бейнесі қаланың табиғи ортасымен және асқақтық ұғымымен байланыстырыла алады. Ал алма бейнесі Алматы атауымен және өңірдің бау-бақша мәдениетімен сабақтас. Егер сегіз алма гүлі қаланың сегіз ауданын білдіреді деген түсіндірме берілсе, оның нақты қай ресми сипаттамаға негізделгенін анық көрсеткен жөн. Рәміздік мағына мен әкімшілік түсіндірмені дерекке сүйенбей теңестіруге болмайды.

Бұл мысал өңірлік гербке табиғи, тарихи ерекшеліктерді және жергілікті мәдениетті енгізуге болатынын көрсетеді. Бірақ бейнелердің көп болуы гербтің сапасын арттырмайды. Негізгі міндет – әр элементтің нақты қызметін айқындап, оны ортақ композицияға бағындыру.

Қаланың бүкіл тарихын бір қалқанға сыйғызуға тырысу да дұрыс емес. Тағы қайталап айтамын, герб тарихи энциклопедия емес, белгілі бір аумақты тануға мүмкіндік беретін ресми рәміз. Сондықтан таңдаудың өзі кәсіби әрі тарихи негізделген болуы қажет.

Ерлан Әмірбек: Демек, өңірлік герб жасағанда ұлттық бейнелерді көптеп енгізу жеткіліксіз. Онда гербтің сапасын анықтайтын нақты өлшемдер қандай?

Айдын Рысбекұлы: Бірінші өлшем – тарихи негіз. Гербке енгізілген бейне өңірдің тарихымен, табиғатымен, мәдениетімен немесе қоғамдық болмысымен нақты байланысуы керек. Екінші өлшем – мағыналық тұтастық. Әр фигура жеке тұрған сәндік белгі емес, ортақ идеяның бір бөлігі болуға тиіс. Үшінші өлшем – композициялық жинақылық. Бейнелердің шамадан тыс көбеюі гербтің оқылуын қиындатады. Төртінші өлшем – деректің нақтылығы. Белгінің шығу тегі мен мағынасы туралы тұжырым тарихи құжаттарға, зерттеулерге немесе ресми сипаттамаға сүйенуі керек. Сыртқы ұқсастықтың өзі белгілі бір тарихи байланысты дәлелдемейді. Бір белгінің әртүрлі мәдениетте кездесуі олардың арасында міндетті түрде тікелей сабақтастық бар деген сөз емес. Бесінші өлшем – қолдануға жарамдылық. Герб үлкен көлемде де, шағын бейнеде де негізгі белгілерін жоғалтпай танылуы керек. Егер композиция тым күрделі болып, кішірейтілгенде бейнелер ажыратылмаса, оның көркемдік шешімін қайта қарастыру қажет.

Ұлттық мазмұн мен кәсіби сапа бір-біріне қарсы қойылмауға тиіс. Ұлттық бейнені қолдану оны тарихи дерекпен негіздеу қажеттігін жоймайды. Керісінше, тарихи дәлдік пен композициялық тәртіп рәміздің қоғамдық сенімділігін арттырады.

Ерлан Әмірбек: Батыс елдері геральдикадан алыстап, қалаларын таныту үшін логотиптерге көбірек жүгінеді деген пікір жиі айтылады. Бұл шындыққа қаншалықты сәйкес келеді? Қалалардың логотиптер қолдануы гербтердің маңызы төмендегенін білдіре ме?

Айдын Рысбекұлы: Бұл пікірдің белгілі бір негізі бар, бірақ Батыс елдері геральдикадан толық бас тартты деу дұрыс емес. Көптеген қалалар ресми гербтерін сақтай отырып, заманауи коммуникацияда логотиптерді де қолданады. Бұл екі құралдың міндеттері әртүрлі.

Классикалық геральдикада гербтің композициясы, түстері мен бейнелерінің орналасуы тарихи қалыптасқан қағидаларға сүйенеді. Герб қаланың ресми мәртебесін, тарихи сабақтастығын және аумақтық бірегейлігін білдіреді. Логотип қаланы жарнамада, туристік материалдарда, интернетте және әлеуметтік желілерде танытуға арналған. Оның міндеті – қысқа уақытта танылу, ақпаратты ықшам жеткізу және бірізді графикалық бейне қалыптастыру.

Қалалардың логотиптерге жүгінуінің басты себебі – коммуникациялық міндеттердің өзгеруі. Бүгінде қала әкімшілігі ресми құжаттармен ғана шектелмейді. Ол тұрғындармен байланыс орнатады, туристік бағыттарды насихаттайды, мәдени іс-шараларды танытады және цифрлық платформаларда ақпарат таратады. Мұндай міндеттерге ыңғайлы графикалық құрал қажет. Мысалы, Лондонның тарихи гербі мен әкімшілік коммуникацияда қолданылатын графикалық белгілері бір-бірін алмастырмайды. Нью-Йорк те тарихи мөрін сақтай отырып, қалалық қызметтер мен ақпараттық материалдарды безендіруде заманауи графикалық құралдарды пайдаланады. Бұл жағдайларда тарихи рәміз ресми және салтанатты қызметін жалғастырады, ал заманауи графика күнделікті коммуникацияға бейімделеді. Дегенмен мұндай тәжірибені барлық Батыс қалаларына бірдей телуге болмайды. Әр қаланың құқықтық жүйесі, тарихи дәстүрі және рәміздерді пайдалану тәртібі әртүрлі. Сондықтан нақты қаланың гербі мен логотипінің арақатынасын бағалау үшін оның ресми құжаттары мен қолдану тәжірибесін қарастыру қажет.

Батыс қалалары геральдикадан бас тартып, логотиптерді оның орнына қабылдады деу – екі бөлек құбылысты бір-біріне қарсы қою. Дұрысы, көптеген қалалар ресми гербтерін сақтап, олармен қатар заманауи логотиптерді де пайдаланады деп айту. Бұл бір рәмізді екіншісімен алмастыру емес, әрқайсысын өз міндетіне сай қолдану тәжірибесі.

Ерлан Әмірбек: Қаланың гербі мәслихат шешімімен бекітілсе, ол ресми герб саналады. Ал оны «тарихи герб» деп атау үшін қандай негіз керек? Бұл екі ұғымды неге жиі шатастырамыз?

Айдын Рысбекұлы: «Ресми герб» пен «тарихи герб» бір ұғым емес. Олар гербтің екі бөлек сипатын білдіреді. Ресми герб – тиісті орган бекіткен және белгіленген тәртіппен қолданылатын рәміз. Тарихи герб – белгілі бір тарихи кезеңде қалыптасқан немесе бұрынғы рәміздік дәстүрмен байланысы бар герб.

Мәслихаттың шешімімен бекітілу гербтің ресми мәртебесін анықтайды. Бірақ бұл шешім оның тарихи негізін автоматты түрде дәлелдемейді. Гербтің тарихи сипатын анықтау үшін оның бұрынғы нұсқаларын, архивтік құжаттарды, тарихи бейнелерді және рәміздік сабақтастықты зерттеу қажет. Мысалы, қазіргі герб бұрынғы гербтің бейнелерін сақтап, оның композициялық немесе мазмұндық дәстүрін жалғастырса, оны әрі ресми, әрі тарихи сабақтастыққа ие герб деп сипаттауға болады. Ал жаңадан әзірленген гербтің ресми түрде бекітілуі оны бірден тарихи гербке айналдырмайды. Оның тарихи сипаты бұрынғы рәміздермен байланысы немесе тарихи деректермен негізделуі арқылы анықталады. Бұл ұғымдардың шатастырылуы көбіне «ресми» және «тарихи» сөздерінің бірін-бірі толықтыратын сипаттамалар екенін ескермеуден туындайды. Біріншісі құқықтық мәртебені білдіреді, екіншісі тарихи қалыптасу мен сабақтастықты көрсетеді. Сондықтан бір гербтің екі сипатқа да ие болуы мүмкін, бірақ бұл үшін олардың әрқайсысына жеке негіз болуы қажет.

Ерлан Әмірбек: Семей қаласының қазіргі гербін әрі ресми, әрі тарихи рәміз деп атауға бола ма? Бұрынғы гербіндегі қос өркешті түйе бейнесі қазіргі нұсқада да сақталған. Осы сабақтастықты тарихи мәртебеге жеткілікті негіз деуге бола ма?

Айдын Рысбекұлы: Семей қаласының қазіргі гербі ресми рәміз болып саналады, өйткені ол 2022 жылы қалалық мәслихаттың шешімімен бекітілді. Ал оның тарихи сипаты бұрынғы гербтермен сабақтастығынан көрінеді.

Бұл сабақтастық тарихи деректермен расталады. Семей қаласының 1851 жылғы алғашқы гербінде жүк артылған түйе бейнеленген. 1878 жылы бекітілген Семипалатинск облысының гербінде де осы бейне сақталған. Қазіргі Семей гербіндегі түйе де осы тарихи рәміздік дәстүрмен байланысты. Оның үстіне, қазіргі гербтің ресми сипаттамасында түйе бейнесі ескі гербтің тарихи құндылығын білдіретіні және қаланың бұрынғы сауда байланыстарын еске салатыны көрсетілген. Сондықтан Семейдің қазіргі гербін ресми рәміз әрі бұрынғы гербтік дәстүрмен сабақтас герб деп сипаттауға негіз бар. Дегенмен қазіргі гербті «тарихи герб» деп атағанда, оның қай кезеңдегі нұсқасы туралы сөз болып отырғанын нақтылаған жөн. Өйткені «ресми герб» оның құқықтық мәртебесін білдірсе, «тарихи герб» белгілі бір кезеңде қолданылған гербті немесе тарихи дәстүрмен сабақтас рәмізді білдіруі мүмкін. Семей жағдайында ең дәл тұжырым: қазіргі ресми герб бұрынғы гербтердің тарихи дәстүрін жалғастырады.

Ерлан Әмірбек: Қалалардың логотиптер әзірлеуін брендингпен байланыстыруға бола ма? Брендинг пен логотиптің айырмашылығын нақты қалай түсіндіреміз?

Айдын Рысбекұлы: Логотип пен брендинг өзара байланысты, бірақ мағынасы бірдей емес. Логотип – қаланы немесе ұйымды танытуға арналған нақты графикалық белгі. Брендинг – сол қаланың өзіндік бейнесін қалыптастыруға, ерекшеліктерін айқындауға және белгілі бір аудиторияға танытуға бағытталған кең ауқымды жұмыс.

Қалалық брендинг логотиппен шектелмейді. Оған қаланың тарихын таныту, мәдени мұрасын насихаттау, туристік мүмкіндіктерін көрсету, қоғамдық кеңістікті ұйымдастыру және тұрғындармен байланыс орнату сияқты бағыттар кіруі мүмкін. Логотип осы жұмыстың көрнекі құралдарының бірі ғана. Мысалы, қала туристерді тарту үшін логотип әзірлеп, тарихи орындарын таныстыратын материалдар шығарып, мәдени іс-шаралар ұйымдастырып, ақпараттық науқандар жүргізуі мүмкін. Бірақ осы әрекеттердің барлығы өзара байланысқан ортақ стратегияға бағынбаса, оларды толыққанды брендинг деп бағалау қиын.

Брендинг ресми гербті алмастыруға міндетті емес. Герб қаланың ресми мәртебесін және тарихи сабақтастығын білдіреді. Брендинг қаланың жұртшылық алдындағы бейнесін қалыптастыруға бағытталады. Сондықтан бұл ұғымдарды бір-біріне қарсы қоюдың қажеті жоқ. Мәселе әрқайсысының міндетін анықтап, оларды тиісті салада дұрыс қолдануда.

Ерлан Әмірбек: Герб пен эмблеманың айырмашылығы неде? Эмблемаларды зерттейтін эмблематика бар екені белгілі. Бірақ гербтің өзі де бейнелік белгі болса, оны эмблемадан ажырататын нақты өлшем қандай?

