ХХІ ғасыр әлемдік саясаттағы үлкен өзгерістер кезеңіне айналды. Кеше ғана дүниежүзілік саясаттың тізгінін жалғыз өзі ұстаған Америка Құрама Штаттарына бүгінде Қытай Халық Республикасы қуатты бәсекелес ретінде қарсы шықты. Бірі – әскери күшіне, технологиялық жетістіктеріне және халықаралық ықпалына сүйенсе, екіншісі – экономикалық өрлеуі мен өндірістік әлеуеті арқылы әлемдік көшбасшылыққа ұмтылуда. Екі алып мемлекеттің арасындағы бәсеке сауда мен экономика шеңберінен шығып, технология, әскери қауіпсіздік, ғарыш және жасанды интеллект салаларын қамтыды. Ендеше, ХХІ ғасырдағы әлемдік үстемдік кімнің қолына өтеді?

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Америка Құрама Штаттары әлемдік саясаттың басты ойыншыларының біріне айналды. Еуропа елдері соғыстан әлсіреп шыққанда, АҚШ экономикалық және әскери қуатын арттыра түсті.

1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Америка әлемдегі ең ықпалды державаға айналды. Оның әскери базалары дүниежүзінің көптеген аймақтарына орналасты, ал доллары халықаралық қаржы жүйесінің негізгі валютасы мәртебесін сақтады.

Голливуд фильмдері, Кремний алқабының технологиялары, Microsoft, Apple және Google сияқты компаниялар америкалық ықпалдың маңызды құралдарына айналды.

Алайда тарих ешбір мемлекеттің үстемдігі мәңгілік болмайтынын дәлелдеген. Бүгінде Американың әлемдік көшбасшылығына Қытай елеулі сын-қатер төндіруде.

Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарының соңында Қытай экономикалық тұрғыдан артта қалған мемлекеттердің бірі еді. 1978 жылы Дэн Сяопин бастаған реформалар елдің даму бағытын түбегейлі өзгертті.

Бейжің шетелдік инвестицияларға жол ашып, өндірісті қарқынды дамытты. Нәтижесінде бірнеше онжылдық ішінде Қытай әлемдегі ең ірі өнеркәсіп орталығына айналды.

Бүгінде Қытай электромобильдер, күн панельдері, аккумуляторлар және телекоммуникациялық жабдықтар өндірісінде жетекші орындарға көтерілді.

Сатып алу қабілетінің паритеті бойынша Қытай экономикасы АҚШ-тан асып түсті. Алайда нарықтық валюта бағамымен есептелетін жалпы ішкі өнім көлемі жағынан Америка әлі де алда.

Сонымен қатар, Қытайдың алдында халықтың қартаюы, туу көрсеткішінің төмендеуі және экономикалық өсімнің баяулауы сияқты күрделі жағдайлар тұр. Осы орайда, Қытай билігі өзіндегі саны артық қытай азаматтарына қытай қыздары жетпеген сон, әрі көп туатын халықтардың қыздарын алып беруге, түрлі айла-тәсілдер қолданып, күш салуда. Мысалы, тұрмысы ауыр пәкістандық қыз-келіншектерді түрлі жолдармен сатып алуда. Сол сияқты, өз ішіндегі тибет, ұйғыр өзге де этностардың әйелдеріне көптеп үйленуде.      

Екі державаның арасындағы ашық экономикалық текетірес 2018 жылы басталған сауда соғысымен айқын көрінді.

Вашингтон Қытай тауарларына қосымша кедендік баж салығын енгізді. Бейжің де жауап ретінде америкалық өнімдерге тарифтер белгіледі.

Уақыт өте бұл қақтығыс технологиялық үстемдік үшін күреске ұласты. Әсіресе жартылай өткізгіштер мен жасанды интеллект саласындағы бәсекелестік күшейді.

АҚШ Қытайға озық микрочиптер мен оларды өндіруге қажетті технологияларды жеткізуге шектеулер енгізді. Қытай болса технологиялық тәуелсіздікке қол жеткізуді стратегиялық мақсат ретінде белгіледі.

Өйткені болашақта әлемдік ықпал тек мұнай мен қаржыға емес, ақпаратқа, жасанды интеллектке және озық технологияларға да тәуелді болмақ.

АҚШ пен Қытай арасындағы ең күрделі геосаяси проблемалардың бірі – Тайвань. Бейжің Тайваньды Қытайдың ажырамас бөлігі деп санайды. Ал Америка аралдың қорғаныс қабілетін қолдап келеді. Тайваньның стратегиялық маңызы оның әлемдік микрочип өндірісіндегі ерекше орнымен де байланысты.

Сарапшылар Тайвань төңірегіндегі әскери қақтығыс әлемдік экономикаға орасан зиян келтіруі мүмкін екенін ескертеді. Сондықтан бұл жағдай екі мемлекеттің ғана емес, бүкіл халықаралық қауымдастықтың назарында тұр.

Әскери әлеует бойынша Америка әзірге айтарлықтай басымдыққа ие.

АҚШ-тың әлемнің көптеген аймақтарында әскери базалары орналасқан. Сонымен қатар НАТО және Азиядағы одақтастарымен қалыптасқан қауіпсіздік байланыстары оның мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Қытай да әскери-теңіз күштерін жаңғыртып, зымырандық, ғарыштық және кибернетикалық технологияларын дамытуда.

Дегенмен ядролық қаруға ие екі державаның тікелей қақтығысы адамзат үшін аса қауіпті болар еді. Сондықтан олардың бәсекесі әскери текетіреспен қатар дипломатиялық және экономикалық ықпал арқылы жалғасуы ықтимал.

АҚШ пен Қытай арасындағы бәсеке Қазақстан үшін де маңызды. Қытай – еліміздің ірі сауда серіктестерінің бірі. Ал Америка Қазақстан экономикасына инвестиция салатын жетекші мемлекеттердің қатарында. Сондықтан Қазақстан үшін ең тиімді жол – көпвекторлы сыртқы саясатты сақтап, екі державамен де өзара тиімді қарым-қатынасты дамыту.

Әсіресе халықаралық көлік дәліздерін, өнеркәсіпті, энергетиканы және цифрлық технологияларды дамытуда осы мүмкіндіктерді тиімді пайдалану қажет.

Бүгінгі жағдайға қарап, әлемдік үстемдік толықтай Қытайдың қолына өтеді деп айтуға әлі ерте.

Америка ғылыми жаңалықтар, халықаралық қаржы және әскери одақтар саласында басымдықтарын сақтап отыр. Қытай болса өндірістік қуаты мен экономикалық ықпалын арттыруда.

Дегенмен болашақ әлем тек осы екі мемлекеттің арасындағы бәсекемен шектелмеуі мүмкін. Үндістан, Еуропалық одақ және басқа да ықпалды күштер халықаралық саясаттағы өз орындарын нығайтуда.

Тарихта Рим империясы да, Британ империясы да өз үстемдігін мәңгілік деп санаған. Бірақ уақыт өте әлемдік күштер арасалмағы өзгерді.

ХХІ ғасырдың шынайы жеңімпазы әлемді күшпен бағындырған мемлекет – деп ойламау керек, адамзатқа бейбітшілік, технологиялық өрлеу және тұрақты даму ұсына алған ел болмақ.

Ал Америка мен Қытай арасындағы тарихи бәсекенің нәтижесін алдағы онжылдықтар көрсетеді.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz