HHI ghasyr әlemdik sayasattaghy ýlken ózgerister kezenine ainaldy. Keshe ghana dýniyejýzilik sayasattyng tizginin jalghyz ózi ústaghan Amerika Qúrama Shtattaryna býginde Qytay Halyq Respublikasy quatty bәsekeles retinde qarsy shyqty. Biri – әskery kýshine, tehnologiyalyq jetistikterine jәne halyqaralyq yqpalyna sýiense, ekinshisi – ekonomikalyq órleui men óndiristik әleueti arqyly әlemdik kóshbasshylyqqa úmtyluda. Eki alyp memleketting arasyndaghy bәseke sauda men ekonomika shenberinen shyghyp, tehnologiya, әskery qauipsizdik, gharysh jәne jasandy intellekt salalaryn qamtydy. Endeshe, HHI ghasyrdaghy әlemdik ýstemdik kimning qolyna ótedi?

Ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyin Amerika Qúrama Shtattary әlemdik sayasattyng basty oiynshylarynyng birine ainaldy. Europa elderi soghystan әlsirep shyqqanda, AQSh ekonomikalyq jәne әskery quatyn arttyra týsti.

1991 jyly Kenes Odaghy ydyraghannan keyin Amerika әlemdegi eng yqpaldy derjavagha ainaldy. Onyng әskery bazalary dýniyejýzining kóptegen aimaqtaryna ornalasty, al dollary halyqaralyq qarjy jýiesining negizgi valutasy mәrtebesin saqtady.

Gollivud filimderi, Kremniy alqabynyng tehnologiyalary, Microsoft, Apple jәne Google siyaqty kompaniyalar amerikalyq yqpaldyng manyzdy qúraldaryna ainaldy.

Alayda tarih eshbir memleketting ýstemdigi mәngilik bolmaytynyn dәleldegen. Býginde Amerikanyng әlemdik kóshbasshylyghyna Qytay eleuli syn-qater tóndirude.

Ótken ghasyrdyng jetpisinshi jyldarynyng sonynda Qytay ekonomikalyq túrghydan artta qalghan memleketterding biri edi. 1978 jyly Den Syaopin bastaghan reformalar elding damu baghytyn týbegeyli ózgertti.

Beyjing sheteldik investisiyalargha jol ashyp, óndiristi qarqyndy damytty. Nәtiyjesinde birneshe onjyldyq ishinde Qytay әlemdegi eng iri ónerkәsip ortalyghyna ainaldy.

Býginde Qytay elektromobilider, kýn panelideri, akkumulyatorlar jәne telekommunikasiyalyq jabdyqtar óndirisinde jetekshi oryndargha kóterildi.

Satyp alu qabiletining pariyteti boyynsha Qytay ekonomikasy AQSh-tan asyp týsti. Alayda naryqtyq valuta baghamymen esepteletin jalpy ishki ónim kólemi jaghynan Amerika әli de alda.

Sonymen qatar, Qytaydyng aldynda halyqtyng qartangy, tuu kórsetkishining tómendeui jәne ekonomikalyq ósimning bayaulauy siyaqty kýrdeli jaghdaylar túr. Osy orayda, Qytay biyligi ózindegi sany artyq qytay azamattaryna qytay qyzdary jetpegen son, әri kóp tuatyn halyqtardyng qyzdaryn alyp beruge, týrli aila-tәsilder qoldanyp, kýsh saluda. Mysaly, túrmysy auyr pәkistandyq qyz-kelinshekterdi týrli joldarmen satyp aluda. Sol siyaqty, óz ishindegi tiybet, úighyr ózge de etnostardyng әielderine kóptep ýilenude.      

Eki derjavanyng arasyndaghy ashyq ekonomikalyq teketires 2018 jyly bastalghan sauda soghysymen aiqyn kórindi.

Vashington Qytay tauarlaryna qosymsha kedendik baj salyghyn engizdi. Beyjing de jauap retinde amerikalyq ónimderge tarifter belgiledi.

Uaqyt óte búl qaqtyghys tehnologiyalyq ýstemdik ýshin kýreske úlasty. Ásirese jartylay ótkizgishter men jasandy intellekt salasyndaghy bәsekelestik kýsheydi.