Айдын Рысбекұлы: Герб пен эмблема екеуі де белгілі бір мағына жеткізетін бейнелік құралдар. Бірақ оларды бір ұғым ретінде қолдануға болмайды. Герб геральдикалық дәстүрге сәйкес жасалып, құрылымы мен бейнелерінің орналасуы арнайы қағидалармен сипатталады. Оның тарихи қалыптасу тәртібі, түстерді қолдану дәстүрі және композициялық құрылымы бар. Эмблема белгілі бір ұйымды, мекемені, қозғалысты немесе идеяны білдіретін бейнелік белгі. Оның құрылымы міндетті түрде геральдикалық қағидаларға бағынбайды. Эмблема мәтіннен, геометриялық пішіндерден, шартты бейнелерден немесе бірнеше элементтің үйлесімінен тұрады.

Эмблемаларды, олардың қалыптасуын, құрылымын, мағынасын және тарихи қолданысын зерттейтін сала «эмблематика» деп аталады. Геральдика гербтердің құрылымын, тарихын, түстері мен фигураларын және олардың сипаттамасын қарастырады. Бұл екі саланың зерттеу аясы кейде тоғысқанымен, олардың негізгі нысандары бірдей емес. Мысалы, ұйымның атауы жазылған графикалық белгі эмблема бола алады. Ал белгілі бір қаланың геральдикалық қағидаларға сәйкес жасалған және ресми бекітілген қалқанды рәмізі герб саналады. Гербтің ішінде эмблемалық сипаттағы бейнелер қолданылады, бірақ бұл оның геральдикалық табиғатын өзгертпейді. Сондықтан гербті эмблеманың басқа атауы ретінде түсіндіруге болмайды. Гербтің айырым белгісі – оның геральдикалық құрылымы мен тарихи дәстүрі. Ал эмблема – мағына білдіретін бейнелік белгілердің кеңірек санаты. Нақты нысанды жіктегенде оның атауына ғана емес, құрылымына, жасалу қағидаларына және қолданылу мәртебесіне назар аудару керек.

Ерлан Әмірбек: Семей секілді тарихы терең қаланың гербі мен туристік логотипін бөлек ұстаған жөн бе? Олардың қызметін араластыру қандай мәселеге әкелуі мүмкін?

Айдын Рысбекұлы: Олардың қызметін ажырату орынды. Герб қаланың ресми мәртебесін және тарихи сабақтастығын білдіреді. Туристік логотип қаланы саяхатшыларға, инвесторларға және басқа да аудиторияларға танытуға арналған коммуникациялық құрал ретінде қолданылады.

Егер логотип пен гербтің міндеттері нақты ажыратылмаса, олардың құқықтық және мазмұндық қызметтері шатасуы мүмкін. Мысалы, жарнамалық науқанға арналған графикалық белгі ресми гербтің орнына қолданылса, қала рәмізінің мәртебесі туралы түсінбеушілік туындайды. Керісінше, ресми гербті барлық жарнамалық материалға өзгеріссіз орналастыру оның әр ортадағы қолданысын қиындатады. Сондықтан әр рәміздің мәртебесі, қолданылу тәртібі және жауапты мекемесі анық болуы қажет. Гербтің бейнесін өзгерту немесе оның элементтерін бөлек пайдалану да белгіленген талаптарға сәйкес жүзеге асырылуға тиіс.

Жаңа логотип тарихи гербті негізсіз ығыстырмауы керек. Сонымен бірге ресми гербтен заманауи коммуникацияның барлық міндетін атқаруды талап ету де орынды емес. Әр құрал өз қызметін атқарғанда ғана рәміздік жүйе түсінікті әрі бірізді болады.

Ерлан Әмірбек: Қазақстан геральдикасын дамыту үшін қандай нақты қадамдар қажет? Ұлттық ерекшелікті сақтау мақсатында еуропалық қағидалардан бас тарту керек пе?

Айдын Рысбекұлы: Бірінші кезекте қазақтың дәстүрлі таңбалық мәдениетін жүйелі зерттеу қажет. Ру таңбаларының нұсқаларын, тарихи қолданылуын, архивтік деректердегі көрінісін және олардың қоғамдық қызметін салыстырып зерделеу керек. Екінші міндет – мемлекеттік және өңірлік гербтердің тарихын, ресми сипаттамаларын және бекітілу тәртібін жүйелеу. Үшінші міндет – жаңа гербтерді әзірлеудің сапасын арттыру. Әр жоба тарихи дерекке, жергілікті ерекшелікке және кәсіби композициялық талаптарға сүйенуге тиіс. Бейнелердің мағынасы түсіндіріліп, олардың ортақ идеяға қатысы көрсетілуі керек. Қалқанға бірнеше ұлттық нышанды орналастырудың өзі сапалы герб жасауға жеткіліксіз. Төртінші міндет – бұрынғы рәміздердің тарихын құжат жүзінде сақтау. Архивтік құжаттар, ескі мөрлер, карталар, тарихи басылымдар және ресми шешімдер гербтердің өзгеру жолын анықтауға көмектеседі. Бұл жұмыс қазіргі нұсқалардың бұрынғы рәміздермен сабақтастығын дәлелді түрде бағалауға мүмкіндік береді.

Еуропалық геральдиканың қағидаларын түгел жоққа шығару да, оларды өзгеріссіз қабылдау да дұрыс емес. Оларды тарихи тәжірибе ретінде зерттеп, ұлттық ерекшелікке сай қолдану қажет. Кәсіби талаптар ұлттық мазмұнға кедергі келтірмейді. Керісінше, дұрыс қолданылған композициялық тәсілдер жергілікті тарихты жинақы әрі анық жеткізуге мүмкіндік береді.

Қазақстан геральдикасының дамуы өзге елдердің үлгісін қайталаумен шектелмеуге тиіс. Бірақ ұлттық ерекшелік кәсіби талаптардан бас тарту арқылы да қалыптаспайды. Негізгі міндет – тарихи негізі бар, мазмұны дәлелді, композициясы жинақы және ресми қолдануға жарамды гербтер жасау.

Ерлан Әмірбек: Әңгімемізді қорытындыласақ, гербтің құндылығы оның басқа елдердің рәміздеріне ұқсайтынында немесе ұқсамайтынында емес, тарихи негізі мен атқаратын қызметінде ғой. Бірақ ұлттық мазмұн туралы айтқанда, оны нақты дерекпен дәлелдеудің маңызы да зор емес пе?

Айдын Рысбекұлы: Әрине. Гербтің құндылығы оның нені білдіретінінде, қандай тарихи жадты сақтайтынында және қоғамға қандай мазмұн жеткізетінінде. Бірақ бұл мазмұн жалпылама түсіндірулерге емес, нақты тарихи негізге сүйенуге тиіс.

Қазақтың таңбалық мәдениеті Ресей империясының ресми гербтер жүйесін енгізуінен бұрын қалыптасты. Қазіргі Қазақстан геральдикасының дамуына еуропалық және ресейлік дәстүрлер ықпал етті. Бұл екі тарихи құбылысты бір-біріне қарсы қоюдың қажеті жоқ. Олардың қалыптасу жағдайы мен қоғамдық қызметін ажыратып қарастыру керек.

Ұлттық ерекшелікті сақтау үшін кәсіби қағидалардан бас тарту міндетті емес. Бірақ сыртқы үлгіні қайталау да ұлттық рәміз жасаудың жеткілікті шарты бола алмайды. Әрбір бейненің тарихи негізі, әрбір композициялық шешімнің себебі және әрбір ресми рәміздің нақты қызметі түсінікті болуы қажет.

Рәміздерді зерттеу тек олардың сыртқы пішінін сипаттаумен шектелмеуге тиіс. Олардың шығу тегін анықтау, тарихи нұсқаларын салыстыру, мағынасын дәлелдеу және қазіргі қоғамдағы қызметін бағалау қажет. Сонда ғана ұлттық мазмұн мен кәсіби талаптар үйлесіп, тарихи жадыны сақтайтын әрі келер ұрпаққа түсінікті гербтер қалыптасады.

Сурет: Спикердің мұрағатынан алынды.

Abai.kz