AQSh Qytaygha ozyq mikrochipter men olardy óndiruge qajetti tehnologiyalardy jetkizuge shekteuler engizdi. Qytay bolsa tehnologiyalyq tәuelsizdikke qol jetkizudi strategiyalyq maqsat retinde belgiledi.

Óitkeni bolashaqta әlemdik yqpal tek múnay men qarjygha emes, aqparatqa, jasandy intellektke jәne ozyq tehnologiyalargha da tәueldi bolmaq.

AQSh pen Qytay arasyndaghy eng kýrdeli geosayasy problemalardyng biri – Tayvani. Beyjing Tayvanidy Qytaydyng ajyramas bóligi dep sanaydy. Al Amerika araldyng qorghanys qabiletin qoldap keledi. Tayvaninyng strategiyalyq manyzy onyng әlemdik mikrochip óndirisindegi erekshe ornymen de baylanysty.

Sarapshylar Tayvani tóniregindegi әskery qaqtyghys әlemdik ekonomikagha orasan ziyan keltirui mýmkin ekenin eskertedi. Sondyqtan búl jaghday eki memleketting ghana emes, býkil halyqaralyq qauymdastyqtyng nazarynda túr.

Áskery әleuet boyynsha Amerika әzirge aitarlyqtay basymdyqqa iye.

AQSh-tyng әlemning kóptegen aimaqtarynda әskery bazalary ornalasqan. Sonymen qatar NATO jәne Aziyadaghy odaqtastarymen qalyptasqan qauipsizdik baylanystary onyng mýmkindikterin keneytedi.

Qytay da әskeriy-teniz kýshterin janghyrtyp, zymyrandyq, gharyshtyq jәne kiybernetikalyq tehnologiyalaryn damytuda.

Degenmen yadrolyq qarugha ie eki derjavanyng tikeley qaqtyghysy adamzat ýshin asa qauipti bolar edi. Sondyqtan olardyng bәsekesi әskery teketirespen qatar diplomatiyalyq jәne ekonomikalyq yqpal arqyly jalghasuy yqtimal.

AQSh pen Qytay arasyndaghy bәseke Qazaqstan ýshin de manyzdy. Qytay – elimizding iri sauda seriktesterining biri. Al Amerika Qazaqstan ekonomikasyna investisiya salatyn jetekshi memleketterding qatarynda. Sondyqtan Qazaqstan ýshin eng tiyimdi jol – kópvektorly syrtqy sayasatty saqtap, eki derjavamen de ózara tiyimdi qarym-qatynasty damytu.

Ásirese halyqaralyq kólik dәlizderin, ónerkәsipti, energetikany jәne sifrlyq tehnologiyalardy damytuda osy mýmkindikterdi tiyimdi paydalanu qajet.

Býgingi jaghdaygha qarap, әlemdik ýstemdik tolyqtay Qytaydyng qolyna ótedi dep aitugha әli erte.

Amerika ghylymy janalyqtar, halyqaralyq qarjy jәne әskery odaqtar salasynda basymdyqtaryn saqtap otyr. Qytay bolsa óndiristik quaty men ekonomikalyq yqpalyn arttyruda.

Degenmen bolashaq әlem tek osy eki memleketting arasyndaghy bәsekemen shektelmeui mýmkin. Ýndistan, Europalyq odaq jәne basqa da yqpaldy kýshter halyqaralyq sayasattaghy óz oryndaryn nyghaytuda.

Tarihta Rim imperiyasy da, Britan imperiyasy da óz ýstemdigin mәngilik dep sanaghan. Biraq uaqyt óte әlemdik kýshter arasalmaghy ózgerdi.

HHI ghasyrdyng shynayy jenimpazy әlemdi kýshpen baghyndyrghan memleket – dep oilamau kerek, adamzatqa beybitshilik, tehnologiyalyq órleu jәne túraqty damu úsyna alghan el bolmaq.

Al Amerika men Qytay arasyndaghy tarihy bәsekening nәtiyjesin aldaghy onjyldyqtar kórsetedi.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz